UtshovChapter 171
171.1
युधिष्ठिर उवाच
ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम्
धनतृष्णाभिभूतश्च किं कुर्वन्सुखमाप्नुयात्
Yudhishthira uvacha
Ihamanah samarambhanyadi nasadayeddhanam
Dhanatrishnabhibhutashcha kim kurvansukhamapnuyat
171.2
भीष्म उवाच
सर्वसाम्यमनायासः सत्यवाक्यं च भारत
निर्वेदश्चाविवित्सा च यस्य स्यात्स सुखी नरः
Bhishma uvacha
Sarvasamyamanayasah satyavakyam cha bharata
Nirvedashchavivitsa cha yasya syatsa sukhi narah
171.3
एतान्येव पदान्याहुः पञ्च वृद्धाः प्रशान्तये
एष स्वर्गश्च धर्मश्च सुखं चानुत्तमं सताम्
Etanyeva padanyahuh pancha vriddhah prashantaye
Esha svargashcha dharmashcha sukham chanuttamam satam
171.4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
निर्वेदान्मङ्किना गीतं तन्निबोध युधिष्ठिर
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Nirvedanmankina gitam tannibodha yudhishthira
171.5
ईहमानो धनं मङ्किर्भग्नेहश्च पुनः पुनः
केनचिद्धनशेषेण क्रीतवान्दम्यगोयुगम्
Ihamano dhanam mankirbhagnehashcha punah punah
Kenachiddhanasheshena kritavandamyagoyugam
171.6
सुसंबद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौ
आसीनमुष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम्
Susambaddhau tu tau damyau damanayabhinihsritau
Asinamushtram madhyena sahasaivabhyadhavatam
171.7
तयोः संप्राप्तयोरुष्ट्रः स्कन्धदेशममर्षणः
उत्थायोत्क्षिप्य तौ दम्यौ प्रससार महाजवः
Tayoh sampraptayorushtrah skandhadeshamamarshanah
Utthayotkshipya tau damyau prasasara mahajavah
171.8
ह्रियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनोष्ट्रेण प्रमाथिना
म्रियमाणौ च संप्रेक्ष्य मङ्किस्तत्राब्रवीदिदम्
Hriyamanau tu tau damyau tenoshtrena pramathina
Mriyamanau cha samprekshya mankistatrabravididam
171.9
न चैवाविहितं शक्यं दक्षेणापीहितुं धनम्
युक्तेन श्रद्धया सम्यगीहां समनुतिष्ठता
Na chaivavihitam shakyam dakshenapihitum dhanam
Yuktena shraddhaya samyagiham samanutishthata
171.10
कृतस्य पूर्वं चानर्थैर्युक्तस्याप्यनुतिष्ठतः
इमं पश्यत संगत्या मम दैवमुपप्लवम्
Kritasya purvam chanarthairyuktasyapyanutishthatah
Imam pashyata sangatya mama daivamupaplavam
171.11
उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणेव गच्छति
उत्क्षिप्य काकतालीयमुन्माथेनेव जम्बुकः
Udyamyodyamya me damyau vishameneva gachchhati
Utkshipya kakataliyamunmatheneva jambukah
171.12
मणी वोष्ट्रस्य लम्बेते प्रियौ वत्सतरौ मम
शुद्धं हि दैवमेवेदमतो नैवास्ति पौरुषम्
Mani voshtrasya lambete priyau vatsatarau mama
Shuddham hi daivamevedamato naivasti paurusham
171.13
यदि वाप्युपपद्येत पौरुषं नाम कर्हिचित्
अन्विष्यमाणं तदपि दैवमेवावतिष्ठते
Yadi vapyupapadyeta paurusham nama karhichit
Anvishyamanam tadapi daivamevavatishthate
171.14
तस्मान्निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखमीप्सता
सुखं स्वपिति निर्विण्णो निराशश्चार्थसाधने
Tasmannirveda eveha gantavyah sukhamipsata
Sukham svapiti nirvinno nirashashcharthasadhane
171.15
अहो सम्यक्शुकेनोक्तं सर्वतः परिमुच्यता
प्रतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात्
Aho samyakshukenoktam sarvatah parimuchyata
Pratishthata maharanyam janakasya niveshanat
171.16
यः कामान्प्राप्नुयात्सर्वान्यश्चैनान्केवलांस्त्यजेत्
प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते
Yah kamanprapnuyatsarvanyashchainankevalanstyajet
Prapanatsarvakamanam parityago vishishyate
171.17
नान्तं सर्वविवित्सानां गतपूर्वोऽस्ति कश्चन
शरीरे जीविते चैव तृष्णा मन्दस्य वर्धते
Nantam sarvavivitsanam gatapurvosti kashchana
Sharire jivite chaiva trishna mandasya vardhate
171.18
निवर्तस्व विवित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य मामक
असकृच्चासि निकृतो न च निर्विद्यसे तनो
Nivartasva vivitsabhyah shamya nirvidya mamaka
