UtshovChapter 217
217.1
भीष्म उवाच
पुनरेव तु तं शक्रः प्रहसन्निदमब्रवीत्
निःश्वसन्तं यथा नागं प्रव्याहाराय भारत
Bhishma uvacha
Punareva tu tam shakrah prahasannidamabravit
Nihshvasantam yatha nagam pravyaharaya bharata
217.2
यत्तद्यानसहस्रेण ज्ञातिभिः परिवारितः
लोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मानवितर्कयन्
Yattadyanasahasrena gyatibhih parivaritah
Lokanpratapayansarvanyasyasmanavitarkayan
217.3
दृष्ट्वा सुकृपणां चेमामवस्थामात्मनो बले
ज्ञातिमित्रपरित्यक्तः शोचस्याहो न शोचसि
Drishtva sukripanam chemamavasthamatmano bale
Gyatimitraparityaktah shochasyaho na shochasi
217.4
प्रीतिं प्राप्यातुलां पूर्वं लोकांश्चात्मवशे स्थितान्
विनिपातमिमं चाद्य शोचस्याहो न शोचसि
Pritim prapyatulam purvam lokanshchatmavashe sthitan
Vinipatamimam chadya shochasyaho na shochasi
217.5
बलिरुवाच
अनित्यमुपलक्ष्येदं कालपर्यायमात्मनः
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत्
Baliruvacha
Anityamupalakshyedam kalaparyayamatmanah
Tasmachchhakra na shochami sarvam hyevedamantavat
217.6
अन्तवन्त इमे देहा भूतानाममराधिप
तेन शक्र न शोचामि नापराधादिदं मम
Antavanta ime deha bhutanamamaradhipa
Tena shakra na shochami naparadhadidam mama
217.7
जीवितं च शरीरं च प्रेत्य वै सह जायते
उभे सह विवर्धेते उभे सह विनश्यतः
Jivitam cha shariram cha pretya vai saha jayate
Ubhe saha vivardhete ubhe saha vinashyatah
217.8
तदीदृशमिदं भावमवशः प्राप्य केवलम्
यद्येवमभिजानामि का व्यथा मे विजानतः
Tadidrishamidam bhavamavashah prapya kevalam
Yadyevamabhijanami ka vyatha me vijanatah
217.9
भूतानां निधनं निष्ठा स्रोतसामिव सागरः
नैतत्सम्यग्विजानन्तो नरा मुह्यन्ति वज्रभृत्
Bhutanam nidhanam nishtha srotasamiva sagarah
Naitatsamyagvijananto nara muhyanti vajrabhrit
217.10
ये त्वेवं नाभिजानन्ति रजोमोहपरायणाः
ते कृच्छ्रं प्राप्य सीदन्ति बुद्धिर्येषां प्रणश्यति
Ye tvevam nabhijananti rajomohaparayanah
Te krichchhram prapya sidanti buddhiryesham pranashyati
217.11
बुद्धिलाभे हि पुरुषः सर्वं नुदति किल्बिषम्
विपाप्मा लभते सत्त्वं सत्त्वस्थः संप्रसीदति
Buddhilabhe hi purushah sarvam nudati kilbisham
Vipapma labhate sattvam sattvasthah samprasidati
217.12
ततस्तु ये निवर्तन्ते जायन्ते वा पुनः पुनः
कृपणाः परितप्यन्ते तेऽनर्थैः परिचोदिताः
Tatastu ye nivartante jayante va punah punah
Kripanah paritapyante tenarthaih parichoditah
217.13
अर्थसिद्धिमनर्थं च जीवितं मरणं तथा
सुखदुःखफलं चैव न द्वेष्मि न च कामये
Arthasiddhimanartham cha jivitam maranam tatha
Sukhaduhkhaphalam chaiva na dveshmi na cha kamaye
217.14
हतं हन्ति हतो ह्येव यो नरो हन्ति कंचन
उभौ तौ न विजानीतो यश्च हन्ति हतश्च यः
Hatam hanti hato hyeva yo naro hanti kanchana
Ubhau tau na vijanito yashcha hanti hatashcha yah
217.15
हत्वा जित्वा च मघवन्यः कश्चित्पुरुषायते
अकर्ता ह्येव भवति कर्ता त्वेव करोति तत्
Hatva jitva cha maghavanyah kashchitpurushayate
Akarta hyeva bhavati karta tveva karoti tat
