UtshovChapter 18
18.1
वैशंपायन उवाच
तूष्णींभूतं तु राजानं पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत्
संतप्तः शोकदुःखाभ्यां राज्ञो वाक्शल्यपीडितः
Vaishampayana uvacha
Tushnimbhutam tu rajanam punarevarjunobravit
Santaptah shokaduhkhabhyam ragyo vakshalyapiditah
18.2
कथयन्ति पुरावृत्तमितिहासमिमं जनाः
विदेहराज्ञः संवादं भार्यया सह भारत
Kathayanti puravrittamitihasamimam janah
Videharagyah sanvadam bharyaya saha bharata
18.3
उत्सृज्य राज्यं भैक्षार्थं कृतबुद्धिं जनेश्वरम्
विदेहराजं महिषी दुःखिता प्रत्यभाषत
Utsrijya rajyam bhaikshartham kritabuddhim janeshvaram
Videharajam mahishi duhkhita pratyabhashata
18.4
धनान्यपत्यं मित्राणि रत्नानि विविधानि च
पन्थानं पावनं हित्वा जनको मौण्ड्यमास्थितः
Dhananyapatyam mitrani ratnani vividhani cha
Panthanam pavanam hitva janako maundyamasthitah
18.5
तं ददर्श प्रिया भार्या भैक्ष्यवृत्तिमकिंचनम्
धानामुष्टिमुपासीनं निरीहं गतमत्सरम्
Tam dadarsha priya bharya bhaikshyavrittimakinchanam
Dhanamushtimupasinam niriham gatamatsaram
18.6
तमुवाच समागम्य भर्तारमकुतोभयम्
क्रुद्धा मनस्विनी भार्या विविक्ते हेतुमद्वचः
Tamuvacha samagamya bhartaramakutobhayam
Kruddha manasvini bharya vivikte hetumadvachah
18.7
कथमुत्सृज्य राज्यं स्वं धनधान्यसमाचितम्
कापालीं वृत्तिमास्थाय धानामुष्टिर्वनेऽचरः
Kathamutsrijya rajyam svam dhanadhanyasamachitam
Kapalim vrittimasthaya dhanamushtirvanecharah
18.8
प्रतिज्ञा तेऽन्यथा राजन्विचेष्टा चान्यथा तव
यद्राज्यं महदुत्सृज्य स्वल्पे तुष्यसि पार्थिव
Pratigya tenyatha rajanvicheshta chanyatha tava
Yadrajyam mahadutsrijya svalpe tushyasi parthiva
18.9
नैतेनातिथयो राजन्देवर्षिपितरस्तथा
शक्यमद्य त्वया भर्तुं मोघस्तेऽयं परिश्रमः
Naitenatithayo rajandevarshipitarastatha
Shakyamadya tvaya bhartum moghasteyam parishramah
18.10
देवतातिथिभिश्चैव पितृभिश्चैव पार्थिव
सर्वैरेतैः परित्यक्तः परिव्रजसि निष्क्रियः
Devatatithibhishchaiva pitribhishchaiva parthiva
Sarvairetaih parityaktah parivrajasi nishkriyah
18.11
यस्त्वं त्रैविद्यवृद्धानां ब्राह्मणानां सहस्रशः
भर्ता भूत्वा च लोकस्य सोऽद्यान्यैर्भृतिमिच्छसि
Yastvam traividyavriddhanam brahmananam sahasrashah
Bharta bhutva cha lokasya sodyanyairbhritimichchhasi
18.12
श्रियं हित्वा प्रदीप्तां त्वं श्ववत्संप्रति वीक्ष्यसे
अपुत्रा जननी तेऽद्य कौसल्या चापतिस्त्वया
Shriyam hitva pradiptam tvam shvavatsamprati vikshyase
Aputra janani tedya kausalya chapatistvaya
18.13
अशीतिर्धर्मकामास्त्वां क्षत्रियाः पर्युपासते
त्वदाशामभिकाङ्क्षन्त्यः कृपणाः फलहेतुकाः
Ashitirdharmakamastvam kshatriyah paryupasate
Tvadashamabhikankshantyah kripanah phalahetukah
