UtshovChapter 204
204.1
गुरुरुवाच
चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च
अव्यक्तप्रभवान्याहुरव्यक्तनिधनानि च
अव्यक्तनिधनं विद्यादव्यक्तात्मात्मकं मनः
Gururuvacha
Chaturvidhani bhutani sthavarani charani cha
Avyaktaprabhavanyahuravyaktanidhanani cha
Avyaktanidhanam vidyadavyaktatmatmakam manah
204.2
यथाश्वत्थकणीकायामन्तर्भूतो महाद्रुमः
निष्पन्नो दृश्यते व्यक्तमव्यक्तात्संभवस्तथा
Yathashvatthakanikayamantarbhuto mahadrumah
Nishpanno drishyate vyaktamavyaktatsambhavastatha
204.3
अभिद्रवत्ययस्कान्तमयो निश्चेतनावुभौ
स्वभावहेतुजा भावा यद्वदन्यदपीदृशम्
Abhidravatyayaskantamayo nishchetanavubhau
Svabhavahetuja bhava yadvadanyadapidrisham
204.4
तद्वदव्यक्तजा भावाः कर्तुः कारणलक्षणाः
अचेतनाश्चेतयितुः कारणादभिसंहिताः
Tadvadavyaktaja bhavah kartuh karanalakshanah
Achetanashchetayituh karanadabhisanhitah
204.5
न भूः खं द्यौर्न भूतानि नर्षयो न सुरासुराः
नान्यदासीदृते जीवमासेदुर्न तु संहितम्
Na bhuh kham dyaurna bhutani narshayo na surasurah
Nanyadasidrite jivamasedurna tu sanhitam
204.6
सर्वनीत्या सर्वगतं मनोहेतु सलक्षणम्
अज्ञानकर्म निर्दिष्टमेतत्कारणलक्षणम्
Sarvanitya sarvagatam manohetu salakshanam
Agyanakarma nirdishtametatkaranalakshanam
204.7
तत्कारणैर्हि संयुक्तं कार्यसंग्रहकारकम्
येनैतद्वर्तते चक्रमनादिनिधनं महत्
Tatkaranairhi sanyuktam karyasangrahakarakam
Yenaitadvartate chakramanadinidhanam mahat
204.8
अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम्
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्रं स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम्
Avyaktanabham vyaktaram vikaraparimandalam
Kshetragyadhishthitam chakram snigdhaksham vartate dhruvam
204.9
स्निग्धत्वात्तिलवत्सर्वं चक्रेऽस्मिन्पीड्यते जगत्
तिलपीडैरिवाक्रम्य भोगैरज्ञानसंभवैः
Snigdhatvattilavatsarvam chakresminpidyate jagat
Tilapidairivakramya bhogairagyanasambhavaih
204.10
कर्म तत्कुरुते तर्षादहंकारपरिग्रहम्
कार्यकारणसंयोगे स हेतुरुपपादितः
Karma tatkurute tarshadahankaraparigraham
Karyakaranasanyoge sa heturupapaditah
204.11
नात्येति कारणं कार्यं न कार्यं कारणं तथा
कार्याणां तूपकरणे कालो भवति हेतुमान्
Natyeti karanam karyam na karyam karanam tatha
Karyanam tupakarane kalo bhavati hetuman
204.12
हेतुयुक्ताः प्रकृतयो विकाराश्च परस्परम्
अन्योन्यमभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिताः सदा
Hetuyuktah prakritayo vikarashcha parasparam
Anyonyamabhivartante purushadhishthitah sada
204.13
सरजस्तामसैर्भावैश्च्युतो हेतुबलान्वितः
क्षेत्रज्ञमेवानुयाति पांसुर्वातेरितो यथा
न च तैः स्पृश्यते भावो न ते तेन महात्मना
Sarajastamasairbhavaishchyuto hetubalanvitah
Kshetragyamevanuyati pansurvaterito yatha
Na cha taih sprishyate bhavo na te tena mahatmana
204.14
सरजस्कोऽरजस्कश्च स वै वायुर्यथा भवेत्
तथैतदन्तरं विद्यात्क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्बुधः
अभ्यासात्स तथा युक्तो न गच्छेत्प्रकृतिं पुनः
Sarajaskorajaskashcha sa vai vayuryatha bhavet
Tathaitadantaram vidyatkshetrakshetragyayorbudhah
Abhyasatsa tatha yukto na gachchhetprakritim punah
204.15
संदेहमेतमुत्पन्नमच्छिनद्भगवानृषिः
तथा वार्तां समीक्षेत कृतलक्षणसंमिताम्
Sandehametamutpannamachchhinadbhagavanrishih
Tatha vartam samiksheta kritalakshanasammitam
204.16
बीजान्यग्न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः
ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा संबध्यते पुनः
Bijanyagnyupadagdhani na rohanti yatha punah
Gyanadagdhaistatha kleshairnatma sambadhyate punah