अध्याय 197

197.1

मनुरुवाच
यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम्
ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्वत्प्रेत्य भवाभवौ

यथाम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा
तद्वत्प्रसन्नेन्द्रियवाञ्ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति

स एव लुलिते तस्मिन्यथा रूपं न पश्यति
तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञाने न पश्यति

अबुद्धिरज्ञानकृता अबुद्ध्या दुष्यते मनः
दुष्टस्य मनसः पञ्च संप्रदुष्यन्ति मानसाः

अज्ञानतृप्तो विषयेष्ववगाढो न दृश्यते
अदृष्ट्वैव तु पूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते

तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात्
निवर्तते तथा तर्षः पापमन्तं गतं यथा

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य नसंश्रयात्
मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते

ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः
अथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि

प्रसृतैरिन्द्रियैर्दुःखी तैरेव नियतैः सुखी
तस्मादिन्द्रियरूपेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना

इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः
बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानात्परतरं परम्

अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः
मनः श्रोत्रादिभिर्युक्तं शब्दादीन्साधु पश्यति

यस्तांस्त्यजति शब्दादीन्सर्वाश्च व्यक्तयस्तथा
विमुञ्चत्याकृतिग्रामांस्तान्मुक्त्वामृतमश्नुते

उद्यन्हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम्
स एवास्तमुपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति

अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभिः
प्राप्येन्द्रियगुणान्पञ्च सोऽस्तमावृत्य गच्छति

प्रणीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः
प्राप्नोत्ययं कर्मफलं प्रवृद्धं धर्ममात्मवान्

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते

बुद्धिः कर्मगुणैर्हीना यदा मनसि वर्तते
तदा संपद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम्

अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनम्
अघ्राणमवितर्कं च सत्त्वं प्रविशते परम्

मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वतिगतं मतिम्
मतिस्त्वतिगता ज्ञानं ज्ञानं त्वभिगतं परम्

इन्द्रियैर्मनसः सिद्धिर्न बुद्धिं बुध्यते मनः
न बुद्धिर्बुध्यतेऽव्यक्तं सूक्ष्मस्त्वेतानि पश्यति