UtshovChapter 220
220.1
युधिष्ठिर उवाच
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि
बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशेऽपि वा पुनः
Yudhishthira uvacha
Magnasya vyasane krichchhre kim shreyah purushasya hi
Bandhunashe mahipala rajyanashepi va punah
220.2
त्वं हि नः परमो वक्ता लोकेऽस्मिन्भरतर्षभ
एतद्भवन्तं पृच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि
Tvam hi nah paramo vakta lokesminbharatarshabha
Etadbhavantam prichchhami tanme vaktumiharhasi
220.3
भीष्म उवाच
पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियुक्तस्य धनेन च
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप
Bhishma uvacha
Putradaraih sukhaishchaiva viyuktasya dhanena cha
Magnasya vyasane krichchhre dhritih shreyaskari nripa
220.4
धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यते
आरोग्याच्च शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम्
Dhairyena yuktasya satah shariram na vishiryate
Arogyachcha sharirasya sa punarvindate shriyam
220.5
यस्य राज्ञो नरास्तात सात्त्विकीं वृत्तिमास्थिताः
तस्य स्थैर्यं च धैर्यं च व्यवसायश्च कर्मसु
Yasya ragyo narastata sattvikim vrittimasthitah
Tasya sthairyam cha dhairyam cha vyavasayashcha karmasu
220.6
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
बलिवासवसंवादं पुनरेव युधिष्ठिर
Atraivodaharantimamitihasam puratanam
Balivasavasanvadam punareva yudhishthira
220.7
वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानवसंक्षये
विष्णुक्रान्तेषु लोकेषु देवराजे शतक्रतौ
Vritte devasure yuddhe daityadanavasankshaye
Vishnukranteshu lokeshu devaraje shatakratau
220.8
इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये व्यवस्थिते
समृध्यमाने त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयंभुवि
Ijyamaneshu deveshu chaturvarnye vyavasthite
Samridhyamane trailokye pritiyukte svayambhuvi
220.9
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यामपि चर्षिभिः
गन्धर्वैर्भुजगेन्द्रैश्च सिद्धैश्चान्यैर्वृतः प्रभुः
Rudrairvasubhiradityairashvibhyamapi charshibhih
Gandharvairbhujagendraishcha siddhaishchanyairvritah prabhuh
220.10
चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम्
आरुह्यैरावतं शक्रस्त्रैलोक्यमनुसंययौ
Chaturdantam sudantam cha varanendram shriya vritam
Aruhyairavatam shakrastrailokyamanusanyayau
220.11
स कदाचित्समुद्रान्ते कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे
बलिं वैरोचनिं वज्री ददर्शोपससर्प च
Sa kadachitsamudrante kasminshchidgirigahvare
Balim vairochanim vajri dadarshopasasarpa cha
220.12
तमैरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर्वृतम्
सुरेन्द्रमिन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे
Tamairavatamurdhastham prekshya devaganairvritam
Surendramindram daityendro na shushocha na vivyathe
220.13
दृष्ट्वा तमविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम्
अधिरूढो द्विपश्रेष्ठमित्युवाच शतक्रतुः
Drishtva tamavikarastham tishthantam nirbhayam balim
Adhirudho dvipashreshthamityuvacha shatakratuh
220.14
दैत्य न व्यथसे शौर्यादथ वा वृद्धसेवया