Asakrichchasi nikrito na cha nirvidyase tano
171.19
यदि नाहं विनाश्यस्ते यद्येवं रमसे मया
मा मां योजय लोभेन वृथा त्वं वित्तकामुक
Yadi naham vinashyaste yadyevam ramase maya
Ma mam yojaya lobhena vritha tvam vittakamuka
171.20
संचितं संचितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनः
कदा विमोक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक
Sanchitam sanchitam dravyam nashtam tava punah punah
Kada vimokshyase mudha dhaneham dhanakamuka
171.21
अहो नु मम बालिश्यं योऽहं क्रीडनकस्तव
किं नैव जातु पुरुषः परेषां प्रेष्यतामियात्
Aho nu mama balishyam yoham kridanakastava
Kim naiva jatu purushah paresham preshyatamiyat
171.22
न पूर्वे नापरे जातु कामानामन्तमाप्नुवन्
त्यक्त्वा सर्वसमारम्भान्प्रतिबुद्धोऽस्मि जागृमि
Na purve napare jatu kamanamantamapnuvan
Tyaktva sarvasamarambhanpratibuddhosmi jagrimi
171.23
नूनं ते हृदयं काम वज्रसारमयं दृधम्
यदनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते
Nunam te hridayam kama vajrasaramayam dridham
Yadanarthashatavishtam shatadha na vidiryate
171.24
त्यजामि काम त्वां चैव यच्च किंचित्प्रियं तव
तवाहं सुखमन्विच्छन्नात्मन्युपलभे सुखम्
Tyajami kama tvam chaiva yachcha kinchitpriyam tava
Tavaham sukhamanvichchhannatmanyupalabhe sukham
171.25
काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे
न त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो न भविष्यसि
Kama janami te mulam sankalpatkila jayase
Na tvam sankalpayishyami samulo na bhavishyasi
171.26
ईहा धनस्य न सुखा लब्ध्वा चिन्ता च भूयसी
लब्धनाशो यथा मृत्युर्लब्धं भवति वा न वा
Iha dhanasya na sukha labdhva chinta cha bhuyasi
Labdhanasho yatha mrityurlabdham bhavati va na va
171.27
परेत्य यो न लभते ततो दुःखतरं नु किम्
न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति
Paretya yo na labhate tato duhkhataram nu kim
Na cha tushyati labdhena bhuya eva cha margati
171.28
अनुतर्षुल एवार्थः स्वादु गाङ्गमिवोदकम्
मद्विलापनमेतत्तु प्रतिबुद्धोऽस्मि संत्यज
Anutarshula evarthah svadu gangamivodakam
Madvilapanametattu pratibuddhosmi santyaja
171.29
य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितः
स यात्वितो यथाकामं वसतां वा यथासुखम्
Ya imam mamakam deham bhutagramah samashritah
Sa yatvito yathakamam vasatam va yathasukham
171.30
न युष्मास्विह मे प्रीतिः कामलोभानुसारिषु
तस्मादुत्सृज्य सर्वान्वः सत्यमेवाश्रयाम्यहम्
Na yushmasviha me pritih kamalobhanusarishu
Tasmadutsrijya sarvanvah satyamevashrayamyaham
171.31
सर्वभूतान्यहं देहे पश्यन्मनसि चात्मनः
योगे बुद्धिं श्रुते सत्त्वं मनो ब्रह्मणि धारयन्
Sarvabhutanyaham dehe pashyanmanasi chatmanah
Yoge buddhim shrute sattvam mano brahmani dharayan
171.32
विहरिष्याम्यनासक्तः सुखी लोकान्निरामयः
यथा मा त्वं पुनर्नैवं दुःखेषु प्रणिधास्यसि
Viharishyamyanasaktah sukhi lokanniramayah
Yatha ma tvam punarnaivam duhkheshu pranidhasyasi
171.33
त्वया हि मे प्रणुन्नस्य गतिरन्या न विद्यते
तृष्णाशोकश्रमाणां हि त्वं काम प्रभवः सदा
Tvaya hi me pranunnasya gatiranya na vidyate
Trishnashokashramanam hi tvam kama prabhavah sada
171.34
धननाशोऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम्
ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते मित्राणि च धनच्युतम्
Dhananashodhikam duhkham manye sarvamahattaram
Gyatayo hyavamanyante mitrani cha dhanachyutam
171.35
अवज्ञानसहस्रैस्तु दोषाः कष्टतराधने
धने सुखकला या च सापि दुःखैर्विधीयते
Avagyanasahasraistu doshah kashtataradhane
Dhane sukhakala ya cha sapi duhkhairvidhiyate
171.36
धनमस्येति पुरुषं पुरा निघ्नन्ति दस्यवः
क्लिश्यन्ति विविधैर्दण्डैर्नित्यमुद्वेजयन्ति च
Dhanamasyeti purusham pura nighnanti dasyavah
Klishyanti vividhairdandairnityamudvejayanti cha
171.37
मन्दलोलुपता दुःखमिति बुद्धं चिरान्मया
