UtshovChapter 212
212.1
भीष्म उवाच
जनको जनदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ
Bhishma uvacha
Janako janadevastu gyapitah paramarshina
Punarevanupaprachchha samparaye bhavabhavau
212.2
भगवन्यदिदं प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित्
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति
Bhagavanyadidam pretya sangya bhavati kasyachit
Evam sati kimagyanam gyanam va kim karishyati
212.3
सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति
Sarvamuchchhedanishtham syatpashya chaitaddvijottama
Apramattah pramatto va kim vishesham karishyati
212.4
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु
कस्मै क्रियेत कल्पेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः
Asansargo hi bhuteshu sansargo va vinashishu
Kasmai kriyeta kalpena nishchayah kotra tattvatah
212.5
तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम्
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत्
Tamasa hi pratichchhannam vibhrantamiva chaturam
Punah prashamayanvakyaih kavih panchashikhobravit
212.6
उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भावनिष्ठा न विद्यते
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु
Uchchhedanishtha nehasti bhavanishtha na vidyate
Ayam hyapi samaharah sharirendriyachetasam
Vartate prithaganyonyamapyapashritya karmasu
212.7
धातवः पञ्चशाखोऽयं खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः
Dhatavah panchashakhoyam kham vayurjyotirambu bhuh
Te svabhavena tishthanti viyujyante svabhavatah
212.8
आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यच्चापि पार्थिवम्
एष पञ्चसमाहारः शरीरमिति नैकधा
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः
Akasham vayurushma cha sneho yachchapi parthivam
Esha panchasamaharah shariramiti naikadha
Gyanamushma cha vayushcha trividhah karmasangrahah
212.9
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः
Indriyanindriyarthashcha svabhavashchetana manah
Pranapanau vikarashcha dhatavashchatra nihsritah
212.10
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः
Shravanam sparshanam jihva drishtirnasa tathaiva cha
Indriyaniti panchaite chittapurvangama gunah
212.11
तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा वेदना ध्रुवा
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च
Tatra vigyanasanyukta trividha vedana dhruva
Sukhaduhkheti yamahuraduhkhetyasukheti cha
212.12
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्त्यथ
एते ह्यामरणात्पञ्च षड्गुणा ज्ञानसिद्धये
Shabdah sparshashcha rupam cha raso gandhashcha murtyatha
Ete hyamaranatpancha shadguna gyanasiddhaye
212.13
तेषु कर्मनिसर्गश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः
तमाहुः परमं शुक्रं बुद्धिरित्यव्ययं महत्
Teshu karmanisargashcha sarvatattvarthanishchayah
Tamahuh paramam shukram buddhirityavyayam mahat
212.14
इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः
असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनन्तं नोपशाम्यति
Imam gunasamaharamatmabhavena pashyatah
Asamyagdarshanairduhkhamanantam nopashamyati
212.15
अनात्मेति च यद्दृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः
Anatmeti cha yaddrishtam tenaham na mametyapi
Vartate kimadhishthana prasakta duhkhasantatih
212.16
तत्र सम्यङ्मनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम्
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति
Tatra samyanmano nama tyagashastramanuttamam
Shrinu yattava mokshaya bhashyamanam bhavishyati
212.17
त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम्
नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो मतः
Tyaga eva hi sarveshamuktanamapi karmanam
Nityam mithyavinitanam klesho duhkhavaho matah
212.18
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि
सुखत्यागे तपोयोगः सर्वत्यागे समापना
Dravyatyage tu karmani bhogatyage vratanyapi
Sukhatyage tapoyogah sarvatyage samapana
212.19
तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्ह्यन्यथा भवेत्
Tasya margoyamadvaidhah sarvatyagasya darshitah
Viprahanaya duhkhasya durgatirhyanyatha bhavet
212.20
पञ्च ज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु
Pancha gyanendriyanyuktva manahshashthani chetasi
Manahshashthani vakshyami pancha karmendriyani tu
212.21
हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम्
प्रजनानन्दयोः शेफो विसर्गे पायुरिन्द्रियम्
Hastau karmendriyam gyeyamatha padau gatindriyam
Prajananandayoh shepho visarge payurindriyam
212.22
वाक्तु शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः
एवमेकादशैतानि बुद्ध्या त्ववसृजेन्मनः
Vaktu shabdavisheshartham gatim panchanvitam viduh
Evamekadashaitani buddhya tvavasrijenmanah
212.23
कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः
Karnau shabdashcha chittam cha trayah shravanasangrahe
Tatha sparshe tatha rupe tathaiva rasagandhayoh
212.24
एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये
येन यस्त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः
Evam panchatrika hyete gunastadupalabdhaye
Yena yastrividho bhavah paryayatsamupasthitah
212.25
सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्चैव ते त्रयः
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूता सर्वसाधना
Sattviko rajasashchaiva tamasashchaiva te trayah
Trividha vedana yeshu prasuta sarvasadhana
212.26
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः
Praharshah pritiranandah sukham sanshantachittata
Akutashchitkutashchidva chittatah sattviko gunah
212.27
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः
Atushtih paritapashcha shoko lobhastathakshama
Lingani rajasastani drishyante hetvahetutah
212.28
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता
कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः
Avivekastatha mohah pramadah svapnatandrita
Kathanchidapi vartante vividhastamasa gunah
212.29
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्
वर्तते सात्त्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा
