UtshovChapter 175
175.1
युधिष्ठिर उवाच
कुतः सृष्टमिदं विश्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Kutah srishtamidam vishvam jagatsthavarajangamam
Pralaye cha kamabhyeti tanme bruhi pitamaha
175.2
ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः
Sasagarah sagaganah sashailah sabalahakah
Sabhumih sagnipavano lokoyam kena nirmitah
175.3
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम्
Katham srishtani bhutani katham varnavibhaktayah
Shauchashaucham katham tesham dharmadharmavatho katham
175.4
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः
अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान्
Kidrisho jivatam jivah kva va gachchhanti ye mritah
Asmallokadamum lokam sarvam shansatu no bhavan
175.5
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
भृगुणाभिहितं श्रेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Bhrigunabhihitam shreshtham bharadvajaya prichchhate
175.6
कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानमिवौजसा
भृगुं महर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत
Kailasashikhare drishtva dipyamanamivaujasa
Bhrigum maharshimasinam bharadvajonvaprichchhata
175.7
ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः
Sasagarah sagaganah sashailah sabalahakah
Sabhumih sagnipavano lokoyam kena nirmitah
175.8
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम्
Katham srishtani bhutani katham varnavibhaktayah
Shauchashaucham katham tesham dharmadharmavatho katham
175.9
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः
परलोकमिमं चापि सर्वं शंसतु नो भवान्
Kidrisho jivatam jivah kva va gachchhanti ye mritah
Paralokamimam chapi sarvam shansatu no bhavan
175.10
एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम्
महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत्
Evam sa bhagavanprishto bharadvajena sanshayam
Maharshirbrahmasankashah sarvam tasmai tatobravit
175.11
मानसो नाम विख्यातः श्रुतपूर्वो महर्षिभिः
अनादिनिधनो देवस्तथाभेद्योऽजरामरः
Manaso nama vikhyatah shrutapurvo maharshibhih
Anadinidhano devastathabhedyojaramarah
175.12
अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षरोऽव्ययः
यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ति च
Avyakta iti vikhyatah shashvatothaksharovyayah
Yatah srishtani bhutani jayante cha mriyanti cha
175.13
सोऽसृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः
आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः
Sosrijatprathamam devo mahantam nama namatah
Akashamiti vikhyatam sarvabhutadharah prabhuh
175.14
आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ
अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही
Akashadabhavadvari saliladagnimarutau
Agnimarutasanyogattatah samabhavanmahi
175.15
ततस्तेजोमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा
तस्मात्पद्मात्समभवद्ब्रह्मा वेदमयो निधिः
Tatastejomayam divyam padmam srishtam svayambhuva
Tasmatpadmatsamabhavadbrahma vedamayo nidhih
175.16
अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत्
ब्रह्मा वै सुमहातेजा य एते पञ्च धातवः
Ahankara iti khyatah sarvabhutatmabhutakrit
Brahma vai sumahateja ya ete pancha dhatavah
175.17
शैलास्तस्यास्थिसंज्ञास्तु मेदो मांसं च मेदिनी
समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा
Shailastasyasthisangyastu medo mansam cha medini
Samudrastasya rudhiramakashamudaram tatha
175.18
पवनश्चैव निःश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः सिराः
अग्नीषोमौ तु चन्द्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते
Pavanashchaiva nihshvasastejognirnimnagah sirah
Agnishomau tu chandrarkau nayane tasya vishrute
175.19
नभश्चोर्ध्वं शिरस्तस्य क्षितिः पादौ दिशो भुजौ
दुर्विज्ञेयो ह्यनन्तत्वात्सिद्धैरपि न संशयः
Nabhashchordhvam shirastasya kshitih padau disho bhujau
Durvigyeyo hyanantatvatsiddhairapi na sanshayah
175.20
स एव भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः
सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः
Sa eva bhagavanvishnurananta iti vishrutah
Sarvabhutatmabhutastho durvigyeyokritatmabhih
175.21
अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै
यतः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया
Ahankarasya yah srashta sarvabhutabhavaya vai
Yatah samabhavadvishvam prishtoham yadiha tvaya
175.22
भरद्वाज उवाच
गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च
कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि मेऽर्थतः
Bharadvaja uvacha
Gaganasya disham chaiva bhutalasyanilasya cha
Kanyatra parimanani sanshayam chhindhi merthatah
175.23
भृगुरुवाच
अनन्तमेतदाकाशं सिद्धचारणसेवितम्
रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते
Bhriguruvacha
Anantametadakasham siddhacharanasevitam
Ramyam nanashrayakirnam yasyanto nadhigamyate
175.24
ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः
तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्वराश्चाग्निवर्चसः
Urdhvam gateradhastattu chandradityau na drishyatah
Tatra devah svayam dipta bhasvarashchagnivarchasah
175.25
ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः
दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति मे विद्धि मानद
Te chapyantam na pashyanti nabhasah prathitaujasah
Durgamatvadanantatvaditi me viddhi manada
175.26
उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः
निरुद्धमेतदाकाशमप्रमेयं सुरैरपि
Uparishtoparishtattu prajvaladbhih svayamprabhaih
Niruddhametadakashamaprameyam surairapi
175.27
पृथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम्
तमसोऽन्ते जलं प्राहुर्जलस्यान्तेऽग्निरेव च
Prithivyante samudrastu samudrante tamah smritam
Tamasonte jalam prahurjalasyantegnireva cha
175.28
रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपः
तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम्
Rasatalante salilam jalante pannagadhipah
Tadante punarakashamakashante punarjalam
175.29
एवमन्तं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च
अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि
Evamantam bhagavatah pramanam salilasya cha
Agnimarutatoyebhyo durgyeyam daivatairapi
175.30
अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य च
आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्ते तत्त्वदर्शनात्
Agnimarutatoyanam varnah kshititalasya cha
Akashasadrisha hyete bhidyante tattvadarshanat
175.31
पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च
त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा
अदृश्याय त्वगम्याय कः प्रमाणमुदाहरेत्
Pathanti chaiva munayah shastreshu vividheshu cha
Trailokye sagare chaiva pramanam vihitam yatha
Adrishyaya tvagamyaya kah pramanamudaharet
175.32
सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः
तदा गौणमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम्
नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः
Siddhanam devatanam cha yada parimita gatih
Tada gaunamanantasya namananteti vishrutam
Namadheyanurupasya manasasya mahatmanah
175.33
यदा तु दिव्यं तद्रूपं ह्रसते वर्धते पुनः
कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्तो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः
Yada tu divyam tadrupam hrasate vardhate punah
Konyastadveditum shakto yopi syattadvidhoparah
175.34
ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः
ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः
Tatah pushkaratah srishtah sarvagyo murtimanprabhuh
Brahma dharmamayah purvah prajapatiranuttamah
175.35
भरद्वाज उवाच
पुष्कराद्यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम्
ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे
Bharadvaja uvacha
Pushkaradyadi sambhuto jyeshtham bhavati pushkaram
Brahmanam purvajam chaha bhavansandeha eva me
175.36
भृगुरुवाच
मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता
तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते
Bhriguruvacha
Manasasyeha ya murtirbrahmatvam samupagata
Tasyasanavidhanartham prithivi padmamuchyate
175.37
कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः
तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजते जगतः प्रभुः
Karnika tasya padmasya merurgaganamuchchhritah
Tasya madhye sthito lokansrijate jagatah prabhuh