UtshovChapter 173
173.1
युधिष्ठिर उवाच
बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह
नरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत्पृष्टो वदस्व मे
Yudhishthira uvacha
Bandhavah karma vittam va pragya veha pitamaha
Narasya ka pratishtha syadetatprishto vadasva me
173.2
भीष्म उवाच
प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः
प्रज्ञा नैःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम्
Bhishma uvacha
Pragya pratishtha bhutanam pragya labhah paro matah
Pragya naihshreyasi loke pragya svargo matah satam
173.3
प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिरैश्वर्यसंक्षये
प्रह्रादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम्
Pragyaya prapitartho hi baliraishvaryasankshaye
Prahrado namuchirmankistasyah kim vidyate param
173.4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Indrakashyapasanvadam tannibodha yudhishthira
173.5
वैश्यः कश्चिदृषिं तात काश्यपं संशितव्रतम्
रथेन पातयामास श्रीमान्दृप्तस्तपस्विनम्
Vaishyah kashchidrishim tata kashyapam sanshitavratam
Rathena patayamasa shrimandriptastapasvinam
173.6
आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वात्मानमथाब्रवीत्
मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते
Artah sa patitah kruddhastyaktvatmanamathabravit
Marishyamyadhanasyeha jivitartho na vidyate
173.7
तथा मुमूर्षुमासीनमकूजन्तमचेतसम्
इन्द्रः सृगालरूपेण बभाषे क्रुद्धमानसम्
Tatha mumurshumasinamakujantamachetasam
Indrah srigalarupena babhashe kruddhamanasam
173.8
मनुष्ययोनिमिच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः
मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति
Manushyayonimichchhanti sarvabhutani sarvashah
Manushyatve cha vipratvam sarva evabhinandati
173.9
मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यप
सुदुर्लभमवाप्यैतददोषान्मर्तुमिच्छसि
Manushyo brahmanashchasi shrotriyashchasi kashyapa
Sudurlabhamavapyaitadadoshanmartumichchhasi
173.10
सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्या बत श्रुतिः
संतोषणीयरूपोऽसि लोभाद्यदभिमन्यसे
Sarve labhah sabhimana iti satya bata shrutih
Santoshaniyaruposi lobhadyadabhimanyase
173.11
अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः
पाणिमद्भ्यः स्पृहास्माकं यथा तव धनस्य वै
Aho siddharthata tesham yesham santiha panayah
Panimadbhyah sprihasmakam yatha tava dhanasya vai
173.12
न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते
अपाणित्वाद्वयं ब्रह्मन्कण्टकान्नोद्धरामहे
Na panilabhadadhiko labhah kashchana vidyate
Apanitvadvayam brahmankantakannoddharamahe
173.13
अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली
उद्धरन्ति कृमीनङ्गाद्दशमानान्कषन्ति च
Atha yesham punah pani devadattau dashanguli
Uddharanti kriminangaddashamanankashanti cha
173.14
हिमवर्षातपानां च परित्राणानि कुर्वते
चेलमन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते
Himavarshatapanam cha paritranani kurvate
Chelamannam sukham shayyam nivatam chopabhunjate
173.15
अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति च
उपायैर्बहुभिश्चैव वश्यानात्मनि कुर्वते
Adhishthaya cha gam loke bhunjate vahayanti cha
Upayairbahubhishchaiva vashyanatmani kurvate
173.16
ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयः
सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने
Ye khalvajihvah kripana alpaprana apanayah
Sahante tani duhkhani dishtya tvam na tatha mune
173.17
दिष्ट्या त्वं न सृगालो वै न कृमिर्न च मूषकः
न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः
Dishtya tvam na srigalo vai na krimirna cha mushakah
Na sarpo na cha manduko na chanyah papayonijah
173.18
एतावतापि लाभेन तोष्टुमर्हसि काश्यप
