UtshovChapter 197
197.1
मनुरुवाच
यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम्
ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्वत्प्रेत्य भवाभवौ
Manuruvacha
Yatha vyaktamidam shete svapne charati chetanam
Gyanamindriyasanyuktam tadvatpretya bhavabhavau
197.2
यथाम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा
तद्वत्प्रसन्नेन्द्रियवाञ्ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति
Yathambhasi prasanne tu rupam pashyati chakshusha
Tadvatprasannendriyavangyeyam gyanena pashyati
197.3
स एव लुलिते तस्मिन्यथा रूपं न पश्यति
तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञाने न पश्यति
Sa eva lulite tasminyatha rupam na pashyati
Tathendriyakulibhave gyeyam gyane na pashyati
197.4
अबुद्धिरज्ञानकृता अबुद्ध्या दुष्यते मनः
दुष्टस्य मनसः पञ्च संप्रदुष्यन्ति मानसाः
Abuddhiragyanakrita abuddhya dushyate manah
Dushtasya manasah pancha sampradushyanti manasah
197.5
अज्ञानतृप्तो विषयेष्ववगाढो न दृश्यते
अदृष्ट्वैव तु पूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते
Agyanatripto vishayeshvavagadho na drishyate
Adrishtvaiva tu putatma vishayebhyo nivartate
197.6
तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात्
निवर्तते तथा तर्षः पापमन्तं गतं यथा
Tarshachchhedo na bhavati purushasyeha kalmashat
Nivartate tatha tarshah papamantam gatam yatha
197.7
विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य नसंश्रयात्
मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते
Vishayeshu cha sansargachchhashvatasya nasanshrayat
Manasa chanyadakankshanparam na pratipadyate
197.8
ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः
अथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि
Gyanamutpadyate punsam kshayatpapasya karmanah
Athadarshatalaprakhye pashyatyatmanamatmani
197.9
प्रसृतैरिन्द्रियैर्दुःखी तैरेव नियतैः सुखी
तस्मादिन्द्रियरूपेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना
Prasritairindriyairduhkhi taireva niyataih sukhi
Tasmadindriyarupebhyo yachchhedatmanamatmana
197.10
इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः
बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानात्परतरं परम्
Indriyebhyo manah purvam buddhih paratara tatah
Buddheh parataram gyanam gyanatparataram param
197.11
अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः
मनः श्रोत्रादिभिर्युक्तं शब्दादीन्साधु पश्यति
Avyaktatprasritam gyanam tato buddhistato manah
Manah shrotradibhiryuktam shabdadinsadhu pashyati
197.12
यस्तांस्त्यजति शब्दादीन्सर्वाश्च व्यक्तयस्तथा
विमुञ्चत्याकृतिग्रामांस्तान्मुक्त्वामृतमश्नुते
Yastanstyajati shabdadinsarvashcha vyaktayastatha
Vimunchatyakritigramanstanmuktvamritamashnute
197.13
उद्यन्हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम्
स एवास्तमुपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति
Udyanhi savita yadvatsrijate rashmimandalam
Sa evastamupagachchhanstadevatmani yachchhati
197.14
अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभिः
प्राप्येन्द्रियगुणान्पञ्च सोऽस्तमावृत्य गच्छति
Antaratma tatha dehamavishyendriyarashmibhih
Prapyendriyagunanpancha sostamavritya gachchhati
197.15
प्रणीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः
प्राप्नोत्ययं कर्मफलं प्रवृद्धं धर्ममात्मवान्
Pranitam karmana margam niyamanah punah punah
Prapnotyayam karmaphalam pravriddham dharmamatmavan
197.16
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते
Vishaya vinivartante niraharasya dehinah
Rasavarjam rasopyasya param drishtva nivartate
197.17
बुद्धिः कर्मगुणैर्हीना यदा मनसि वर्तते
तदा संपद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम्
Buddhih karmagunairhina yada manasi vartate
Tada sampadyate brahma tatraiva pralayam gatam
197.18
अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनम्
अघ्राणमवितर्कं च सत्त्वं प्रविशते परम्
Asparshanamashrinvanamanasvadamadarshanam
Aghranamavitarkam cha sattvam pravishate param
197.19
मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वतिगतं मतिम्
मतिस्त्वतिगता ज्ञानं ज्ञानं त्वभिगतं परम्
Manasyakritayo magna manastvatigatam matim
Matistvatigata gyanam gyanam tvabhigatam param
197.20
इन्द्रियैर्मनसः सिद्धिर्न बुद्धिं बुध्यते मनः
न बुद्धिर्बुध्यतेऽव्यक्तं सूक्ष्मस्त्वेतानि पश्यति
Indriyairmanasah siddhirna buddhim budhyate manah
Na buddhirbudhyatevyaktam sukshmastvetani pashyati