तपसा भावितत्वाद्वा सर्वथैतत्सुदुष्करम्
Daitya na vyathase shauryadatha va vriddhasevaya
Tapasa bhavitatvadva sarvathaitatsudushkaram
220.15
शत्रुभिर्वशमानीतो हीनः स्थानादनुत्तमात्
वैरोचने किमाश्रित्य शोचितव्ये न शोचसि
Shatrubhirvashamanito hinah sthanadanuttamat
Vairochane kimashritya shochitavye na shochasi
220.16
श्रैष्ठ्यं प्राप्य स्वजातीनां भुक्त्वा भोगाननुत्तमान्
हृतस्वबलराज्यस्त्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचसि
Shraishthyam prapya svajatinam bhuktva bhogananuttaman
Hritasvabalarajyastvam bruhi kasmanna shochasi
220.17
ईश्वरो हि पुरा भूत्वा पितृपैतामहे पदे
तत्त्वमद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शोचसि
Ishvaro hi pura bhutva pitripaitamahe pade
Tattvamadya hritam drishtva sapatnaih kim na shochasi
220.18
बद्धश्च वारुणैः पाशैर्वज्रेण च समाहतः
हृतदारो हृतधनो ब्रूहि कस्मान्न शोचसि
Baddhashcha varunaih pashairvajrena cha samahatah
Hritadaro hritadhano bruhi kasmanna shochasi
220.19
भ्रष्टश्रीर्विभवभ्रष्टो यन्न शोचसि दुष्करम्
त्रैलोक्यराज्यनाशे हि कोऽन्यो जीवितुमुत्सहेत्
Bhrashtashrirvibhavabhrashto yanna shochasi dushkaram
Trailokyarajyanashe hi konyo jivitumutsahet
220.20
एतच्चान्यच्च परुषं ब्रुवन्तं परिभूय तम्
श्रुत्वा सुखमसंभ्रान्तो बलिर्वैरोचनोऽब्रवीत्
Etachchanyachcha parusham bruvantam paribhuya tam
Shrutva sukhamasambhranto balirvairochanobravit
220.21
निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते
वज्रमुद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वां पुरंदर
Nigrihite mayi bhrisham shakra kim katthitena te
Vajramudyamya tishthantam pashyami tvam purandara
220.22
अशक्तः पूर्वमासीस्त्वं कथंचिच्छक्ततां गतः
कस्त्वदन्य इमा वाचः सुक्रूरा वक्तुमर्हति
Ashaktah purvamasistvam kathanchichchhaktatam gatah
Kastvadanya ima vachah sukrura vaktumarhati
220.23
यस्तु शत्रोर्वशस्थस्य शक्तोऽपि कुरुते दयाम्
हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः
Yastu shatrorvashasthasya shaktopi kurute dayam
Hastapraptasya virasya tam chaiva purusham viduh
220.24
अनिश्चयो हि युद्धेषु द्वयोर्विवदमानयोः
एकः प्राप्नोति विजयमेकश्चैव पराभवम्
Anishchayo hi yuddheshu dvayorvivadamanayoh
Ekah prapnoti vijayamekashchaiva parabhavam
220.25
मा च ते भूत्स्वभावोऽयं मया दैवतपुंगव
ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो बलात्
Ma cha te bhutsvabhavoyam maya daivatapungava
Ishvarah sarvabhutanam vikramena jito balat
220.26
नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम्
यत्त्वमेवंगतो वज्रिन्यद्वाप्येवंगता वयम्
Naitadasmatkritam shakra naitachchhakra tvaya kritam
Yattvamevangato vajrinyadvapyevangata vayam
220.27
अहमासं यथाद्य त्वं भविता त्वं यथा वयम्
मावमंस्था मया कर्म दुष्कृतं कृतमित्युत
Ahamasam yathadya tvam bhavita tvam yatha vayam
Mavamanstha maya karma dushkritam kritamityuta
220.28
सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणाधिगच्छति
पर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मणा
Sukhaduhkhe hi purushah paryayenadhigachchhati
Paryayenasi shakratvam praptah shakra na karmana
220.29
कालः काले नयति मां त्वां च कालो नयत्ययम्
