UtshovChapter 196
196.1
मनुरुवाच
यदिन्द्रियैस्तूपकृतान्पुरस्ता;त्प्राप्तान्गुणान्संस्मरते चिराय
तेष्विन्द्रियेषूपहतेषु पश्चा;त्स बुद्धिरूपः परमः स्वभावः
Manuruvacha
Yadindriyaistupakritanpurasta;tpraptangunansansmarate chiraya
Teshvindriyeshupahateshu pashcha;tsa buddhirupah paramah svabhavah
196.2
यथेन्द्रियार्थान्युगपत्समस्ता;न्नावेक्षते कृत्स्नमतुल्यकालम्
यथाबलं संचरते स विद्वां;स्तस्मात्स एकः परमः शरीरी
Yathendriyarthanyugapatsamasta;nnavekshate kritsnamatulyakalam
Yathabalam sancharate sa vidvam;stasmatsa ekah paramah shariri
196.3
रजस्तमः सत्त्वमथो तृतीयं; गच्छत्यसौ ज्ञानगुणान्विरूपान्
तथेन्द्रियाण्याविशते शरीरी; हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम्
Rajastamah sattvamatho tritiyam; gachchhatyasau gyanagunanvirupan
Tathendriyanyavishate shariri; hutashanam vayurivendhanastham
196.4
न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो; न पश्यति स्पर्शनमिन्द्रियेन्द्रियम्
न श्रोत्रलिङ्गं श्रवणे निदर्शनं; तथागतं पश्यति तद्विनश्यति
Na chakshusha pashyati rupamatmano; na pashyati sparshanamindriyendriyam
Na shrotralingam shravane nidarshanam; tathagatam pashyati tadvinashyati
196.5
श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वं स्वमात्मानमात्मना
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यति
Shrotradini na pashyanti svam svamatmanamatmana
Sarvagyah sarvadarshi cha kshetragyastani pashyati
196.6
यथा हिमवतः पार्श्वं पृष्ठं चन्द्रमसो यथा
न दृष्टपूर्वं मनुजैर्न च तन्नास्ति तावता
Yatha himavatah parshvam prishtham chandramaso yatha
Na drishtapurvam manujairna cha tannasti tavata
196.7
तद्वद्भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवानसौ
अदृष्टपूर्वश्चक्षुर्भ्यां न चासौ नास्ति तावता
Tadvadbhuteshu bhutatma sukshmo gyanatmavanasau
Adrishtapurvashchakshurbhyam na chasau nasti tavata
196.8
पश्यन्नपि यथा लक्ष्म जगत्सोमे न विन्दति
एवमस्ति न वेत्येतन्न च तन्न परायणम्
Pashyannapi yatha lakshma jagatsome na vindati
Evamasti na vetyetanna cha tanna parayanam
196.9
रूपवन्तमरूपत्वादुदयास्तमये बुधाः
धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर्गतिम्
Rupavantamarupatvadudayastamaye budhah
Dhiya samanupashyanti tadgatah saviturgatim
196.10
तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः
प्रत्यासन्नं निनीषन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम्
Tatha buddhipradipena durastham suvipashchitah
Pratyasannam ninishanti gyeyam gyanabhisanhitam
196.11
न हि खल्वनुपायेन कश्चिदर्थोऽभिसिध्यति
सूत्रजालैर्यथा मत्स्यान्बध्नन्ति जलजीविनः
Na hi khalvanupayena kashchidarthobhisidhyati
Sutrajalairyatha matsyanbadhnanti jalajivinah
196.12
मृगैर्मृगाणां ग्रहणं पक्षिणां पक्षिभिर्यथा
गजानां च गजैरेवं ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यते
Mrigairmriganam grahanam pakshinam pakshibhiryatha
Gajanam cha gajairevam gyeyam gyanena grihyate
196.13
अहिरेव ह्यहेः पादान्पश्यतीति निदर्शनम्
तद्वन्मूर्तिषु मूर्तिष्ठं ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति
Ahireva hyaheh padanpashyatiti nidarshanam
Tadvanmurtishu murtishtham gyeyam gyanena pashyati
196.14
नोत्सहन्ते यथा वेत्तुमिन्द्रियैरिन्द्रियाण्यपि
तथैवेह परा बुद्धिः परं बुद्ध्या न पश्यति
Notsahante yatha vettumindriyairindriyanyapi
Tathaiveha para buddhih param buddhya na pashyati
196.15
यथा चन्द्रो ह्यमावास्यामलिङ्गत्वान्न दृश्यते
न च नाशोऽस्य भवति तथा विद्धि शरीरिणम्
Yatha chandro hyamavasyamalingatvanna drishyate
Na cha nashosya bhavati tatha viddhi sharirinam
196.16
क्षीणकोशो ह्यमावास्यां चन्द्रमा न प्रकाशते
तद्वन्मूर्तिवियुक्तः सञ्शरीरी नोपलभ्यते
Kshinakosho hyamavasyam chandrama na prakashate
Tadvanmurtiviyuktah sanshariri nopalabhyate
196.17
यथा कोशान्तरं प्राप्य चन्द्रमा भ्राजते पुनः
तद्वल्लिङ्गान्तरं प्राप्य शरीरी भ्राजते पुनः
Yatha koshantaram prapya chandrama bhrajate punah
Tadvallingantaram prapya shariri bhrajate punah
196.18
जन्मवृद्धिक्षयश्चास्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यते
सा तु चन्द्रमसो व्यक्तिर्न तु तस्य शरीरिणः
Janmavriddhikshayashchasya pratyakshenopalabhyate
Sa tu chandramaso vyaktirna tu tasya sharirinah
196.19
उत्पत्तिवृद्धिव्ययतो यथा स इति गृह्यते
चन्द्र एव त्वमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान्
Utpattivriddhivyayato yatha sa iti grihyate
Chandra eva tvamavasyam tatha bhavati murtiman
196.20
नाभिसर्पद्विमुञ्चद्वा शशिनं दृश्यते तमः
विसृजंश्चोपसर्पंश्च तद्वत्पश्य शरीरिणम्
Nabhisarpadvimunchadva shashinam drishyate tamah
Visrijanshchopasarpanshcha tadvatpashya sharirinam
196.21
यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस्तदुपलभ्यते
तद्वच्छरीरसंयुक्तः शरीरीत्युपलभ्यते
Yatha chandrarkasanyuktam tamastadupalabhyate
Tadvachchharirasanyuktah sharirityupalabhyate
196.22
यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर्नोपलभ्यते
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः शरीरी नोपलभ्यते
Yatha chandrarkanirmuktah sa rahurnopalabhyate
Tadvachchhariranirmuktah shariri nopalabhyate
196.23
यथा चन्द्रो ह्यमावास्यां नक्षत्रैर्युज्यते गतः
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः फलैर्युज्यति कर्मणः
Yatha chandro hyamavasyam nakshatrairyujyate gatah
Tadvachchhariranirmuktah phalairyujyati karmanah