UtshovChapter 206
206.1
गुरुरुवाच
रजसा साध्यते मोहस्तमसा च नरर्षभ
क्रोधलोभौ भयं दर्प एतेषां साधनाच्छुचिः
Gururuvacha
Rajasa sadhyate mohastamasa cha nararshabha
Krodhalobhau bhayam darpa etesham sadhanachchhuchih
206.2
परमं परमात्मानं देवमक्षयमव्ययम्
विष्णुमव्यक्तसंस्थानं विशन्ते देवसत्तमम्
Paramam paramatmanam devamakshayamavyayam
Vishnumavyaktasansthanam vishante devasattamam
206.3
तस्य मायाविदग्धाङ्गा ज्ञानभ्रष्टा निराशिषः
मानवा ज्ञानसंमोहात्ततः कामं प्रयान्ति वै
Tasya mayavidagdhanga gyanabhrashta nirashishah
Manava gyanasammohattatah kamam prayanti vai
206.4
कामात्क्रोधमवाप्याथ लोभमोहौ च मानवाः
मानदर्पादहंकारमहंकारात्ततः क्रियाः
Kamatkrodhamavapyatha lobhamohau cha manavah
Manadarpadahankaramahankarattatah kriyah
206.5
क्रियाभिः स्नेहसंबन्धः स्नेहाच्छोकमनन्तरम्
सुखदुःखसमारम्भाज्जन्माजन्मकृतक्षणाः
Kriyabhih snehasambandhah snehachchhokamanantaram
Sukhaduhkhasamarambhajjanmajanmakritakshanah
206.6
जन्मतो गर्भवासं तु शुक्रशोणितसंभवम्
पुरीषमूत्रविक्लेदशोणितप्रभवाविलम्
Janmato garbhavasam tu shukrashonitasambhavam
Purishamutravikledashonitaprabhavavilam
206.7
तृष्णाभिभूतस्तैर्बद्धस्तानेवाभिपरिप्लवन्
संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र बुध्येत योषितः
Trishnabhibhutastairbaddhastanevabhipariplavan
Sansaratantravahinyastatra budhyeta yoshitah
206.8
प्रकृत्या क्षेत्रभूतास्ता नराः क्षेत्रज्ञलक्षणाः
तस्मादेता विशेषेण नरोऽतीयुर्विपश्चितः
Prakritya kshetrabhutasta narah kshetragyalakshanah
Tasmadeta visheshena narotiyurvipashchitah
206.9
कृत्या ह्येता घोररूपा मोहयन्त्यविचक्षणान्
रजस्यन्तर्हिता मूर्तिरिन्द्रियाणां सनातनी
Kritya hyeta ghorarupa mohayantyavichakshanan
Rajasyantarhita murtirindriyanam sanatani
206.10
तस्मात्तर्षात्मकाद्रागाद्बीजाज्जायन्ति जन्तवः
स्वदेहजानस्वसंज्ञान्यद्वदङ्गात्कृमींस्त्यजेत्
स्वसंज्ञानस्वजांस्तद्वत्सुतसंज्ञान्कृमींस्त्यजेत्
Tasmattarshatmakadragadbijajjayanti jantavah
Svadehajanasvasangyanyadvadangatkriminstyajet
Svasangyanasvajanstadvatsutasangyankriminstyajet
206.11
शुक्रतो रसतश्चैव स्नेहाज्जायन्ति जन्तवः
स्वभावात्कर्मयोगाद्वा तानुपेक्षेत बुद्धिमान्
Shukrato rasatashchaiva snehajjayanti jantavah
Svabhavatkarmayogadva tanupeksheta buddhiman
206.12
रजस्तमसि पर्यस्तं सत्त्वं तमसि संस्थितम्
ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं बुद्ध्यहंकारलक्षणम्
Rajastamasi paryastam sattvam tamasi sansthitam
Gyanadhishthanamagyanam buddhyahankaralakshanam
206.13
तद्बीजं देहिनामाहुस्तद्बीजं जीवसंज्ञितम्
कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तकम्
Tadbijam dehinamahustadbijam jivasangyitam
Karmana kalayuktena sansaraparivartakam
206.14
रमत्ययं यथा स्वप्ने मनसा देहवानिव
कर्मगर्भैर्गुणैर्देही गर्भे तदुपपद्यते
Ramatyayam yatha svapne manasa dehavaniva
Karmagarbhairgunairdehi garbhe tadupapadyate
206.15
कर्मणा बीजभूतेन चोद्यते यद्यदिन्द्रियम्
जायते तदहंकाराद्रागयुक्तेन चेतसा
Karmana bijabhutena chodyate yadyadindriyam
Jayate tadahankaradragayuktena chetasa
206.16
शब्दरागाच्छ्रोत्रमस्य जायते भावितात्मनः
रूपरागात्तथा चक्षुर्घ्राणं गन्धचिकीर्षया
Shabdaragachchhrotramasya jayate bhavitatmanah
Ruparagattatha chakshurghranam gandhachikirshaya
206.17
स्पर्शनेभ्यस्तथा वायुः प्राणापानव्यपाश्रयः
व्यानोदानौ समानश्च पञ्चधा देहयापना
Sparshanebhyastatha vayuh pranapanavyapashrayah
Vyanodanau samanashcha panchadha dehayapana
206.18
संजातैर्जायते गात्रैः कर्मजैर्ब्रह्मणा वृतः
दुःखाद्यन्तैर्दुःखमध्यैर्नरः शारीरमानसैः
Sanjatairjayate gatraih karmajairbrahmana vritah
Duhkhadyantairduhkhamadhyairnarah shariramanasaih
206.19
दुःखं विद्यादुपादानादभिमानाच्च वर्धते
त्यागात्तेभ्यो निरोधः स्यान्निरोधज्ञो विमुच्यते
Duhkham vidyadupadanadabhimanachcha vardhate
Tyagattebhyo nirodhah syannirodhagyo vimuchyate
206.20
इन्द्रियाणां रजस्येव प्रभवप्रलयावुभौ
परीक्ष्य संचरेद्विद्वान्यथावच्छास्त्रचक्षुषा
Indriyanam rajasyeva prabhavapralayavubhau
Parikshya sancharedvidvanyathavachchhastrachakshusha
206.21
ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्नोपसर्पन्त्यतर्षुलम्
ज्ञातैश्च कारणैर्देही न देहं पुनरर्हति
Gyanendriyanindriyarthannopasarpantyatarshulam
Gyataishcha karanairdehi na deham punararhati