UtshovChapter 210
210.1
गुरुरुवाच
न स वेद परं धर्मं यो न वेद चतुष्टयम्
व्यक्ताव्यक्ते च यत्तत्त्वं संप्राप्तं परमर्षिणा
Gururuvacha
Na sa veda param dharmam yo na veda chatushtayam
Vyaktavyakte cha yattattvam sampraptam paramarshina
210.2
व्यक्तं मृत्युमुखं विद्यादव्यक्तममृतं पदम्
प्रवृत्तिलक्षणं धर्ममृषिर्नारायणोऽब्रवीत्
Vyaktam mrityumukham vidyadavyaktamamritam padam
Pravrittilakshanam dharmamrishirnarayanobravit
210.3
अत्रैवावस्थितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
निवृत्तिलक्षणं धर्ममव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम्
Atraivavasthitam sarvam trailokyam sacharacharam
Nivrittilakshanam dharmamavyaktam brahma shashvatam
210.4
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं प्रजापतिरथाब्रवीत्
प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिर्निवृत्तिः परमा गतिः
Pravrittilakshanam dharmam prajapatirathabravit
Pravrittih punaravrittirnivrittih parama gatih
210.5
तां गतिं परमामेति निवृत्तिपरमो मुनिः
ज्ञानतत्त्वपरो नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः
Tam gatim paramameti nivrittiparamo munih
Gyanatattvaparo nityam shubhashubhanidarshakah
210.6
तदेवमेतौ विज्ञेयावव्यक्तपुरुषावुभौ
अव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत्स्यादन्यन्महत्तरम्
Tadevametau vigyeyavavyaktapurushavubhau
Avyaktapurushabhyam tu yatsyadanyanmahattaram
210.7
तं विशेषमवेक्षेत विशेषेण विचक्षणः
अनाद्यन्तावुभावेतावलिङ्गौ चाप्युभावपि
Tam visheshamaveksheta visheshena vichakshanah
Anadyantavubhavetavalingau chapyubhavapi
210.8
उभौ नित्यौ सूक्ष्मतरौ महद्भ्यश्च महत्तरौ
सामान्यमेतदुभयोरेवं ह्यन्यद्विशेषणम्
Ubhau nityau sukshmatarau mahadbhyashcha mahattarau
Samanyametadubhayorevam hyanyadvisheshanam
210.9
प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिविधसत्त्वया
विपरीतमतो विद्यात्क्षेत्रज्ञस्य च लक्षणम्
Prakritya sargadharminya tatha trividhasattvaya
Viparitamato vidyatkshetragyasya cha lakshanam
210.10
प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम्
अग्राह्यौ पुरुषावेतावलिङ्गत्वादसंहितौ
Prakriteshcha vikaranam drashtaramagunanvitam
Agrahyau purushavetavalingatvadasanhitau
210.11
संयोगलक्षणोत्पत्तिः कर्मजा गृह्यते यया
करणैः कर्मनिर्वृत्तैः कर्ता यद्यद्विचेष्टते
कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभिः कोऽहमेषोऽप्यसाविति
Sanyogalakshanotpattih karmaja grihyate yaya
Karanaih karmanirvrittaih karta yadyadvicheshtate
Kirtyate shabdasangyabhih kohameshopyasaviti
210.12
उष्णीषवान्यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतः
संवृतोऽयं तथा देही सत्त्वराजसतामसैः
Ushnishavanyatha vastraistribhirbhavati sanvritah
Sanvritoyam tatha dehi sattvarajasatamasaih
210.13
तस्माच्चतुष्टयं वेद्यमेतैर्हेतुभिराचितम्
यथासंज्ञो ह्ययं सम्यगन्तकाले न मुह्यति
Tasmachchatushtayam vedyametairhetubhirachitam
Yathasangyo hyayam samyagantakale na muhyati
210.14
श्रियं दिव्यामभिप्रेप्सुर्ब्रह्म वाङ्मनसा शुचिः
शारीरैर्नियमैरुग्रैश्चरेन्निष्कल्मषं तपः
Shriyam divyamabhiprepsurbrahma vanmanasa shuchih
Sharirairniyamairugraishcharennishkalmasham tapah
210.15
त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वता
सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव भासतस्तपसा दिवि
Trailokyam tapasa vyaptamantarbhutena bhasvata
Suryashcha chandramashchaiva bhasatastapasa divi
210.16
प्रतापस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तपः
रजस्तमोघ्नं यत्कर्म तपसस्तत्स्वलक्षणम्
Pratapastapaso gyanam loke sanshabditam tapah
Rajastamoghnam yatkarma tapasastatsvalakshanam
210.17
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते
वाङ्मनोनियमः साम्यं मानसं तप उच्यते
Brahmacharyamahinsa cha shariram tapa uchyate
Vanmanoniyamah samyam manasam tapa uchyate
210.18
विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यमन्नं विशिष्यते
आहारनियमेनास्य पाप्मा नश्यति राजसः
