UtshovChapter 231
231.1
भीष्म उवाच
इत्युक्तोऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम्
मोक्षधर्मार्थसंयुक्तमिदं प्रष्टुं प्रचक्रमे
Bhishma uvacha
Ityuktobhiprashasyaitatparamarshestu shasanam
Mokshadharmarthasanyuktamidam prashtum prachakrame
231.2
शुक उवाच
प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा वृद्धः प्रज्ञोऽनसूयकः
अनागतमनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति
Shuka uvacha
Prajavanshrotriyo yajva vriddhah pragyonasuyakah
Anagatamanaitihyam katham brahmadhigachchhati
231.3
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया
सांख्ये वा यदि वा योगे एतत्पृष्टोऽभिधत्स्व मे
Tapasa brahmacharyena sarvatyagena medhaya
Sankhye va yadi va yoge etatprishtobhidhatsva me
231.4
मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं समवाप्यते
येनोपायेन पुरुषैस्तच्च व्याख्यातुमर्हसि
Manasashchendriyanam chapyaikagryam samavapyate
Yenopayena purushaistachcha vyakhyatumarhasi
231.5
व्यास उवाच
नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्
नान्यत्र सर्वसंत्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन
Vyasa uvacha
Nanyatra vidyatapasornanyatrendriyanigrahat
Nanyatra sarvasantyagatsiddhim vindati kashchana
231.6
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः
भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु
Mahabhutani sarvani purvasrishtih svayambhuvah
Bhuyishtham pranabhridgrame nivishtani sharirishu
231.7
भूमेर्देहो जलात्सारो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते
प्राणापानाश्रयो वायुः खेष्वाकाशं शरीरिणाम्
Bhumerdeho jalatsaro jyotishashchakshushi smrite
Pranapanashrayo vayuh kheshvakasham sharirinam
231.8
क्रान्ते विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भुक्तमर्छति
कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक्सरस्वती
Krante vishnurbale shakrah koshthegnirbhuktamarchhati
Karnayoh pradishah shrotre jihvayam vaksarasvati
231.9
कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी
दर्शनानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये
Karnau tvakchakshushi jihva nasika chaiva panchami
Darshananindriyoktani dvaranyaharasiddhaye
231.10
शब्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम्
इन्द्रियाणि पृथक्त्वर्थान्मनसो दर्शयन्त्युत
Shabdam sparsham tatha rupam rasam gandham cha panchamam
Indriyani prithaktvarthanmanaso darshayantyuta
231.11
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनः
मनश्चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः
Indriyani mano yunkte vashyanyanteva vajinah
Manashchapi sada yunkte bhutatma hridayashritah
231.12
इन्द्रियाणां तथैवेषां सर्वेषामीश्वरं मनः
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस्तथा
Indriyanam tathaivesham sarveshamishvaram manah
Niyame cha visarge cha bhutatma manasastatha
231.13
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः
प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम्
Indriyanindriyarthashcha svabhavashchetana manah
Pranapanau cha jivashcha nityam deheshu dehinam
231.14
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतना
सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कदाचन
Ashrayo nasti sattvasya gunashabdo na chetana
Sattvam hi tejah srijati na gunanvai kadachana
231.15
एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैः
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि
Evam saptadasham dehe vritam shodashabhirgunaih
Manishi manasa viprah pashyatyatmanamatmani
231.16
न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः
मनसा संप्रदीप्तेन महानात्मा प्रकाशते
Na hyayam chakshusha drishyo na cha sarvairapindriyaih
Manasa sampradiptena mahanatma prakashate
231.17
अशब्दस्पर्शरूपं तदरसागन्धमव्ययम्
अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम्
Ashabdasparsharupam tadarasagandhamavyayam
Ashariram sharire sve niriksheta nirindriyam
231.18
अव्यक्तं व्यक्तदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम्
योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे
Avyaktam vyaktadeheshu martyeshvamaramashritam
Yonupashyati sa pretya kalpate brahmabhuyase
231.19
विद्याभिजनसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः
Vidyabhijanasampanne brahmane gavi hastini
Shuni chaiva shvapake cha panditah samadarshinah
231.20
स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च
वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम्
Sa hi sarveshu bhuteshu jangameshu dhruveshu cha
Vasatyeko mahanatma yena sarvamidam tatam
231.21
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा
Sarvabhuteshu chatmanam sarvabhutani chatmani
Yada pashyati bhutatma brahma sampadyate tada
231.22
यावानात्मनि वेदात्मा तावानात्मा परात्मनि
य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते
Yavanatmani vedatma tavanatma paratmani
Ya evam satatam veda somritatvaya kalpate
231.23
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च
देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः
Sarvabhutatmabhutasya sarvabhutahitasya cha
Devapi marge muhyanti apadasya padaishinah
231.24
शकुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य वा
यथा गतिर्न दृश्येत तथैव सुमहात्मनः
Shakuninamivakashe jale varicharasya va
Yatha gatirna drishyeta tathaiva sumahatmanah
231.25
कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनात्मनि
यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं न वेदेह कश्चन
Kalah pachati bhutani sarvanyevatmanatmani
Yasminstu pachyate kalastam na vedeha kashchana
231.26
न तदूर्ध्वं न तिर्यक्च नाधो न च तिरः पुनः
न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव कश्चित्कुतश्चन
Na tadurdhvam na tiryakcha nadho na cha tirah punah
Na madhye pratigrihnite naiva kashchitkutashchana
231.27
सर्वेऽन्तःस्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचन
यः सहस्रं समागच्छेद्यथा बाणो गुणच्युतः
Sarventahstha ime loka bahyamesham na kinchana
Yah sahasram samagachchhedyatha bano gunachyutah
231.28
नैवान्तं कारणस्येयाद्यद्यपि स्यान्मनोजवः
तस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः
Naivantam karanasyeyadyadyapi syanmanojavah
Tasmatsukshmatsukshmataram nasti sthulataram tatah
231.29
सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम्
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
Sarvatahpanipadantam sarvatokshishiromukham
Sarvatahshrutimalloke sarvamavritya tishthati
231.30
तदेवाणोरणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम्
तदन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते
Tadevanoranutaram tanmahadbhyo mahattaram
Tadantah sarvabhutanam dhruvam tishthanna drishyate
231.31
अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः
क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं ह्यमृतमक्षरम्
Aksharam cha ksharam chaiva dvaidhibhavoyamatmanah
Ksharah sarveshu bhuteshu divyam hyamritamaksharam
231.32
नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी
ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च
Navadvaram puram gatva hanso hi niyato vashi
Ishah sarvasya bhutasya sthavarasya charasya cha
231.33
हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संश्रयेण च
शरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः
Hanibhangavikalpanam navanam sanshrayena cha
Shariranamajasyahurhansatvam paradarshinah
231.34
हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत्तदक्षरम्
तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी
Hansoktam chaksharam chaiva kutastham yattadaksharam
Tadvidvanaksharam prapya jahati pranajanmani