तेनाहं त्वं यथा नाद्य त्वं चापि न यथा वयम्
Kalah kale nayati mam tvam cha kalo nayatyayam
Tenaham tvam yatha nadya tvam chapi na yatha vayam
220.30
न मातृपितृशुश्रूषा न च दैवतपूजनम्
नान्यो गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः
Na matripitrishushrusha na cha daivatapujanam
Nanyo gunasamacharah purushasya sukhavahah
220.31
न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाः
शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्
Na vidya na tapo danam na mitrani na bandhavah
Shaknuvanti paritratum naram kalena piditam
220.32
नागामिनमनर्थं हि प्रतिघातशतैरपि
शक्नुवन्ति प्रतिव्योढुमृते बुद्धिबलान्नराः
Nagaminamanartham hi pratighatashatairapi
Shaknuvanti prativyodhumrite buddhibalannarah
220.33
पर्यायैर्हन्यमानानां परित्राता न विद्यते
इदं तु दुःखं यच्छक्र कर्ताहमिति मन्यते
Paryayairhanyamananam paritrata na vidyate
Idam tu duhkham yachchhakra kartahamiti manyate
220.34
यदि कर्ता भवेत्कर्ता न क्रियेत कदाचन
यस्मात्तु क्रियते कर्ता तस्मात्कर्ताप्यनीश्वरः
Yadi karta bhavetkarta na kriyeta kadachana
Yasmattu kriyate karta tasmatkartapyanishvarah
220.35
कालेन त्वाहमजयं कालेनाहं जितस्त्वया
गन्ता गतिमतां कालः कालः कलयति प्रजाः
Kalena tvahamajayam kalenaham jitastvaya
Ganta gatimatam kalah kalah kalayati prajah
220.36
इन्द्र प्राकृतया बुद्ध्या प्रलपन्नावबुध्यसे
केचित्त्वां बहु मन्यन्ते श्रैष्ठ्यं प्राप्तं स्वकर्मणा
Indra prakritaya buddhya pralapannavabudhyase
Kechittvam bahu manyante shraishthyam praptam svakarmana
220.37
कथमस्मद्विधो नाम जानँल्लोकप्रवृत्तयः
कालेनाभ्याहतः शोचेन्मुह्येद्वाप्यर्थसंभ्रमे
Kathamasmadvidho nama jananllokapravrittayah
Kalenabhyahatah shochenmuhyedvapyarthasambhrame
220.38
नित्यं कालपरीतस्य मम वा मद्विधस्य वा
बुद्धिर्व्यसनमासाद्य भिन्ना नौरिव सीदति
Nityam kalaparitasya mama va madvidhasya va
Buddhirvyasanamasadya bhinna nauriva sidati
220.39
अहं च त्वं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः
ते सर्वे शक्र यास्यन्ति मार्गमिन्द्रशतैर्गतम्
Aham cha tvam cha ye chanye bhavishyanti suradhipah
Te sarve shakra yasyanti margamindrashatairgatam
220.40
त्वामप्येवं सुदुर्धर्षं ज्वलन्तं परया श्रिया
काले परिणते कालः कालयिष्यति मामिव
Tvamapyevam sudurdharsham jvalantam paraya shriya
Kale parinate kalah kalayishyati mamiva
220.41
बहूनीन्द्रसहस्राणि दैतेयानां युगे युगे
अभ्यतीतानि कालेन कालो हि दुरतिक्रमः
Bahunindrasahasrani daiteyanam yuge yuge
Abhyatitani kalena kalo hi duratikramah
220.42
इदं तु लब्ध्वा त्वं स्थानमात्मानं बहु मन्यसे
सर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्
Idam tu labdhva tvam sthanamatmanam bahu manyase
Sarvabhutabhavam devam brahmanamiva shashvatam
220.43
न चेदमचलं स्थानमनन्तं वापि कस्यचित्
त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे
Na chedamachalam sthanamanantam vapi kasyachit
Tvam tu balishaya buddhya mamedamiti manyase
220.44
अविश्वास्ये विश्वसिषि मन्यसे चाध्रुवं ध्रुवम्
ममेयमिति मोहात्त्वं राजश्रियमभीप्ससि
Avishvasye vishvasishi manyase chadhruvam dhruvam
Mameyamiti mohattvam rajashriyamabhipsasi
220.45
नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा मता
अतिक्रम्य बहूनन्यांस्त्वयि तावदियं स्थिता
Neyam tava na chasmakam na chanyesham sthira mata
Atikramya bahunanyanstvayi tavadiyam sthita
220.46
कंचित्कालमियं स्थित्वा त्वयि वासव चञ्चला
गौर्निपानमिवोत्सृज्य पुनरन्यं गमिष्यति
Kanchitkalamiyam sthitva tvayi vasava chanchala
Gaurnipanamivotsrijya punaranyam gamishyati
220.47
राजलोका ह्यतिक्रान्ता यान्न संख्यातुमुत्सहे
त्वत्तो बहुतराश्चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर
Rajaloka hyatikranta yanna sankhyatumutsahe
Tvatto bahutarashchanye bhavishyanti purandara
220.48
सवृक्षौषधिरत्नेयं ससरित्पर्वताकरा
तानिदानीं न पश्यामि यैर्भुक्तेयं पुरा मही
Savrikshaushadhiratneyam sasaritparvatakara
Tanidanim na pashyami yairbhukteyam pura mahi
220.49
पृथुरैलो मयो भौमो नरकः शम्बरस्तथा
अश्वग्रीवः पुलोमा च स्वर्भानुरमितध्वजः
Prithurailo mayo bhaumo narakah shambarastatha
Ashvagrivah puloma cha svarbhanuramitadhvajah
220.50
प्रह्रादो नमुचिर्दक्षो विप्रचित्तिर्विरोचनः
ह्रीनिषेधः सुहोत्रश्च भूरिहा पुष्पवान्वृषः
Prahrado namuchirdaksho viprachittirvirochanah
Hrinishedhah suhotrashcha bhuriha pushpavanvrishah
220.51
सत्येषुरृषभो राहुः कपिलाश्वो विरूपकः
बाणः कार्तस्वरो वह्निर्विश्वदंष्ट्रोऽथ नैरृतः
Satyeshurrishabho rahuh kapilashvo virupakah
Banah kartasvaro vahnirvishvadanshtrotha nairritah
220.52
रित्थाहुत्थौ वीरताम्रौ वराहाश्वो रुचिः प्रभुः
विश्वजित्प्रतिशौरिश्च वृषाण्डो विष्करो मधुः
Ritthahutthau viratamrau varahashvo ruchih prabhuh
Vishvajitpratishaurishcha vrishando vishkaro madhuh
220.53
हिरण्यकशिपुश्चैव कैटभश्चैव दानवः
दैत्याश्च कालखञ्जाश्च सर्वे ते नैरृतैः सह
Hiranyakashipushchaiva kaitabhashchaiva danavah
Daityashcha kalakhanjashcha sarve te nairritaih saha
220.54
एते चान्ये च बहवः पूर्वे पूर्वतराश्च ये
दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश्च यांश्चान्याननुशुश्रुम
Ete chanye cha bahavah purve purvatarashcha ye
Daityendra danavendrashcha yanshchanyananushushruma
220.55
बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताः
कालेनाभ्याहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः
Bahavah purvadaityendrah santyajya prithivim gatah
Kalenabhyahatah sarve kalo hi balavattarah
220.56
सर्वैः क्रतुशतैरिष्टं न त्वमेकः शतक्रतुः
सर्वे धर्मपराश्चासन्सर्वे सततसत्रिणः
Sarvaih kratushatairishtam na tvamekah shatakratuh
Sarve dharmaparashchasansarve satatasatrinah
220.57
अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वेऽभिमुखयोधिनः
सर्वे संहननोपेताः सर्वे परिघबाहवः
Antarikshacharah sarve sarvebhimukhayodhinah
Sarve sanhananopetah sarve parighabahavah
220.58
सर्वे मायाशतधराः सर्वे ते कामचारिणः
सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः
Sarve mayashatadharah sarve te kamacharinah
Sarve samaramasadya na shruyante parajitah
220.59
सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणः
सर्वे वेदव्रतपराः सर्वे चासन्बहुश्रुताः
Sarve satyavrataparah sarve kamaviharinah
Sarve vedavrataparah sarve chasanbahushrutah
220.60
सर्वे संहतमैश्वर्यमीश्वराः प्रतिपेदिरे