18.14
ताश्च त्वं विफलाः कुर्वन्काँल्लोकान्नु गमिष्यसि
राजन्संशयिते मोक्षे परतन्त्रेषु देहिषु
Tashcha tvam viphalah kurvankanllokannu gamishyasi
Rajansanshayite mokshe paratantreshu dehishu
18.15
नैव तेऽस्ति परो लोको नापरः पापकर्मणः
धर्म्यान्दारान्परित्यज्य यस्त्वमिच्छसि जीवितुम्
Naiva testi paro loko naparah papakarmanah
Dharmyandaranparityajya yastvamichchhasi jivitum
18.16
स्रजो गन्धानलंकारान्वासांसि विविधानि च
किमर्थमभिसंत्यज्य परिव्रजसि निष्क्रियः
Srajo gandhanalankaranvasansi vividhani cha
Kimarthamabhisantyajya parivrajasi nishkriyah
18.17
निपानं सर्वभूतानां भूत्वा त्वं पावनं महत्
आढ्यो वनस्पतिर्भूत्वा सोऽद्यान्यान्पर्युपाससे
Nipanam sarvabhutanam bhutva tvam pavanam mahat
Adhyo vanaspatirbhutva sodyanyanparyupasase
18.18
खादन्ति हस्तिनं न्यासे क्रव्यादा बहवोऽप्युत
बहवः कृमयश्चैव किं पुनस्त्वामनर्थकम्
Khadanti hastinam nyase kravyada bahavopyuta
Bahavah krimayashchaiva kim punastvamanarthakam
18.19
य इमां कुण्डिकां भिन्द्यात्त्रिविष्टब्धं च ते हरेत्
वासश्चापहरेत्तस्मिन्कथं ते मानसं भवेत्
Ya imam kundikam bhindyattrivishtabdham cha te haret
Vasashchapaharettasminkatham te manasam bhavet
18.20
यस्त्वयं सर्वमुत्सृज्य धानामुष्टिपरिग्रहः
यदानेन समं सर्वं किमिदं मम दीयते
धानामुष्टिरिहार्थश्चेत्प्रतिज्ञा ते विनश्यति
Yastvayam sarvamutsrijya dhanamushtiparigrahah
Yadanena samam sarvam kimidam mama diyate
Dhanamushtiriharthashchetpratigya te vinashyati
18.21
का वाहं तव को मे त्वं कोऽद्य ते मय्यनुग्रहः
प्रशाधि पृथिवीं राजन्यत्र तेऽनुग्रहो भवेत्
प्रासादं शयनं यानं वासांस्याभरणानि च
Ka vaham tava ko me tvam kodya te mayyanugrahah
Prashadhi prithivim rajanyatra tenugraho bhavet
Prasadam shayanam yanam vasansyabharanani cha
18.22
श्रिया निराशैरधनैस्त्यक्तमित्रैरकिंचनैः
सौखिकैः संभृतानर्थान्यः संत्यजसि किं नु तत्
Shriya nirashairadhanaistyaktamitrairakinchanaih
Saukhikaih sambhritanarthanyah santyajasi kim nu tat
18.23
योऽत्यन्तं प्रतिगृह्णीयाद्यश्च दद्यात्सदैव हि
तयोस्त्वमन्तरं विद्धि श्रेयांस्ताभ्यां क उच्यते
Yotyantam pratigrihniyadyashcha dadyatsadaiva hi
Tayostvamantaram viddhi shreyanstabhyam ka uchyate
18.24
सदैव याचमानेषु सत्सु दम्भविवर्जिषु
एतेषु दक्षिणा दत्ता दावाग्नाविव दुर्हुतम्
Sadaiva yachamaneshu satsu dambhavivarjishu
Eteshu dakshina datta davagnaviva durhutam
18.25
जातवेदा यथा राजन्नादग्ध्वैवोपशाम्यति
सदैव याचमानो वै तथा शाम्यति न द्विजः
Jataveda yatha rajannadagdhvaivopashamyati
Sadaiva yachamano vai tatha shamyati na dvijah
18.26
सतां च वेदा अन्नं च लोकेऽस्मिन्प्रकृतिर्ध्रुवा