Tatra yatpritisanyuktam kaye manasi va bhavet
Vartate sattviko bhava ityapeksheta tattatha
212.30
यत्तु संतापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः
प्रवृत्तं रज इत्येव ततस्तदभिचिन्तयेत्
Yattu santapasanyuktamapritikaramatmanah
Pravrittam raja ityeva tatastadabhichintayet
212.31
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्
Atha yanmohasanyuktam kaye manasi va bhavet
Apratarkyamavigyeyam tamastadupadharayet
212.32
तद्धि श्रोत्राश्रयं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः
नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्येतरस्य वा
Taddhi shrotrashrayam bhutam shabdah shrotram samashritah
Nobhayam shabdavigyane vigyanasyetarasya va
212.33
एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत्
Evam tvakchakshushi jihva nasika chaiva panchami
Sparshe rupe rase gandhe tani cheto manashcha tat
212.34
स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति
चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत्
Svakarmayugapadbhavo dashasveteshu tishthati
Chittamekadasham viddhi buddhirdvadashami bhavet
212.35
तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः
आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः
Teshamayugapadbhava uchchhedo nasti tamasah
Asthito yugapadbhave vyavaharah sa laukikah
212.36
इन्द्रियाण्यवसृज्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमम्
चिन्तयन्नानुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः
Indriyanyavasrijyapi drishtva purvam shrutagamam
Chintayannanuparyeti tribhirevanvito gunaih
212.37
यत्तमोपहतं चित्तमाशु संचारमध्रुवम्
करोत्युपरमं काले तदाहुस्तामसं सुखम्
Yattamopahatam chittamashu sancharamadhruvam
Karotyuparamam kale tadahustamasam sukham
212.38
यद्यदागमसंयुक्तं न कृत्स्नमुपशाम्यति
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम्
Yadyadagamasanyuktam na kritsnamupashamyati
Atha tatrapyupadatte tamo vyaktamivanritam
212.39
एवमेष प्रसंख्यातः स्वकर्मप्रत्ययी गुणः
कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा न वर्तते
Evamesha prasankhyatah svakarmapratyayi gunah
Kathanchidvartate samyakkeshanchidva na vartate
212.40
एवमाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते
Evamahuh samaharam kshetramadhyatmachintakah
Sthito manasi yo bhavah sa vai kshetragya uchyate
212.41
एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत्
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुतः
Evam sati ka uchchhedah shashvato va katham bhavet
Svabhavadvartamaneshu sarvabhuteshu hetutah
212.42
यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च
न च स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः
Yatharnavagata nadyo vyaktirjahati nama cha
Na cha svatam niyachchhanti tadrishah sattvasankshayah
212.43
एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत्
प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च मध्यतः
Evam sati kutah sangya pretyabhave punarbhavet
Pratisammishrite jive grihyamane cha madhyatah
212.44
इमां तु यो वेद विमोक्षबुद्धि;मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः; पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम्
Imam tu yo veda vimokshabuddhi;matmanamanvichchhati chapramattah
Na lipyate karmaphalairanishtaih; patram bisasyeva jalena siktam
212.45
दृढैश्च पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः; प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति; मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः
श्रुतिप्रमाणागममङ्गलैश्च; शेते जरामृत्युभयादतीतः
Dridhaishcha pashairbahubhirvimuktah; prajanimittairapi daivataishcha
Yada hyasau sukhaduhkhe jahati; muktastadagryam gatimetyalingah
Shrutipramanagamamangalaishcha; shete jaramrityubhayadatitah
212.46
क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे; ततोनिमित्ते च फले विनष्टे
अलेपमाकाशमलिङ्गमेव;मास्थाय पश्यन्ति महद्ध्यसक्ताः
Kshine cha punye vigate cha pape; tatonimitte cha phale vinashte
Alepamakashamalingameva;masthaya pashyanti mahaddhyasaktah
212.47
यथोर्णनाभिः परिवर्तमान;स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं; विध्वंसते लोष्ट इवाद्रिमर्च्छन्
Yathornanabhih parivartamana;stantukshaye tishthati patyamanah
Tatha vimuktah prajahati duhkham; vidhvansate loshta ivadrimarchchhan
212.48
यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं; हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथावत्
विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण;स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम्
Yatha ruruh shringamatho puranam; hitva tvacham vapyurago yathavat
Vihaya gachchhatyanavekshamana;statha vimukto vijahati duhkham
212.49
द्रुमं यथा वाप्युदके पतन्त;मुत्सृज्य पक्षी प्रपतत्यसक्तः
तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय; मुक्तः परार्ध्यां गतिमेत्यलिङ्गः
Drumam yatha vapyudake patanta;mutsrijya pakshi prapatatyasaktah
Tatha hyasau sukhaduhkhe vihaya; muktah parardhyam gatimetyalingah
212.50
अपि च भवति मैथिलेन गीतं; नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य
न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र; स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः
Api cha bhavati maithilena gitam; nagaramupahitamagninabhivikshya
Na khalu mama tushopi dahyatetra; svayamidamaha kila sma bhumipalah
212.51
इदममृतपदं विदेहराजः; स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणः
निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थं; परमसुखी विजहार वीतशोकः
Idamamritapadam videharajah; svayamiha panchashikhena bhashyamanah
Nikhilamabhisamikshya nishchitartham; paramasukhi vijahara vitashokah
212.52
इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं; न हीयते सततमवेक्षते तथा
उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः; प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः
Imam hi yah pathati vimokshanishchayam; na hiyate satatamavekshate tatha
Upadravannanubhavatyaduhkhitah; pramuchyate kapilamivaitya maithilah