UtshovChapter 172
172.1
युधिष्ठिर उवाच
केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम्
किं च कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति परमां गतिम्
Yudhishthira uvacha
Kena vrittena vrittagya vitashokashcharenmahim
Kim cha kurvannaro loke prapnoti paramam gatim
172.2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Prahradasya cha sanvadam munerajagarasya cha
172.3
चरन्तं ब्राह्मणं कंचित्कल्यचित्तमनामयम्
पप्रच्छ राजन्प्रह्रादो बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः
Charantam brahmanam kanchitkalyachittamanamayam
Paprachchha rajanprahrado buddhimanpragyasammatah
172.4
स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विवित्सोऽनसूयकः
सुवाग्बहुमतो लोके प्राज्ञश्चरसि बालवत्
Svasthah shakto mridurdanto nirvivitsonasuyakah
Suvagbahumato loke pragyashcharasi balavat
172.5
नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि
नित्यतृप्त इव ब्रह्मन्न किंचिदवमन्यसे
Naiva prarthayase labham nalabheshvanushochasi
Nityatripta iva brahmanna kinchidavamanyase
172.6
स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजास्वविमना इव
धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे
Srotasa hriyamanasu prajasvavimana iva
Dharmakamarthakaryeshu kutastha iva lakshyase
172.7
नानुतिष्ठसि धर्मार्थौ न कामे चापि वर्तसे
इन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत्
Nanutishthasi dharmarthau na kame chapi vartase
Indriyarthananadritya muktashcharasi sakshivat
172.8
का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुने
क्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मञ्श्रेयो यदिह मन्यसे
Ka nu pragya shrutam va kim vrittirva ka nu te mune
Kshipramachakshva me brahmanshreyo yadiha manyase
172.9
अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित्
उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्रादमनपार्थया
Anuyuktah sa medhavi lokadharmavidhanavit
Uvacha shlakshnaya vacha prahradamanaparthaya
172.10
पश्यन्प्रह्राद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततः
ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे
Pashyanprahrada bhutanamutpattimanimittatah
Hrasam vriddhim vinasham cha na prahrishye na cha vyathe
172.11
स्वभावादेव संदृश्य वर्तमानाः प्रवृत्तयः
स्वभावनिरताः सर्वाः परितप्ये न केनचित्
Svabhavadeva sandrishya vartamanah pravrittayah
Svabhavaniratah sarvah paritapye na kenachit
172.12
पश्यन्प्रह्राद संयोगान्विप्रयोगपरायणान्
संचयांश्च विनाशान्तान्न क्वचिद्विदधे मनः
Pashyanprahrada sanyoganviprayogaparayanan
Sanchayanshcha vinashantanna kvachidvidadhe manah
172.13
अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः
उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं कार्यमवशिष्यते
Antavanti cha bhutani gunayuktani pashyatah
Utpattinidhanagyasya kim karyamavashishyate
172.14
जलजानामपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये
महतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ
Jalajanamapi hyantam paryayenopalakshaye
Mahatamapi kayanam sukshmanam cha mahodadhau
172.15
जङ्गमस्थावराणां च भूतानामसुराधिप
पार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः
Jangamasthavaranam cha bhutanamasuradhipa
Parthivanamapi vyaktam mrityum pashyami sarvashah
172.16
अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तम पक्षिणाम्
उत्तिष्ठति यथाकालं मृत्युर्बलवतामपि
Antarikshacharanam cha danavottama pakshinam
Uttishthati yathakalam mrityurbalavatamapi
172.17
दिवि संचरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च
ज्योतींषि च यथाकालं पतमानानि लक्षये
Divi sancharamanani hrasvani cha mahanti cha
Jyotinshi cha yathakalam patamanani lakshaye
172.18
इति भूतानि संपश्यन्ननुषक्तानि मृत्युना
सर्वसामान्यतो विद्वान्कृतकृत्यः सुखं स्वपे
Iti bhutani sampashyannanushaktani mrityuna
Sarvasamanyato vidvankritakrityah sukham svape
172.19
सुमहान्तमपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छया
शये पुनरभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि
Sumahantamapi grasam grase labdham yadrichchhaya
Shaye punarabhunjano divasani bahunyapi
172.20
आस्रवत्यपि मामन्नं पुनर्बहुगुणं बहु
पुनरल्पगुणं स्तोकं पुनर्नैवोपपद्यते
Asravatyapi mamannam punarbahugunam bahu
Punaralpagunam stokam punarnaivopapadyate
172.21
कणान्कदाचित्खादामि पिण्याकमपि च ग्रसे
भक्षये शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान्पुनः
Kanankadachitkhadami pinyakamapi cha grase
Bhakshaye shalimansani bhakshanshchochchavachanpunah
172.22