किं पुनर्योऽसि सत्त्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः
Etavatapi labhena toshtumarhasi kashyapa
Kim punaryosi sattvanam sarvesham brahmanottamah
173.19
इमे मां कृमयोऽदन्ति तेषामुद्धरणाय मे
नास्ति शक्तिरपाणित्वात्पश्यावस्थामिमां मम
Ime mam krimayodanti teshamuddharanaya me
Nasti shaktirapanitvatpashyavasthamimam mama
173.20
अकार्यमिति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्यहम्
नेतः पापीयसीं योनिं पतेयमपरामिति
Akaryamiti chaivemam natmanam santyajamyaham
Netah papiyasim yonim pateyamaparamiti
173.21
मध्ये वै पापयोनीनां सार्गाली यामहं गतः
पापीयस्यो बहुतरा इतोऽन्याः पापयोनयः
Madhye vai papayoninam sargali yamaham gatah
Papiyasyo bahutara itonyah papayonayah
173.22
जात्यैवैके सुखतराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः
नैकान्तसुखमेवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित्
Jatyaivaike sukhatarah santyanye bhrishaduhkhitah
Naikantasukhameveha kvachitpashyami kasyachit
173.23
मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम्
राज्याद्देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि
Manushya hyadhyatam prapya rajyamichchhantyanantaram
Rajyaddevatvamichchhanti devatvadindratamapi
173.24
भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम्
देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति
Bhavestvam yadyapi tvadhyo na raja na cha daivatam
Devatvam prapya chendratvam naiva tushyestatha sati
173.25
न तृप्तिः प्रियलाभेऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति
संप्रज्वलति सा भूयः समिद्भिरिव पावकः
Na triptih priyalabhesti trishna nadbhih prashamyati
Samprajvalati sa bhuyah samidbhiriva pavakah
173.26
अस्त्येव त्वयि शोको वै हर्षश्चास्ति तथा त्वयि
सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना
Astyeva tvayi shoko vai harshashchasti tatha tvayi
Sukhaduhkhe tatha chobhe tatra ka paridevana
173.27
परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम्
मूलं रुन्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव पञ्जरे
Parichchhidyaiva kamanam sarvesham chaiva karmanam
Mulam rundhindriyagramam shakuntaniva panjare
173.28
न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जायते
संस्पर्शाद्दर्शनाद्वापि श्रवणाद्वापि जायते
Na khalvapyarasagyasya kamah kvachana jayate
Sansparshaddarshanadvapi shravanadvapi jayate
173.29
न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम्
ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद्विद्यते क्वचित्
Na tvam smarasi varunya latvakanam cha pakshinam
Tabhyam chabhyadhiko bhakshyo na kashchidvidyate kvachit
173.30
यानि चान्यानि दूरेषु भक्ष्यभोज्यानि काश्यप
येषामभुक्तपूर्वं ते तेषामस्मृतिरेव च
Yani chanyani dureshu bhakshyabhojyani kashyapa
Yeshamabhuktapurvam te teshamasmritireva cha
173.31
अप्राशनमसंस्पर्शमसंदर्शनमेव च
पुरुषस्यैष नियमो मन्ये श्रेयो न संशयः
Aprashanamasansparshamasandarshanameva cha
Purushasyaisha niyamo manye shreyo na sanshayah
173.32
पाणिमन्तो धनैर्युक्ता बलवन्तो न संशयः
मनुष्या मानुषैरेव दासत्वमुपपादिताः
Panimanto dhanairyukta balavanto na sanshayah
Manushya manushaireva dasatvamupapaditah
173.33
वधबन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनः
ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च
Vadhabandhaparikleshaih klishyante cha punah punah
Te khalvapi ramante cha modante cha hasanti cha
173.34
अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः
जुगुप्सितां सुकृपणां पापां वृत्तिमुपासते
Apare bahubalinah kritavidya manasvinah
Jugupsitam sukripanam papam vrittimupasate
173.35
उत्सहन्ते च ते वृत्तिमन्यामप्युपसेवितुम्
