UtshovChapter 205
205.1
गुरुरुवाच
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथायमुपपद्यते
तेषां विज्ञाननिष्ठानामन्यत्तत्त्वं न रोचते
Gururuvacha
Pravrittilakshano dharmo yathayamupapadyate
Tesham vigyananishthanamanyattattvam na rochate
205.2
दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः
प्रयोजनमतस्त्वत्र मार्गमिच्छन्ति संस्तुतम्
Durlabha vedavidvanso vedokteshu vyavasthitah
Prayojanamatastvatra margamichchhanti sanstutam
205.3
सद्भिराचरितत्वात्तु वृत्तमेतदगर्हितम्
इयं सा बुद्धिरन्येयं यया याति परां गतिम्
Sadbhiracharitatvattu vrittametadagarhitam
Iyam sa buddhiranyeyam yaya yati param gatim
205.4
शरीरवानुपादत्ते मोहात्सर्वपरिग्रहान्
कामक्रोधादिभिर्भावैर्युक्तो राजसतामसैः
Shariravanupadatte mohatsarvaparigrahan
Kamakrodhadibhirbhavairyukto rajasatamasaih
205.5
नाशुद्धमाचरेत्तस्मादभीप्सन्देहयापनम्
कर्मणो विवरं कुर्वन्न लोकानाप्नुयाच्छुभान्
Nashuddhamacharettasmadabhipsandehayapanam
Karmano vivaram kurvanna lokanapnuyachchhubhan
205.6
लोहयुक्तं यथा हेम विपक्वं न विराजते
तथापक्वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते
Lohayuktam yatha hema vipakvam na virajate
Tathapakvakashayakhyam vigyanam na prakashate
205.7
यश्चाधर्मं चरेन्मोहात्कामलोभावनु प्लवन्
धर्म्यं पन्थानमाक्रम्य सानुबन्धो विनश्यति
Yashchadharmam charenmohatkamalobhavanu plavan
Dharmyam panthanamakramya sanubandho vinashyati
205.8
शब्दादीन्विषयांस्तस्मादसंरागादनुप्लवेत्
क्रोधहर्षौ विषादश्च जायन्ते हि परस्परम्
Shabdadinvishayanstasmadasanragadanuplavet
Krodhaharshau vishadashcha jayante hi parasparam
205.9
पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वराजसतामसे
कमभिष्टुवते चायं कं वा क्रोशति किं वदेत्
Panchabhutatmake dehe sattvarajasatamase
Kamabhishtuvate chayam kam va kroshati kim vadet
205.10
स्पर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः
नावगच्छन्त्यविज्ञानादात्मजं पार्थिवं गुणम्
Sparsharuparasadyeshu sangam gachchhanti balishah
Navagachchhantyavigyanadatmajam parthivam gunam
205.11
मृन्मयं शरणं यद्वन्मृदैव परिलिप्यते
पार्थिवोऽयं तथा देहो मृद्विकारैर्विलिप्यते
Mrinmayam sharanam yadvanmridaiva parilipyate
Parthivoyam tatha deho mridvikarairvilipyate
205.12
मधु तैलं पयः सर्पिर्मांसानि लवणं गुडः
धान्यानि फलमूलानि मृद्विकाराः सहाम्भसा
Madhu tailam payah sarpirmansani lavanam gudah
Dhanyani phalamulani mridvikarah sahambhasa
205.13
यद्वत्कान्तारमातिष्ठन्नौत्सुक्यं समनुव्रजेत्
श्रमादाहारमादद्यादस्वाद्वपि हि यापनम्
Yadvatkantaramatishthannautsukyam samanuvrajet
Shramadaharamadadyadasvadvapi hi yapanam
205.14
तद्वत्संसारकान्तारमातिष्ठञ्श्रमतत्परः
यात्रार्थमद्यादाहारं व्याधितो भेषजं यथा
Tadvatsansarakantaramatishthanshramatatparah
Yatrarthamadyadaharam vyadhito bheshajam yatha
205.15
सत्यशौचार्जवत्यागैर्यशसा विक्रमेण च
क्षान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च
Satyashaucharjavatyagairyashasa vikramena cha
Kshantya dhritya cha buddhya cha manasa tapasaiva cha
205.16
भावान्सर्वान्यथावृत्तान्संवसेत यथाक्रमम्
शान्तिमिच्छन्नदीनात्मा संयच्छेदिन्द्रियाणि च
Bhavansarvanyathavrittansanvaseta yathakramam
Shantimichchhannadinatma sanyachchhedindriyani cha
205.17
सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः
चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यज्ञानाज्जन्तवो भृशम्
Sattvena rajasa chaiva tamasa chaiva mohitah
Chakravatparivartante hyagyanajjantavo bhrisham
