UtshovChapter 219
219.1
भीष्म उवाच
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
शतक्रतोश्च संवादं नमुचेश्च युधिष्ठिर
Bhishma uvacha
Atraivodaharantimamitihasam puratanam
Shatakratoshcha sanvadam namucheshcha yudhishthira
219.2
श्रिया विहीनमासीनमक्षोभ्यमिव सागरम्
भवाभवज्ञं भूतानामित्युवाच पुरंदरः
Shriya vihinamasinamakshobhyamiva sagaram
Bhavabhavagyam bhutanamityuvacha purandarah
219.3
बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः
श्रिया विहीनो नमुचे शोचस्याहो न शोचसि
Baddhah pashaishchyutah sthanaddvishatam vashamagatah
Shriya vihino namuche shochasyaho na shochasi
219.4
नमुचिरुवाच
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति नास्ति शोके सहायता
Namuchiruvacha
Anavapyam cha shokena shariram chopatapyate
Amitrashcha prahrishyanti nasti shoke sahayata
219.5
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत्
संतापाद्भ्रश्यते रूपं धर्मश्चैव सुरेश्वर
Tasmachchhakra na shochami sarvam hyevedamantavat
Santapadbhrashyate rupam dharmashchaiva sureshvara
219.6
विनीय खलु तद्दुःखमागतं वैमनस्यजम्
ध्यातव्यं मनसा हृद्यं कल्याणं संविजानता
Viniya khalu tadduhkhamagatam vaimanasyajam
Dhyatavyam manasa hridyam kalyanam sanvijanata
219.7
यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः
तदैवास्य प्रसीदन्ति सर्वार्था नात्र संशयः
Yatha yatha hi purushah kalyane kurute manah
Tadaivasya prasidanti sarvartha natra sanshayah
219.8
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता; गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता
तेनानुशिष्टः प्रवणादिवोदकं; यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि
Ekah shasta na dvitiyosti shasta; garbhe shayanam purusham shasti shasta
Tenanushishtah pravanadivodakam; yatha niyuktosmi tatha vahami
219.9
भावाभावावभिजानन्गरीयो; जानामि श्रेयो न तु तत्करोमि
आशाः सुशर्म्याः सुहृदां सुकुर्व;न्यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि
Bhavabhavavabhijanangariyo; janami shreyo na tu tatkaromi
Ashah susharmyah suhridam sukurva;nyatha niyuktosmi tatha vahami
219.10
यथा यथास्य प्राप्तव्यं प्राप्नोत्येव तथा तथा
भवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथा तथा
Yatha yathasya praptavyam prapnotyeva tatha tatha
Bhavitavyam yatha yachcha bhavatyeva tatha tatha
219.11
यत्र यत्रैव संयुङ्क्ते धाता गर्भं पुनः पुनः
तत्र तत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति
Yatra yatraiva sanyunkte dhata garbham punah punah
Tatra tatraiva vasati na yatra svayamichchhati
219.12
भावो योऽयमनुप्राप्तो भवितव्यमिदं मम
इति यस्य सदा भावो न स मुह्येत्कदाचन
Bhavo yoyamanuprapto bhavitavyamidam mama
Iti yasya sada bhavo na sa muhyetkadachana
219.13
पर्यायैर्हन्यमानानामभियोक्ता न विद्यते
दुःखमेतत्तु यद्द्वेष्टा कर्ताहमिति मन्यते
Paryayairhanyamananamabhiyokta na vidyate
Duhkhametattu yaddveshta kartahamiti manyate
219.14
ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च; त्रैविद्यवृद्धांश्च वने मुनींश्च
कान्नापदो नोपनमन्ति लोके; परावरज्ञास्तु न संभ्रमन्ति
Rishinshcha devanshcha mahasuranshcha; traividyavriddhanshcha vane muninshcha
Kannapado nopanamanti loke; paravaragyastu na sambhramanti
219.15
न पण्डितः क्रुध्यति नापि सज्जते; न चापि संसीदति न प्रहृष्यति
न चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शोचति; स्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः
Na panditah krudhyati napi sajjate; na chapi sansidati na prahrishyati
Na charthakrichchhravyasaneshu shochati; sthitah prakritya himavanivachalah
219.16
यमर्थसिद्धिः परमा न हर्षये;त्तथैव काले व्यसनं न मोहयेत्
सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं; निषेवते यः स धुरंधरो नरः
Yamarthasiddhih parama na harshaye;ttathaiva kale vyasanam na mohayet
Sukham cha duhkham cha tathaiva madhyamam; nishevate yah sa dhurandharo narah
219.17
यां यामवस्थां पुरुषोऽधिगच्छे;त्तस्यां रमेतापरितप्यमानः
एवं प्रवृद्धं प्रणुदेन्मनोजं; संतापमायासकरं शरीरात्
Yam yamavastham purushodhigachchhe;ttasyam rametaparitapyamanah
Evam pravriddham pranudenmanojam; santapamayasakaram sharirat
219.18
तत्सदः स परिषत्सभासदः; प्राप्य यो न कुरुते सभाभयम्
धर्मतत्त्वमवगाह्य बुद्धिमा;न्योऽभ्युपैति स पुमान्धुरंधरः
Tatsadah sa parishatsabhasadah; prapya yo na kurute sabhabhayam
Dharmatattvamavagahya buddhima;nyobhyupaiti sa pumandhurandharah
219.19
प्राज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि; न वै प्राज्ञो मुह्यति मोहकाले
स्थानाच्च्युतश्चेन्न मुमोह गौतम;स्तावत्कृच्छ्रामापदं प्राप्य वृद्धः
Pragyasya karmani duranvayani; na vai pragyo muhyati mohakale
Sthanachchyutashchenna mumoha gautama;stavatkrichchhramapadam prapya vriddhah
219.20
न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वा
अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिदेवना
Na mantrabalaviryena pragyaya paurushena va
Alabhyam labhate martyastatra ka paridevana
219.21
यदेवमनुजातस्य धातारो विदधुः पुरा
तदेवानुभविष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति
Yadevamanujatasya dhataro vidadhuh pura
Tadevanubhavishyami kim me mrityuh karishyati
219.22
लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति
प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति दुःखानि च सुखानि च
Labdhavyanyeva labhate gantavyanyeva gachchhati
Praptavyanyeva prapnoti duhkhani cha sukhani cha
219.23
एतद्विदित्वा कार्त्स्न्येन यो न मुह्यति मानवः
कुशलः सुखदुःखेषु स वै सर्वधनेश्वरः
Etadviditva kartsnyena yo na muhyati manavah
Kushalah sukhaduhkheshu sa vai sarvadhaneshvarah