217.16
को हि लोकस्य कुरुते विनाशप्रभवावुभौ
कृतं हि तत्कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापरः
Ko hi lokasya kurute vinashaprabhavavubhau
Kritam hi tatkritenaiva karta tasyapi chaparah
217.17
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
एतद्योनीनि भूतानि तत्र का परिदेवना
Prithivi vayurakashamapo jyotishcha panchamam
Etadyonini bhutani tatra ka paridevana
217.18
महाविद्योऽल्पविद्यश्च बलवान्दुर्बलश्च यः
दर्शनीयो विरूपश्च सुभगो दुर्भगश्च यः
Mahavidyolpavidyashcha balavandurbalashcha yah
Darshaniyo virupashcha subhago durbhagashcha yah
217.19
सर्वं कालः समादत्ते गम्भीरः स्वेन तेजसा
तस्मिन्कालवशं प्राप्ते का व्यथा मे विजानतः
Sarvam kalah samadatte gambhirah svena tejasa
Tasminkalavasham prapte ka vyatha me vijanatah
217.20
दग्धमेवानुदहति हतमेवानुहन्ति च
नश्यते नष्टमेवाग्रे लब्धव्यं लभते नरः
Dagdhamevanudahati hatamevanuhanti cha
Nashyate nashtamevagre labdhavyam labhate narah
217.21
नास्य द्वीपः कुतः पारं नावारः संप्रदृश्यते
नान्तमस्य प्रपश्यामि विधेर्दिव्यस्य चिन्तयन्
Nasya dvipah kutah param navarah sampradrishyate
Nantamasya prapashyami vidherdivyasya chintayan
217.22
यदि मे पश्यतः कालो भूतानि न विनाशयेत्
स्यान्मे हर्षश्च दर्पश्च क्रोधश्चैव शचीपते
Yadi me pashyatah kalo bhutani na vinashayet
Syanme harshashcha darpashcha krodhashchaiva shachipate
217.23
तुषभक्षं तु मां ज्ञात्वा प्रविविक्तजने गृहे
बिभ्रतं गार्दभं रूपमादिश्य परिगर्हसे
Tushabhaksham tu mam gyatva praviviktajane grihe
Bibhratam gardabham rupamadishya parigarhase
217.24
इच्छन्नहं विकुर्यां हि रूपाणि बहुधात्मनः
विभीषणानि यानीक्ष्य पलायेथास्त्वमेव मे
Ichchhannaham vikuryam hi rupani bahudhatmanah
Vibhishanani yanikshya palayethastvameva me
217.25
कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति
कालेन विधृतं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम्
Kalah sarvam samadatte kalah sarvam prayachchhati
Kalena vidhritam sarvam ma krithah shakra paurusham
217.26
पुरा सर्वं प्रव्यथते मयि क्रुद्धे पुरंदर
अवैमि त्वस्य लोकस्य धर्मं शक्र सनातनम्
Pura sarvam pravyathate mayi kruddhe purandara
Avaimi tvasya lokasya dharmam shakra sanatanam
217.27
त्वमप्येवमपेक्षस्व मात्मना विस्मयं गमः
प्रभवश्च प्रभावश्च नात्मसंस्थः कदाचन
Tvamapyevamapekshasva matmana vismayam gamah
Prabhavashcha prabhavashcha natmasansthah kadachana
217.28
कौमारमेव ते चित्तं तथैवाद्य यथा पुरा
समवेक्षस्व मघवन्बुद्धिं विन्दस्व नैष्ठिकीम्
Kaumarameva te chittam tathaivadya yatha pura
Samavekshasva maghavanbuddhim vindasva naishthikim
217.29
देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः
आसन्सर्वे मम वशे तत्सर्वं वेत्थ वासव
Deva manushyah pitaro gandharvoragarakshasah
Asansarve mama vashe tatsarvam vettha vasava
217.30
नमस्तस्यै दिशेऽप्यस्तु यस्यां वैरोचनो बलिः
इति मामभ्यपद्यन्त बुद्धिमात्सर्यमोहिताः