न चैश्वर्यमदस्तेषां भूतपूर्वो महात्मनाम्
Sarve sanhatamaishvaryamishvarah pratipedire
Na chaishvaryamadastesham bhutapurvo mahatmanam
220.61
सर्वे यथार्थदातारः सर्वे विगतमत्सराः
सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत्प्रतिपेदिरे
Sarve yatharthadatarah sarve vigatamatsarah
Sarve sarveshu bhuteshu yathavatpratipedire
220.62
सर्वे दाक्षायणीपुत्राः प्राजापत्या महाबलाः
ज्वलन्तः प्रतपन्तश्च कालेन प्रतिसंहृताः
Sarve dakshayaniputrah prajapatya mahabalah
Jvalantah pratapantashcha kalena pratisanhritah
220.63
त्वं चैवेमां यदा भुक्त्वा पृथिवीं त्यक्ष्यसे पुनः
न शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शोकमात्मनः
Tvam chaivemam yada bhuktva prithivim tyakshyase punah
Na shakshyasi tada shakra niyantum shokamatmanah
220.64
मुञ्चेच्छां कामभोगेषु मुञ्चेमं श्रीभवं मदम्
एवं स्वराज्यनाशे त्वं शोकं संप्रसहिष्यसि
Munchechchham kamabhogeshu munchemam shribhavam madam
Evam svarajyanashe tvam shokam samprasahishyasi
220.65
शोककाले शुचो मा त्वं हर्षकाले च मा हृषः
अतीतानागते हित्वा प्रत्युत्पन्नेन वर्तय
Shokakale shucho ma tvam harshakale cha ma hrishah
Atitanagate hitva pratyutpannena vartaya
220.66
मां चेदभ्यागतः कालः सदायुक्तमतन्द्रितम्
क्षमस्व नचिरादिन्द्र त्वामप्युपगमिष्यति
Mam chedabhyagatah kalah sadayuktamatandritam
Kshamasva nachiradindra tvamapyupagamishyati
220.67
त्रासयन्निव देवेन्द्र वाग्भिस्तक्षसि मामिह
संयते मयि नूनं त्वमात्मानं बहु मन्यसे
Trasayanniva devendra vagbhistakshasi mamiha
Sanyate mayi nunam tvamatmanam bahu manyase
220.68
कालः प्रथममायान्मां पश्चात्त्वामनुधावति
तेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि
Kalah prathamamayanmam pashchattvamanudhavati
Tena garjasi devendra purvam kalahate mayi
220.69
को हि स्थातुमलं लोके क्रुद्धस्य मम संयुगे
कालस्तु बलवान्प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वासव
Ko hi sthatumalam loke kruddhasya mama sanyuge
Kalastu balavanpraptastena tishthasi vasava
220.70
यत्तद्वर्षसहस्रान्तं पूर्णं भवितुमर्हति
यथा मे सर्वगात्राणि नस्वस्थानि हतौजसः
Yattadvarshasahasrantam purnam bhavitumarhati
Yatha me sarvagatrani nasvasthani hataujasah
220.71
अहमैन्द्रच्च्युतः स्थानात्त्वमिन्द्रः प्रकृतो दिवि
सुचित्रे जीवलोकेऽस्मिन्नुपास्यः कालपर्ययात्
Ahamaindrachchyutah sthanattvamindrah prakrito divi
Suchitre jivalokesminnupasyah kalaparyayat
220.72
किं हि कृत्वा त्वमिन्द्रोऽद्य किं हि कृत्वा च्युता वयम्
कालः कर्ता विकर्ता च सर्वमन्यदकारणम्
Kim hi kritva tvamindrodya kim hi kritva chyuta vayam
Kalah karta vikarta cha sarvamanyadakaranam
220.73
नाशं विनाशमैश्वर्यं सुखदुःखे भवाभवौ
विद्वान्प्राप्यैवमत्यर्थं न प्रहृष्येन्न च व्यथेत्
Nasham vinashamaishvaryam sukhaduhkhe bhavabhavau
Vidvanprapyaivamatyartham na prahrishyenna cha vyathet
220.74
त्वमेव हीन्द्र वेत्थास्मान्वेदाहं त्वां च वासव
विकत्थसे मां किं बद्धं कालेन निरपत्रप
Tvameva hindra vetthasmanvedaham tvam cha vasava
Vikatthase mam kim baddham kalena nirapatrapa
220.75
त्वमेव हि पुरा वेत्थ यत्तदा पौरुषं मम
समरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