शये कदाचित्पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये
प्रासादेऽपि च मे शय्या कदाचिदुपपद्यते
Shaye kadachitparyanke bhumavapi punah shaye
Prasadepi cha me shayya kadachidupapadyate
172.23
धारयामि च चीराणि शाणीं क्षौमाजिनानि च
महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा
Dharayami cha chirani shanim kshaumajinani cha
Maharhani cha vasansi dharayamyahamekada
172.24
न संनिपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छया
प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम्
Na sannipatitam dharmyamupabhogam yadrichchhaya
Pratyachakshe na chapyenamanurudhye sudurlabham
172.25
अचलमनिधनं शिवं विशोकं; शुचिमतुलं विदुषां मते निविष्टम्
अनभिमतमसेवितं च मूढै;र्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि
Achalamanidhanam shivam vishokam; shuchimatulam vidusham mate nivishtam
Anabhimatamasevitam cha mudhai;rvratamidamajagaram shuchishcharami
172.26
अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मा;त्परिमितसंसरणः परावरज्ञः
विगतभयकषायलोभमोहो; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि
Achalitamatirachyutah svadharma;tparimitasansaranah paravaragyah
Vigatabhayakashayalobhamoho; vratamidamajagaram shuchishcharami
172.27
अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं; विधिपरिणामविभक्तदेशकालम्
हृदयसुखमसेवितं कदर्यै;र्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि
Aniyataphalabhakshyabhojyapeyam; vidhiparinamavibhaktadeshakalam
Hridayasukhamasevitam kadaryai;rvratamidamajagaram shuchishcharami
172.28
इदमिदमिति तृष्णयाभिभूतं; जनमनवाप्तधनं विषीदमानम्
निपुणमनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि
Idamidamiti trishnayabhibhutam; janamanavaptadhanam vishidamanam
Nipunamanunishamya tattvabuddhya; vratamidamajagaram shuchishcharami
172.29
बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतोः; कृपणमिहार्यमनार्यमाश्रयन्तम्
उपशमरुचिरात्मवान्प्रशान्तो; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि
Bahuvidhamanudrishya charthahetoh; kripanamiharyamanaryamashrayantam
Upashamaruchiratmavanprashanto; vratamidamajagaram shuchishcharami
172.30
सुखमसुखमनर्थमर्थलाभं; रतिमरतिं मरणं च जीवितं च
विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतोऽहं; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि
Sukhamasukhamanarthamarthalabham; ratimaratim maranam cha jivitam cha
Vidhiniyatamavekshya tattvatoham; vratamidamajagaram shuchishcharami
172.31
अपगतभयरागमोहदर्पो; धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तः
उपगतफलभोगिनो निशाम्य; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि
Apagatabhayaragamohadarpo; dhritimatibuddhisamanvitah prashantah
Upagataphalabhogino nishamya; vratamidamajagaram shuchishcharami
172.32
अनियतशयनासनः प्रकृत्या; दमनियमव्रतसत्यशौचयुक्तः
अपगतफलसंचयः प्रहृष्टो; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि
Aniyatashayanasanah prakritya; damaniyamavratasatyashauchayuktah
Apagataphalasanchayah prahrishto; vratamidamajagaram shuchishcharami
172.33
अभिगतमसुखार्थमीहनार्थै;रुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थः
तृषितमनियतं मनो नियन्तुं; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि
Abhigatamasukharthamihanarthai;rupagatabuddhiravekshya chatmasansthah
Trishitamaniyatam mano niyantum; vratamidamajagaram shuchishcharami
172.34
न हृदयमनुरुध्यते मनो वा; प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां च
तदुभयमुपलक्षयन्निवाहं; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि
Na hridayamanurudhyate mano va; priyasukhadurlabhatamanityatam cha
Tadubhayamupalakshayannivaham; vratamidamajagaram shuchishcharami
172.35
बहु कथितमिदं हि बुद्धिमद्भिः; कविभिरभिप्रथयद्भिरात्मकीर्तिम्
इदमिदमिति तत्र तत्र तत्त;त्स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कयद्भिः
Bahu kathitamidam hi buddhimadbhih; kavibhirabhiprathayadbhiratmakirtim
Idamidamiti tatra tatra tatta;tsvaparamatairgahanam pratarkayadbhih
172.36
तदहमनुनिशाम्य विप्रयातं; पृथगभिपन्नमिहाबुधैर्मनुष्यैः
अनवसितमनन्तदोषपारं; नृषु विहरामि विनीतरोषतृष्णः
Tadahamanunishamya viprayatam; prithagabhipannamihabudhairmanushyaih
Anavasitamanantadoshaparam; nrishu viharami vinitaroshatrishnah
172.37
भीष्म उवाच
अजगरचरितं व्रतं महात्मा; य इह नरोऽनुचरेद्विनीतरागः
अपगतभयमन्युलोभमोहः; स खलु सुखी विहरेदिमं विहारम्
Bhishma uvacha
Ajagaracharitam vratam mahatma; ya iha naronucharedvinitaragah
Apagatabhayamanyulobhamohah; sa khalu sukhi viharedimam viharam