Namastasyai dishepyastu yasyam vairochano balih
Iti mamabhyapadyanta buddhimatsaryamohitah
217.31
नाहं तदनुशोचामि नात्मभ्रंशं शचीपते
एवं मे निश्चिता बुद्धिः शास्तुस्तिष्ठाम्यहं वशे
Naham tadanushochami natmabhransham shachipate
Evam me nishchita buddhih shastustishthamyaham vashe
217.32
दृश्यते हि कुले जातो दर्शनीयः प्रतापवान्
दुःखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा
Drishyate hi kule jato darshaniyah pratapavan
Duhkham jivansahamatyo bhavitavyam hi tattatha
217.33
दौष्कुलेयस्तथा मूढो दुर्जातः शक्र दृश्यते
सुखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा
Daushkuleyastatha mudho durjatah shakra drishyate
Sukham jivansahamatyo bhavitavyam hi tattatha
217.34
कल्याणी रूपसंपन्ना दुर्भगा शक्र दृश्यते
अलक्षणा विरूपा च सुभगा शक्र दृश्यते
Kalyani rupasampanna durbhaga shakra drishyate
Alakshana virupa cha subhaga shakra drishyate
217.35
नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम्
यत्त्वमेवंगतो वज्रिन्यद्वाप्येवंगता वयम्
Naitadasmatkritam shakra naitachchhakra tvaya kritam
Yattvamevangato vajrinyadvapyevangata vayam
217.36
न कर्म तव नान्येषां कुतो मम शतक्रतो
ऋद्धिर्वाप्यथ वा नर्द्धिः पर्यायकृतमेव तत्
Na karma tava nanyesham kuto mama shatakrato
Riddhirvapyatha va narddhih paryayakritameva tat
217.37
पश्यामि त्वा विराजन्तं देवराजमवस्थितम्
श्रीमन्तं द्युतिमन्तं च गर्जन्तं च ममोपरि
Pashyami tva virajantam devarajamavasthitam
Shrimantam dyutimantam cha garjantam cha mamopari
217.38
एतच्चैवं न चेत्कालो मामाक्रम्य स्थितो भवेत्
पातयेयमहं त्वाद्य सवज्रमपि मुष्टिना
Etachchaivam na chetkalo mamakramya sthito bhavet
Patayeyamaham tvadya savajramapi mushtina
217.39
न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः
कालः स्थापयते सर्वं कालः पचति वै तथा
Na tu vikramakaloyam kshamakaloyamagatah
Kalah sthapayate sarvam kalah pachati vai tatha
217.40
मां चेदभ्यागतः कालो दानवेश्वरमूर्जितम्
गर्जन्तं प्रतपन्तं च कमन्यं नागमिष्यति
Mam chedabhyagatah kalo danaveshvaramurjitam
Garjantam pratapantam cha kamanyam nagamishyati
217.41
द्वादशानां हि भवतामादित्यानां महात्मनाम्
तेजांस्येकेन सर्वेषां देवराज हृतानि मे
Dvadashanam hi bhavatamadityanam mahatmanam
Tejansyekena sarvesham devaraja hritani me
217.42
अहमेवोद्वहाम्यापो विसृजामि च वासव
तपामि चैव त्रैलोक्यं विद्योताम्यहमेव च
Ahamevodvahamyapo visrijami cha vasava
Tapami chaiva trailokyam vidyotamyahameva cha
217.43
संरक्षामि विलुम्पामि ददाम्यहमथाददे
संयच्छामि नियच्छामि लोकेषु प्रभुरीश्वरः
Sanrakshami vilumpami dadamyahamathadade
Sanyachchhami niyachchhami lokeshu prabhurishvarah
217.44
तदद्य विनिवृत्तं मे प्रभुत्वममराधिप
कालसैन्यावगाढस्य सर्वं न प्रतिभाति मे
Tadadya vinivrittam me prabhutvamamaradhipa
Kalasainyavagadhasya sarvam na pratibhati me
217.45
नाहं कर्ता न चैव त्वं नान्यः कर्ता शचीपते
पर्यायेण हि भुज्यन्ते लोकाः शक्र यदृच्छया