Tvameva hi pura vettha yattada paurusham mama
Samareshu cha vikrantam paryaptam tannidarshanam
220.76
आदित्याश्चैव रुद्राश्च साध्याश्च वसुभिः सह
मया विनिर्जिताः सर्वे मरुतश्च शचीपते
Adityashchaiva rudrashcha sadhyashcha vasubhih saha
Maya vinirjitah sarve marutashcha shachipate
220.77
त्वमेव शक्र जानासि देवासुरसमागमे
समेता विबुधा भग्नास्तरसा समरे मया
Tvameva shakra janasi devasurasamagame
Sameta vibudha bhagnastarasa samare maya
220.78
पर्वताश्चासकृत्क्षिप्ताः सवनाः सवनौकसः
सटङ्कशिखरा घोराः समरे मूर्ध्नि ते मया
Parvatashchasakritkshiptah savanah savanaukasah
Satankashikhara ghorah samare murdhni te maya
220.79
किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्कालो दुरतिक्रमः
न हि त्वां नोत्सहे हन्तुं सवज्रमपि मुष्टिना
Kim nu shakyam maya kartum yatkalo duratikramah
Na hi tvam notsahe hantum savajramapi mushtina
220.80
न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः
तेन त्वा मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस्त्वया
Na tu vikramakaloyam kshamakaloyamagatah
Tena tva marshaye shakra durmarshanatarastvaya
220.81
त्वं मा परिणते काले परीतं कालवह्निना
नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे
Tvam ma parinate kale paritam kalavahnina
Niyatam kalapashena baddham shakra vikatthase
220.82
अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य दुरतिक्रमः
बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा
Ayam sa purushah shyamo lokasya duratikramah
Baddhva tishthati mam raudrah pashum rashanaya yatha
220.83
लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रोधौ भवाभवौ
वधो बन्धः प्रमोक्षश्च सर्वं कालेन लभ्यते
Labhalabhau sukham duhkham kamakrodhau bhavabhavau
Vadho bandhah pramokshashcha sarvam kalena labhyate
220.84
नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः
सोऽयं पचति कालो मां वृक्षे फलमिवागतम्
Naham karta na karta tvam karta yastu sada prabhuh
Soyam pachati kalo mam vrikshe phalamivagatam
220.85
यान्येव पुरुषः कुर्वन्सुखैः कालेन युज्यते
पुनस्तान्येव कुर्वाणो दुःखैः कालेन युज्यते
Yanyeva purushah kurvansukhaih kalena yujyate
Punastanyeva kurvano duhkhaih kalena yujyate
220.86
न च कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हति
तेन शक्र न शोचामि नास्ति शोके सहायता
Na cha kalena kalagyah sprishtah shochitumarhati
Tena shakra na shochami nasti shoke sahayata
220.87
यदा हि शोचतां शोको व्यसनं नापकर्षति
सामर्थ्यं शोचतो नास्ति नाद्य शोचाम्यहं ततः
Yada hi shochatam shoko vyasanam napakarshati
Samarthyam shochato nasti nadya shochamyaham tatah
220.88
एवमुक्तः सहस्राक्षो भगवान्पाकशासनः
प्रतिसंहृत्य संरम्भमित्युवाच शतक्रतुः
Evamuktah sahasraksho bhagavanpakashasanah
Pratisanhritya sanrambhamityuvacha shatakratuh
220.89
सवज्रमुद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश्च वारुणान्
कस्येह न व्यथेद्बुद्धिर्मृत्योरपि जिघांसतः
Savajramudyatam bahum drishtva pashanshcha varunan
Kasyeha na vyathedbuddhirmrityorapi jighansatah
220.90
सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी
ब्रुवन्न व्यथसे स त्वं वाक्यं सत्यपराक्रम