स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत्तथा
Utsahante cha te vrittimanyamapyupasevitum
Svakarmana tu niyatam bhavitavyam tu tattatha
173.36
न पुल्कसो न चण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छति
असंतुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम्
Na pulkaso na chandala atmanam tyaktumichchhati
Asantushtah svaya yonya mayam pashyasva yadrishim
173.37
दृष्ट्वा कुणीन्पक्षहतान्मनुष्यानामयाविनः
सुसंपूर्णः स्वया योन्या लब्धलाभोऽसि काश्यप
Drishtva kuninpakshahatanmanushyanamayavinah
Susampurnah svaya yonya labdhalabhosi kashyapa
173.38
यदि ब्राह्मण देहस्ते निरातङ्को निरामयः
अङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः
Yadi brahmana dehaste niratanko niramayah
Angani cha samagrani na cha lokeshu dhikkritah
173.39
न केनचित्प्रवादेन सत्येनैवापहारिणा
धर्मायोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुमर्हसि
Na kenachitpravadena satyenaivapaharina
Dharmayottishtha viprarshe natmanam tyaktumarhasi
173.40
यदि ब्रह्मञ्शृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचः
वेदोक्तस्य च धर्मस्य फलं मुख्यमवाप्स्यसि
Yadi brahmanshrinoshyetachchhraddadhasi cha me vachah
Vedoktasya cha dharmasya phalam mukhyamavapsyasi
173.41
स्वाध्यायमग्निसंस्कारमप्रमत्तोऽनुपालय
सत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित्
Svadhyayamagnisanskaramapramattonupalaya
Satyam damam cha danam cha spardhishtha ma cha kenachit
173.42
ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनयाजनम्
कथं ते जातु शोचेयुर्ध्यायेयुर्वाप्यशोभनम्
Ye kechana svadhyayanah prapta yajanayajanam
Katham te jatu shocheyurdhyayeyurvapyashobhanam
173.43
इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महदवाप्नुयुः
उत जाताः सुनक्षत्रे सुतीर्थाः सुमुहूर्तजाः
Ichchhantaste viharaya sukham mahadavapnuyuh
Uta jatah sunakshatre sutirthah sumuhurtajah
173.44
नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तीर्था दुर्मुहूर्तजाः
संपतन्त्यासुरीं योनिं यज्ञप्रसववर्जिताम्
Nakshatreshvasureshvanye dustirtha durmuhurtajah
Sampatantyasurim yonim yagyaprasavavarjitam
173.45
अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम्
Ahamasam panditako haituko vedanindakah
Anvikshikim tarkavidyamanurakto nirarthikam
173.46
हेतुवादान्प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत्
आक्रोष्टा चाभिवक्ता च ब्रह्मयज्ञेषु वै द्विजान्
Hetuvadanpravadita vakta sansatsu hetumat
Akroshta chabhivakta cha brahmayagyeshu vai dvijan
173.47
नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः
तस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम द्विज
Nastikah sarvashanki cha murkhah panditamanikah
Tasyeyam phalanirvrittih srigalatvam mama dvija
173.48
अपि जातु तथा तत्स्यादहोरात्रशतैरपि
यदहं मानुषीं योनिं सृगालः प्राप्नुयां पुनः
Api jatu tatha tatsyadahoratrashatairapi
Yadaham manushim yonim srigalah prapnuyam punah
173.49
संतुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतिः
ज्ञेयज्ञाता भवेयं वै वर्ज्यवर्जयिता तथा
Santushtashchapramattashcha yagyadanataporatih
Gyeyagyata bhaveyam vai varjyavarjayita tatha
173.50
ततः स मुनिरुत्थाय काश्यपस्तमुवाच ह
अहो बतासि कुशलो बुद्धिमानिति विस्मितः
Tatah sa munirutthaya kashyapastamuvacha ha
Aho batasi kushalo buddhimaniti vismitah
173.51
समवैक्षत तं विप्रो ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा
ददर्श चैनं देवानामिन्द्रं देवं शचीपतिम्
Samavaikshata tam vipro gyanadirghena chakshusha
Dadarsha chainam devanamindram devam shachipatim
173.52
ततः संपूजयामास काश्यपो हरिवाहनम्
अनुज्ञातश्च तेनाथ प्रविवेश स्वमाश्रमम्
Tatah sampujayamasa kashyapo harivahanam
Anugyatashcha tenatha pravivesha svamashramam