Vidhigyebhyo dvijatibhyo grahyamannam vishishyate
Aharaniyamenasya papma nashyati rajasah
210.19
वैमनस्यं च विषये यान्त्यस्य करणानि च
तस्मात्तन्मात्रमादद्याद्यावदत्र प्रयोजनम्
Vaimanasyam cha vishaye yantyasya karanani cha
Tasmattanmatramadadyadyavadatra prayojanam
210.20
अन्तकाले वयोत्कर्षाच्छनैः कुर्यादनातुरः
एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं तदुपपद्यते
Antakale vayotkarshachchhanaih kuryadanaturah
Evam yuktena manasa gyanam tadupapadyate
210.21
रजसा चाप्ययं देही देहवाञ्शब्दवच्चरेत्
कार्यैरव्याहतमतिर्वैराग्यात्प्रकृतौ स्थितः
आ देहादप्रमादाच्च देहान्ताद्विप्रमुच्यते
Rajasa chapyayam dehi dehavanshabdavachcharet
Karyairavyahatamatirvairagyatprakritau sthitah
A dehadapramadachcha dehantadvipramuchyate
210.22
हेतुयुक्तः सदोत्सर्गो भूतानां प्रलयस्तथा
परप्रत्ययसर्गे तु नियतं नातिवर्तते
Hetuyuktah sadotsargo bhutanam pralayastatha
Parapratyayasarge tu niyatam nativartate
210.23
भवान्तप्रभवप्रज्ञा आसते ये विपर्ययम्
धृत्या देहान्धारयन्तो बुद्धिसंक्षिप्तमानसाः
स्थानेभ्यो ध्वंसमानाश्च सूक्ष्मत्वात्तानुपासते
Bhavantaprabhavapragya asate ye viparyayam
Dhritya dehandharayanto buddhisankshiptamanasah
Sthanebhyo dhvansamanashcha sukshmatvattanupasate
210.24
यथागमं च तत्सर्वं बुद्ध्या तन्नैव बुध्यते
देहान्तं कश्चिदन्वास्ते भावितात्मा निराश्रयः
युक्तो धारणया कश्चित्सत्तां केचिदुपासते
Yathagamam cha tatsarvam buddhya tannaiva budhyate
Dehantam kashchidanvaste bhavitatma nirashrayah
Yukto dharanaya kashchitsattam kechidupasate
210.25
अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्युत्संशब्दिताक्षरम्
अन्तकाले ह्युपासन्नास्तपसा दग्धकिल्बिषाः
Abhyasyanti param devam vidyutsanshabditaksharam
Antakale hyupasannastapasa dagdhakilbishah
210.26
सर्व एते महात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम्
सूक्ष्मं विशेषणं तेषामवेक्षेच्छास्त्रचक्षुषा
Sarva ete mahatmano gachchhanti paramam gatim
Sukshmam visheshanam teshamavekshechchhastrachakshusha
210.27
देहं तु परमं विद्याद्विमुक्तमपरिग्रहम्
अन्तरिक्षादन्यतरं धारणासक्तमानसम्
Deham tu paramam vidyadvimuktamaparigraham
Antarikshadanyataram dharanasaktamanasam
210.28
मर्त्यलोकाद्विमुच्यन्ते विद्यासंयुक्तमानसाः
ब्रह्मभूता विरजसस्ततो यान्ति परां गतिम्
Martyalokadvimuchyante vidyasanyuktamanasah
Brahmabhuta virajasastato yanti param gatim
210.29
कषायवर्जितं ज्ञानं येषामुत्पद्यतेऽचलम्
ते यान्ति परमाँल्लोकान्विशुध्यन्तो यथाबलम्
Kashayavarjitam gyanam yeshamutpadyatechalam
Te yanti paramanllokanvishudhyanto yathabalam
210.30
भगवन्तमजं दिव्यं विष्णुमव्यक्तसंज्ञितम्
भावेन यान्ति शुद्धा ये ज्ञानतृप्ता निराशिषः
Bhagavantamajam divyam vishnumavyaktasangyitam
Bhavena yanti shuddha ye gyanatripta nirashishah
210.31
ज्ञात्वात्मस्थं हरिं चैव निवर्तन्ते न तेऽव्ययाः
प्राप्य तत्परमं स्थानं मोदन्तेऽक्षरमव्ययम्
Gyatvatmastham harim chaiva nivartante na tevyayah
Prapya tatparamam sthanam modanteksharamavyayam
210.32
एतावदेतद्विज्ञानमेतदस्ति च नास्ति च
तृष्णाबद्धं जगत्सर्वं चक्रवत्परिवर्तते
Etavadetadvigyanametadasti cha nasti cha
Trishnabaddham jagatsarvam chakravatparivartate
210.33
बिसतन्तुर्यथैवायमन्तःस्थः सर्वतो बिसे
तृष्णातन्तुरनाद्यन्तस्तथा देहगतः सदा
Bisatanturyathaivayamantahsthah sarvato bise
Trishnatanturanadyantastatha dehagatah sada
210.34
सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे संसारयति वायकः
तद्वत्संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्या निबध्यते
Suchya sutram yatha vastre sansarayati vayakah
Tadvatsansarasutram hi trishnasuchya nibadhyate
210.35
विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम्
यो यथावद्विजानाति स वितृष्णो विमुच्यते
Vikaram prakritim chaiva purusham cha sanatanam
Yo yathavadvijanati sa vitrishno vimuchyate
210.36
प्रकाशं भगवानेतदृषिर्नारायणोऽमृतम्
भूतानामनुकम्पार्थं जगाद जगतो हितम्
Prakasham bhagavanetadrishirnarayanomritam
Bhutanamanukampartham jagada jagato hitam