Naham karta na chaiva tvam nanyah karta shachipate
Paryayena hi bhujyante lokah shakra yadrichchhaya
217.46
मासार्धमासवेश्मानमहोरात्राभिसंवृतम्
ऋतुद्वारं वर्षमुखमाहुर्वेदविदो जनाः
Masardhamasaveshmanamahoratrabhisanvritam
Ritudvaram varshamukhamahurvedavido janah
217.47
आहुः सर्वमिदं चिन्त्यं जनाः केचिन्मनीषया
अस्याः पञ्चैव चिन्तायाः पर्येष्यामि च पञ्चधा
Ahuh sarvamidam chintyam janah kechinmanishaya
Asyah panchaiva chintayah paryeshyami cha panchadha
217.48
गम्भीरं गहनं ब्रह्म महत्तोयार्णवं यथा
अनादिनिधनं चाहुरक्षरं परमेव च
Gambhiram gahanam brahma mahattoyarnavam yatha
Anadinidhanam chahuraksharam parameva cha
217.49
सत्त्वेषु लिङ्गमावेश्य नलिङ्गमपि तत्स्वयम्
मन्यन्ते ध्रुवमेवैनं ये नरास्तत्त्वदर्शिनः
Sattveshu lingamaveshya nalingamapi tatsvayam
Manyante dhruvamevainam ye narastattvadarshinah
217.50
भूतानां तु विपर्यासं मन्यते गतवानिति
न ह्येतावद्भवेद्गम्यं न यस्मात्प्रकृतेः परः
Bhutanam tu viparyasam manyate gatavaniti
Na hyetavadbhavedgamyam na yasmatprakriteh parah
217.51
गतिं हि सर्वभूतानामगत्वा क्व गमिष्यसि
यो धावता न हातव्यस्तिष्ठन्नपि न हीयते
तमिन्द्रियाणि सर्वाणि नानुपश्यन्ति पञ्चधा
Gatim hi sarvabhutanamagatva kva gamishyasi
Yo dhavata na hatavyastishthannapi na hiyate
Tamindriyani sarvani nanupashyanti panchadha
217.52
आहुश्चैनं केचिदग्निं केचिदाहुः प्रजापतिम्
ऋतुमासार्धमासांश्च दिवसांस्तु क्षणांस्तथा
Ahushchainam kechidagnim kechidahuh prajapatim
Ritumasardhamasanshcha divasanstu kshananstatha
217.53
पूर्वाह्णमपराह्णं च मध्याह्नमपि चापरे
मुहूर्तमपि चैवाहुरेकं सन्तमनेकधा
तं कालमवजानीहि यस्य सर्वमिदं वशे
Purvahnamaparahnam cha madhyahnamapi chapare
Muhurtamapi chaivahurekam santamanekadha
Tam kalamavajanihi yasya sarvamidam vashe
217.54
बहूनीन्द्रसहस्राणि समतीतानि वासव
बलवीर्योपपन्नानि यथैव त्वं शचीपते
Bahunindrasahasrani samatitani vasava
Balaviryopapannani yathaiva tvam shachipate
217.55
त्वामप्यतिबलं शक्रं देवराजं बलोत्कटम्
प्राप्ते काले महावीर्यः कालः संशमयिष्यति
Tvamapyatibalam shakram devarajam balotkatam
Prapte kale mahaviryah kalah sanshamayishyati
217.56
य इदं सर्वमादत्ते तस्माच्छक्र स्थिरो भव
मया त्वया च पूर्वैश्च न स शक्योऽतिवर्तितुम्
Ya idam sarvamadatte tasmachchhakra sthiro bhava
Maya tvaya cha purvaishcha na sa shakyotivartitum
217.57
यामेतां प्राप्य जानीषे राजश्रियमनुत्तमाम्
स्थिता मयीति तन्मिथ्या नैषा ह्येकत्र तिष्ठति
Yametam prapya janishe rajashriyamanuttamam
Sthita mayiti tanmithya naisha hyekatra tishthati
217.58
स्थिता हीन्द्रसहस्रेषु त्वद्विशिष्टतमेष्वियम्
मां च लोला परित्यज्य त्वामगाद्विबुधाधिप
Sthita hindrasahasreshu tvadvishishtatameshviyam
Mam cha lola parityajya tvamagadvibudhadhipa
217.59
मैवं शक्र पुनः कार्षीः शान्तो भवितुमर्हसि
त्वामप्येवंगतं त्यक्त्वा क्षिप्रमन्यं गमिष्यति
Maivam shakra punah karshih shanto bhavitumarhasi
Tvamapyevangatam tyaktva kshipramanyam gamishyati