205.18
तस्मात्सम्यक्परीक्षेत दोषानज्ञानसंभवान्
अज्ञानप्रभवं नित्यमहंकारं परित्यजेत्
Tasmatsamyakpariksheta doshanagyanasambhavan
Agyanaprabhavam nityamahankaram parityajet
205.19
महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तमः
त्रैलोक्यं सेश्वरं सर्वमहंकारे प्रतिष्ठितम्
Mahabhutanindriyani gunah sattvam rajastamah
Trailokyam seshvaram sarvamahankare pratishthitam
205.20
यथेह नियतं कालो दर्शयत्यार्तवान्गुणान्
तद्वद्भूतेष्वहंकारं विद्याद्भूतप्रवर्तकम्
Yatheha niyatam kalo darshayatyartavangunan
Tadvadbhuteshvahankaram vidyadbhutapravartakam
205.21
संमोहकं तमो विद्यात्कृष्णमज्ञानसंभवम्
प्रीतिदुःखनिबद्धांश्च समस्तांस्त्रीनथो गुणान्
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च निबोध तान्
Sammohakam tamo vidyatkrishnamagyanasambhavam
Pritiduhkhanibaddhanshcha samastanstrinatho gunan
Sattvasya rajasashchaiva tamasashcha nibodha tan
205.22
प्रमोहो हर्षजः प्रीतिरसंदेहो धृतिः स्मृतिः
एतान्सत्त्वगुणान्विद्यादिमान्राजसतामसान्
Pramoho harshajah pritirasandeho dhritih smritih
Etansattvagunanvidyadimanrajasatamasan
205.23
कामक्रोधौ प्रमादश्च लोभमोहौ भयं क्लमः
विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता
Kamakrodhau pramadashcha lobhamohau bhayam klamah
Vishadashokavaratirmanadarpavanaryata
205.24
दोषाणामेवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम्
विमृशेदात्मसंस्थानामेकैकमनुसंततम्
Doshanamevamadinam parikshya gurulaghavam
Vimrishedatmasansthanamekaikamanusantatam
205.25
शिष्य उवाच
के दोषा मनसा त्यक्ताः के बुद्ध्या शिथिलीकृताः
के पुनः पुनरायान्ति के मोहादफला इव
Shishya uvacha
Ke dosha manasa tyaktah ke buddhya shithilikritah
Ke punah punarayanti ke mohadaphala iva
205.26
केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर्विमृशेद्बुधः
एतत्सर्वं समाचक्ष्व यथा विद्यामहं प्रभो
Kesham balabalam buddhya hetubhirvimrishedbudhah
Etatsarvam samachakshva yatha vidyamaham prabho
205.27
गुरुरुवाच
दोषैर्मूलादवच्छिन्नैर्विशुद्धात्मा विमुच्यते
विनाशयति संभूतमयस्मयमयो यथा
तथाकृतात्मा सहजैर्दोषैर्नश्यति राजसैः
Gururuvacha
Doshairmuladavachchhinnairvishuddhatma vimuchyate
Vinashayati sambhutamayasmayamayo yatha
Tathakritatma sahajairdoshairnashyati rajasaih
205.28
राजसं तामसं चैव शुद्धात्माकर्मसंभवम्
तत्सर्वं देहिनां बीजं सर्वमात्मवतः समम्
Rajasam tamasam chaiva shuddhatmakarmasambhavam
Tatsarvam dehinam bijam sarvamatmavatah samam
205.29
तस्मादात्मवता वर्ज्यं रजश्च तम एव च
रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलतामियात्
Tasmadatmavata varjyam rajashcha tama eva cha
Rajastamobhyam nirmuktam sattvam nirmalatamiyat
205.30
अथ वा मन्त्रवद्ब्रूयुर्मांसादानां यजुष्कृतम्
हेतुः स एवानादाने शुद्धधर्मानुपालने
Atha va mantravadbruyurmansadanam yajushkritam
Hetuh sa evanadane shuddhadharmanupalane
205.31
रजसा धर्मयुक्तानि कार्याण्यपि समाप्नुयात्
अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान्सर्वांश्च सेवते
Rajasa dharmayuktani karyanyapi samapnuyat
Arthayuktani chatyartham kamansarvanshcha sevate
205.32
तमसा लोभयुक्तानि क्रोधजानि च सेवते
हिंसाविहाराभिरतस्तन्द्रीनिद्रासमन्वितः
Tamasa lobhayuktani krodhajani cha sevate
Hinsaviharabhiratastandrinidrasamanvitah
205.33
सत्त्वस्थः सात्त्विकान्भावाञ्शुद्धान्पश्यति संश्रितः
स देही विमलः श्रीमाञ्शुद्धो विद्यासमन्वितः
Sattvasthah sattvikanbhavanshuddhanpashyati sanshritah
Sa dehi vimalah shrimanshuddho vidyasamanvitah