न चेद्दाता भवेद्दाता कुतः स्युर्मोक्षकाङ्क्षिणः
Satam cha veda annam cha lokesminprakritirdhruva
Na cheddata bhaveddata kutah syurmokshakankshinah
18.27
अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तत एव च
अन्नात्प्राणः प्रभवति अन्नदः प्राणदो भवेत्
Annadgrihastha lokesminbhikshavastata eva cha
Annatpranah prabhavati annadah pranado bhavet
18.28
गृहस्थेभ्योऽभिनिर्वृत्ता गृहस्थानेव संश्रिताः
प्रभवं च प्रतिष्ठां च दान्ता निन्दन्त आसते
Grihasthebhyobhinirvritta grihasthaneva sanshritah
Prabhavam cha pratishtham cha danta nindanta asate
18.29
त्यागान्न भिक्षुकं विद्यान्न मौण्ड्यान्न च याचनात्
ऋजुस्तु योऽर्थं त्यजति तं सुखं विद्धि भिक्षुकम्
Tyaganna bhikshukam vidyanna maundyanna cha yachanat
Rijustu yortham tyajati tam sukham viddhi bhikshukam
18.30
असक्तः सक्तवद्गच्छन्निःसङ्गो मुक्तबन्धनः
समः शत्रौ च मित्रे च स वै मुक्तो महीपते
Asaktah saktavadgachchhannihsango muktabandhanah
Samah shatrau cha mitre cha sa vai mukto mahipate
18.31
परिव्रजन्ति दानार्थं मुण्डाः काषायवाससः
सिता बहुविधैः पाशैः संचिन्वन्तो वृथामिषम्
Parivrajanti danartham mundah kashayavasasah
Sita bahuvidhaih pashaih sanchinvanto vrithamisham
18.32
त्रयीं च नाम वार्तां च त्यक्त्वा पुत्रांस्त्यजन्ति ये
त्रिविष्टब्धं च वासश्च प्रतिगृह्णन्त्यबुद्धयः
Trayim cha nama vartam cha tyaktva putranstyajanti ye
Trivishtabdham cha vasashcha pratigrihnantyabuddhayah
18.33
अनिष्कषाये काषायमीहार्थमिति विद्धि तत्
धर्मध्वजानां मुण्डानां वृत्त्यर्थमिति मे मतिः
Anishkashaye kashayamiharthamiti viddhi tat
Dharmadhvajanam mundanam vrittyarthamiti me matih
18.34
काषायैरजिनैश्चीरैर्नग्नान्मुण्डाञ्जटाधरान्
बिभ्रत्साधून्महाराज जय लोकाञ्जितेन्द्रियः
Kashayairajinaishchirairnagnanmundanjatadharan
Bibhratsadhunmaharaja jaya lokanjitendriyah
18.35
अग्न्याधेयानि गुर्वर्थान्क्रतून्सपशुदक्षिणान्
ददात्यहरहः पूर्वं को नु धर्मतरस्ततः
Agnyadheyani gurvarthankratunsapashudakshinan
Dadatyaharahah purvam ko nu dharmatarastatah
18.36
तत्त्वज्ञो जनको राजा लोकेऽस्मिन्निति गीयते
सोऽप्यासीन्मोहसंपन्नो मा मोहवशमन्वगाः
Tattvagyo janako raja lokesminniti giyate
Sopyasinmohasampanno ma mohavashamanvagah
18.37
एवं धर्ममनुक्रान्तं सदा दानपरैर्नरैः
आनृशंस्यगुणोपेतैः कामक्रोधविवर्जिताः
Evam dharmamanukrantam sada danaparairnaraih
Anrishansyagunopetaih kamakrodhavivarjitah
18.38
पालयन्तः प्रजाश्चैव दानमुत्तममास्थिताः
इष्टाँल्लोकानवाप्स्यामो ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः
Palayantah prajashchaiva danamuttamamasthitah
Ishtanllokanavapsyamo brahmanyah satyavadinah