Sa te na vyathate buddhirachala tattvadarshini
Bruvanna vyathase sa tvam vakyam satyaparakrama
220.91
को हि विश्वासमर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत्
कर्तुमुत्सहते लोके दृष्ट्वा संप्रस्थितं जगत्
Ko hi vishvasamartheshu sharire va sharirabhrit
Kartumutsahate loke drishtva samprasthitam jagat
220.92
अहमप्येवमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम्
कालाग्नावाहितं घोरे गुह्ये सततगेऽक्षरे
Ahamapyevamevainam lokam janamyashashvatam
Kalagnavahitam ghore guhye satatagekshare
220.93
न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृष्टस्य कस्यचित्
सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम्
Na chatra pariharosti kalasprishtasya kasyachit
Sukshmanam mahatam chaiva bhutanam paripachyatam
220.94
अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः सदा
अनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते
Anishasyapramattasya bhutani pachatah sada
Anivrittasya kalasya kshayam prapto na muchyate
220.95
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो जागर्ति देहिषु
प्रयत्नेनाप्यतिक्रान्तो दृष्टपूर्वो न केनचित्
Apramattah pramatteshu kalo jagarti dehishu
Prayatnenapyatikranto drishtapurvo na kenachit
220.96
पुराणः शाश्वतो धर्मः सर्वप्राणभृतां समः
कालो न परिहार्यश्च न चास्यास्ति व्यतिक्रमः
Puranah shashvato dharmah sarvapranabhritam samah
Kalo na pariharyashcha na chasyasti vyatikramah
220.97
अहोरात्रांश्च मासांश्च क्षणान्काष्ठाः कला लवान्
संपिण्डयति नः कालो वृद्धिं वार्धुषिको यथा
Ahoratranshcha masanshcha kshanankashthah kala lavan
Sampindayati nah kalo vriddhim vardhushiko yatha
220.98
इदमद्य करिष्यामि श्वः कर्तास्मीति वादिनम्
कालो हरति संप्राप्तो नदीवेग इवोडुपम्
Idamadya karishyami shvah kartasmiti vadinam
Kalo harati samprapto nadivega ivodupam
220.99
इदानीं तावदेवासौ मया दृष्टः कथं मृतः
इति कालेन ह्रियतां प्रलापः श्रूयते नृणाम्
Idanim tavadevasau maya drishtah katham mritah
Iti kalena hriyatam pralapah shruyate nrinam
220.100
नश्यन्त्यर्थास्तथा भोगाः स्थानमैश्वर्यमेव च
अनित्यमध्रुवं सर्वं व्यवसायो हि दुष्करः
उच्छ्राया विनिपातान्ता भावोऽभावस्थ एव च
Nashyantyarthastatha bhogah sthanamaishvaryameva cha
Anityamadhruvam sarvam vyavasayo hi dushkarah
Uchchhraya vinipatanta bhavobhavastha eva cha
220.101
सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी
अहमासं पुरा चेति मनसापि न बुध्यसे
Sa te na vyathate buddhirachala tattvadarshini
Ahamasam pura cheti manasapi na budhyase
220.102
कालेनाक्रम्य लोकेऽस्मिन्पच्यमाने बलीयसा
अज्येष्ठमकनिष्ठं च क्षिप्यमाणो न बुध्यसे
Kalenakramya lokesminpachyamane baliyasa
Ajyeshthamakanishtham cha kshipyamano na budhyase
220.103
ईर्ष्याभिमानलोभेषु कामक्रोधभयेषु च
स्पृहामोहाभिमानेषु लोकः सक्तो विमुह्यति
Irshyabhimanalobheshu kamakrodhabhayeshu cha
Sprihamohabhimaneshu lokah sakto vimuhyati
220.104
भवांस्तु भावतत्त्वज्ञो विद्वाञ्ज्ञानतपोन्वितः
कालं पश्यति सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा
Bhavanstu bhavatattvagyo vidvangyanataponvitah
Kalam pashyati suvyaktam panavamalakam yatha
220.105
कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः
वैरोचने कृतात्मासि स्पृहणीयो विजानताम्
Kalacharitratattvagyah sarvashastravisharadah
Vairochane kritatmasi sprihaniyo vijanatam
220.106
सर्वलोको ह्ययं मन्ये बुद्ध्या परिगतस्त्वया
विहरन्सर्वतोमुक्तो न क्वचित्परिषज्जसे
Sarvaloko hyayam manye buddhya parigatastvaya
Viharansarvatomukto na kvachitparishajjase
220.107
रजश्च हि तमश्च त्वा स्पृशतो न जितेन्द्रियम्
निष्प्रीतिं नष्टसंतापं त्वमात्मानमुपाससे
Rajashcha hi tamashcha tva sprishato na jitendriyam
Nishpritim nashtasantapam tvamatmanamupasase
220.108
सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम्
दृष्ट्वा त्वां मम संजाता त्वय्यनुक्रोशिनी मतिः
Suhridam sarvabhutanam nirvairam shantamanasam
Drishtva tvam mama sanjata tvayyanukroshini matih
220.109
नाहमेतादृशं बुद्धं हन्तुमिच्छामि बन्धने
आनृशंस्यं परो धर्मो अनुक्रोशस्तथा त्वयि
Nahametadrisham buddham hantumichchhami bandhane
Anrishansyam paro dharmo anukroshastatha tvayi
220.110
मोक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास्तवेमे कालपर्ययात्
प्रजानामपचारेण स्वस्ति तेऽस्तु महासुर
Mokshyante varunah pashastaveme kalaparyayat
Prajanamapacharena svasti testu mahasura
220.111
यदा श्वश्रूं स्नुषा वृद्धां परिचारेण योक्ष्यते
पुत्रश्च पितरं मोहात्प्रेषयिष्यति कर्मसु
Yada shvashrum snusha vriddham paricharena yokshyate
Putrashcha pitaram mohatpreshayishyati karmasu
220.112
ब्राह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम्
शूद्राश्च ब्राह्मणीं भार्यामुपयास्यन्ति निर्भयाः
Brahmanaih karayishyanti vrishalah padadhavanam
Shudrashcha brahmanim bharyamupayasyanti nirbhayah
220.113
वियोनिषु च बीजानि मोक्ष्यन्ते पुरुषा यदा
संकरं कांस्यभाण्डैश्च बलिं चापि कुपात्रकैः
Viyonishu cha bijani mokshyante purusha yada
Sankaram kansyabhandaishcha balim chapi kupatrakaih
220.114
चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नमुन्मर्यादं भविष्यति
एकैकस्ते तदा पाशः क्रमशः प्रतिमोक्ष्यते
Chaturvarnyam yada kritsnamunmaryadam bhavishyati
Ekaikaste tada pashah kramashah pratimokshyate
220.115
अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालय
सुखी भव निराबाधः स्वस्थचेता निरामयः
Asmattaste bhayam nasti samayam pratipalaya
Sukhi bhava nirabadhah svasthacheta niramayah
220.116
तमेवमुक्त्वा भगवाञ्शतक्रतुः; प्रतिप्रयातो गजराजवाहनः
विजित्य सर्वानसुरान्सुराधिपो; ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट्
Tamevamuktva bhagavanshatakratuh; pratiprayato gajarajavahanah
Vijitya sarvanasuransuradhipo; nananda harshena babhuva chaikarat
220.117
महर्षयस्तुष्टुवुरञ्जसा च तं; वृषाकपिं सर्वचराचरेश्वरम्
हिमापहो हव्यमुदावहंस्त्वरं;स्तथामृतं चार्पितमीश्वराय ह
Maharshayastushtuvuranjasa cha tam; vrishakapim sarvacharachareshvaram
Himapaho havyamudavahanstvaram;stathamritam charpitamishvaraya ha
220.118
द्विजोत्तमैः सर्वगतैरभिष्टुतो; विदीप्ततेजा गतमन्युरीश्वरः
प्रशान्तचेता मुदितः स्वमालयं; त्रिविष्टपं प्राप्य मुमोद वासवः
Dvijottamaih sarvagatairabhishtuto; vidiptateja gatamanyurishvarah
Prashantacheta muditah svamalayam; trivishtapam prapya mumoda vasavah