UtshovChapter 232
232.1
व्यास उवाच
पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावदिह तत्त्वतः
सांख्यन्यायेन संयुक्तं यदेतत्कीर्तितं मया
Vyasa uvacha
Prichchhatastava satputra yathavadiha tattvatah
Sankhyanyayena sanyuktam yadetatkirtitam maya
232.2
योगकृत्यं तु ते कृत्स्नं वर्तयिष्यामि तच्छृणु
एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः
आत्मनो ध्यायिनस्तात ज्ञानमेतदनुत्तमम्
Yogakrityam tu te kritsnam vartayishyami tachchhrinu
Ekatvam buddhimanasorindriyanam cha sarvashah
Atmano dhyayinastata gyanametadanuttamam
232.3
तदेतदुपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना
आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा
Tadetadupashantena dantenadhyatmashilina
Atmaramena buddhena boddhavyam shuchikarmana
232.4
योगदोषान्समुच्छिद्य पञ्च यान्कवयो विदुः
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम्
Yogadoshansamuchchhidya pancha yankavayo viduh
Kamam krodham cha lobham cha bhayam svapnam cha panchamam
232.5
क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात्
सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति
Krodham shamena jayati kamam sankalpavarjanat
Sattvasansevanaddhiro nidramuchchhettumarhati
232.6
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा
चक्षुः श्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा
Dhritya shishnodaram rakshetpanipadam cha chakshusha
Chakshuh shrotre cha manasa mano vacham cha karmana
232.7
अप्रमादाद्भयं जह्याल्लोभं प्राज्ञोपसेवनात्
एवमेतान्योगदोषाञ्जयेन्नित्यमतन्द्रितः
Apramadadbhayam jahyallobham pragyopasevanat
Evametanyogadoshanjayennityamatandritah
232.8
अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च
वर्जयेद्रुषितां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम्
Agninshcha brahmananshcharcheddevatah pranameta cha
Varjayedrushitam vacham hinsayuktam manonugam
232.9
ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं रसः
एकस्य भूतं भूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम्
Brahma tejomayam shukram yasya sarvamidam rasah
Ekasya bhutam bhutasya dvayam sthavarajangamam
232.10
ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा
शौचमाहारसंशुद्धिरिन्द्रियाणां च निग्रहः
Dhyanamadhyayanam danam satyam hrirarjavam kshama
Shauchamaharasanshuddhirindriyanam cha nigrahah
232.11
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति
सिध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च प्रवर्तते
Etairvivardhate tejah papmanam chapakarshati
Sidhyanti chasya sarvartha vigyanam cha pravartate
232.12
समः सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयन्
धुतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्
Samah sarveshu bhuteshu labdhalabdhena vartayan
Dhutapapma tu tejasvi laghvaharo jitendriyah
Kamakrodhau vashe kritva ninishedbrahmanah padam
232.13
मनसश्चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः
प्राग्रात्रापररात्रेषु धारयेन्मन आत्मना
Manasashchendriyanam cha kritvaikagryam samahitah
Pragratrapararatreshu dharayenmana atmana
232.14
जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यदेकं छिद्रमिन्द्रियम्
ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम्
Jantoh panchendriyasyasya yadekam chhidramindriyam
Tatosya sravati pragya driteh padadivodakam
232.15
मनस्तु पूर्वमादद्यात्कुमीनानिव मत्स्यहा
ततः श्रोत्रं ततश्चक्षुर्जिह्वां घ्राणं च योगवित्
Manastu purvamadadyatkuminaniva matsyaha
Tatah shrotram tatashchakshurjihvam ghranam cha yogavit
232.16
तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद्यतिः
तथैवापोह्य संकल्पान्मनो ह्यात्मनि धारयेत्
Tata etani sanyamya manasi sthapayedyatih
Tathaivapohya sankalpanmano hyatmani dharayet
232.17
पञ्च ज्ञानेन संधाय मनसि स्थापयेद्यतिः
यदैतान्यवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि
प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते
Pancha gyanena sandhaya manasi sthapayedyatih
Yadaitanyavatishthante manahshashthani chatmani
Prasidanti cha sansthaya tada brahma prakashate
232.18
विधूम इव दीप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान्
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे पश्यत्यात्मानमात्मना
सर्वं च तत्र सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते
Vidhuma iva diptarchiraditya iva diptiman
Vaidyutognirivakashe pashyatyatmanamatmana
Sarvam cha tatra sarvatra vyapakatvachcha drishyate
232.19
तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः
धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः
Tam pashyanti mahatmano brahmana ye manishinah
Dhritimanto mahapragyah sarvabhutahite ratah
232.20
एवं परिमितं कालमाचरन्संशितव्रतः
आसीनो हि रहस्येको गच्छेदक्षरसात्म्यताम्
Evam parimitam kalamacharansanshitavratah
Asino hi rahasyeko gachchhedaksharasatmyatam
232.21
प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणश्रवणदर्शने
अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृतिः
Pramoho bhrama avarto ghranashravanadarshane
Adbhutani rasasparshe shitoshne marutakritih
232.22
प्रतिभामुपसर्गांश्चाप्युपसंगृह्य योगतः
तांस्तत्त्वविदनादृत्य स्वात्मनैव निवर्तयेत्
Pratibhamupasarganshchapyupasangrihya yogatah
Tanstattvavidanadritya svatmanaiva nivartayet
232.23
कुर्यात्परिचयं योगे त्रैकाल्यं नियतो मुनिः
गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च योजजेत्
Kuryatparichayam yoge traikalyam niyato munih
Girishringe tatha chaitye vrikshagreshu cha yojajet
232.24
संनियम्येन्द्रियग्रामं गोष्ठे भाण्डमना इव
एकाग्रश्चिन्तयेन्नित्यं योगान्नोद्वेजयेन्मनः
Sanniyamyendriyagramam goshthe bhandamana iva
Ekagrashchintayennityam yogannodvejayenmanah
232.25
येनोपायेन शक्येत संनियन्तुं चलं मनः
तं तं युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत्ततः
Yenopayena shakyeta sanniyantum chalam manah
Tam tam yukto nisheveta na chaiva vichalettatah
232.26
शून्या गिरिगुहाश्चैव देवतायतनानि च
शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थमुपक्रमेत्
Shunya giriguhashchaiva devatayatanani cha
Shunyagarani chaikagro nivasarthamupakramet
232.27
नाभिष्वजेत्परं वाचा कर्मणा मनसापि वा
उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धे समो भवेत्
Nabhishvajetparam vacha karmana manasapi va
Upekshako yataharo labdhalabdhe samo bhavet
232.28
यश्चैनमभिनन्देत यश्चैनमपवादयेत्
समस्तयोश्चाप्युभयोर्नाभिध्यायेच्छुभाशुभम्
Yashchainamabhinandeta yashchainamapavadayet
Samastayoshchapyubhayornabhidhyayechchhubhashubham
232.29
न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत्
समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः
Na prahrishyeta labheshu nalabheshu cha chintayet
Samah sarveshu bhuteshu sadharma matarishvanah
232.30
एवं सर्वात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते
Evam sarvatmanah sadhoh sarvatra samadarshinah
Shanmasannityayuktasya shabdabrahmativartate
232.31
वेदनार्ताः प्रजा दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः
एतस्मिन्निरतो मार्गे विरमेन्न विमोहितः
Vedanartah praja drishtva samaloshtashmakanchanah
Etasminnirato marge viramenna vimohitah
232.32
अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी
तावप्येतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम्
Api varnavakrishtastu nari va dharmakankshini
Tavapyetena margena gachchhetam paramam gatim
232.33
अजं पुराणमजरं सनातनं; यदिन्द्रियैरुपलभते नरोऽचलः
अणोरणीयो महतो महत्तरं; तदात्मना पश्यति युक्त आत्मवान्
Ajam puranamajaram sanatanam; yadindriyairupalabhate narochalah
Anoraniyo mahato mahattaram; tadatmana pashyati yukta atmavan
232.34
इदं महर्षेर्वचनं महात्मनो; यथावदुक्तं मनसानुदृश्य च
अवेक्ष्य चेयात्परमेष्ठिसात्म्यतां; प्रयान्ति यां भूतगतिं मनीषिणः
Idam maharshervachanam mahatmano; yathavaduktam manasanudrishya cha
Avekshya cheyatparameshthisatmyatam; prayanti yam bhutagatim manishinah