यद्यदालम्बसे काम तत्तदेवानुरुध्यसे
Mandalolupata duhkhamiti buddham chiranmaya
Yadyadalambase kama tattadevanurudhyase
171.38
अतत्त्वज्ञोऽसि बालश्च दुस्तोषोऽपूरणोऽनलः
नैव त्वं वेत्थ सुलभं नैव त्वं वेत्थ दुर्लभम्
Atattvagyosi balashcha dustoshopuranonalah
Naiva tvam vettha sulabham naiva tvam vettha durlabham
171.39
पातालमिव दुष्पूरो मां दुःखैर्योक्तुमिच्छसि
नाहमद्य समावेष्टुं शक्यः काम पुनस्त्वया
Patalamiva dushpuro mam duhkhairyoktumichchhasi
Nahamadya samaveshtum shakyah kama punastvaya
171.40
निर्वेदमहमासाद्य द्रव्यनाशाद्यदृच्छया
निर्वृतिं परमां प्राप्य नाद्य कामान्विचिन्तये
Nirvedamahamasadya dravyanashadyadrichchhaya
Nirvritim paramam prapya nadya kamanvichintaye
171.41
अतिक्लेशान्सहामीह नाहं बुध्याम्यबुद्धिमान्
निकृतो धननाशेन शये सर्वाङ्गविज्वरः
Atikleshansahamiha naham budhyamyabuddhiman
Nikrito dhananashena shaye sarvangavijvarah
171.42
परित्यजामि काम त्वां हित्वा सर्वमनोगतीः
न त्वं मया पुनः काम नस्योतेनेव रंस्यसे
Parityajami kama tvam hitva sarvamanogatih
Na tvam maya punah kama nasyoteneva ransyase
171.43
क्षमिष्येऽक्षममाणानां न हिंसिष्ये च हिंसितः
द्वेष्यमुक्तः प्रियं वक्ष्याम्यनादृत्य तदप्रियम्
Kshamishyekshamamananam na hinsishye cha hinsitah
Dveshyamuktah priyam vakshyamyanadritya tadapriyam
171.44
तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं यथालब्धेन वर्तयन्
न सकामं करिष्यामि त्वामहं शत्रुमात्मनः
Triptah svasthendriyo nityam yathalabdhena vartayan
Na sakamam karishyami tvamaham shatrumatmanah
171.45
निर्वेदं निर्वृतिं तृप्तिं शान्तिं सत्यं दमं क्षमाम्
सर्वभूतदयां चैव विद्धि मां शरणागतम्
Nirvedam nirvritim triptim shantim satyam damam kshamam
Sarvabhutadayam chaiva viddhi mam sharanagatam
171.46
तस्मात्कामश्च लोभश्च तृष्णा कार्पण्यमेव च
त्यजन्तु मां प्रतिष्ठन्तं सत्त्वस्थो ह्यस्मि सांप्रतम्
Tasmatkamashcha lobhashcha trishna karpanyameva cha
Tyajantu mam pratishthantam sattvastho hyasmi sampratam
171.47
प्रहाय कामं लोभं च क्रोधं पारुष्यमेव च
नाद्य लोभवशं प्राप्तो दुःखं प्राप्स्याम्यनात्मवान्
Prahaya kamam lobham cha krodham parushyameva cha
Nadya lobhavasham prapto duhkham prapsyamyanatmavan
171.48
यद्यत्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते
कामस्य वशगो नित्यं दुःखमेव प्रपद्यते
Yadyattyajati kamanam tatsukhasyabhipuryate
Kamasya vashago nityam duhkhameva prapadyate
171.49
कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किंचित्पुरुषो रजः
कामक्रोधोद्भवं दुःखमह्रीररतिरेव च
Kamanvyudasya dhunute yatkinchitpurusho rajah
Kamakrodhodbhavam duhkhamahriraratireva cha
171.50
एष ब्रह्मप्रविष्टोऽहं ग्रीष्मे शीतमिव ह्रदम्
शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे च केवलम्
Esha brahmapravishtoham grishme shitamiva hradam
Shamyami parinirvami sukhamase cha kevalam
171.51
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्
Yachcha kamasukham loke yachcha divyam mahatsukham
Trishnakshayasukhasyaite narhatah shodashim kalam
171.52
आत्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुमिवोत्तमम्
प्राप्यावध्यं ब्रह्मपुरं राजेव स्यामहं सुखी
Atmana saptamam kamam hatva shatrumivottamam
Prapyavadhyam brahmapuram rajeva syamaham sukhi
171.53
एतां बुद्धिं समास्थाय मङ्किर्निर्वेदमागतः
सर्वान्कामान्परित्यज्य प्राप्य ब्रह्म महत्सुखम्
Etam buddhim samasthaya mankirnirvedamagatah
Sarvankamanparityajya prapya brahma mahatsukham
171.54
दम्यनाशकृते मङ्किरमरत्वं किलागमत्
अच्छिनत्काममूलं स तेन प्राप महत्सुखम्
Damyanashakrite mankiramaratvam kilagamat
Achchhinatkamamulam sa tena prapa mahatsukham
171.55
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
गीतं विदेहराजेन जनकेन प्रशाम्यता
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Gitam videharajena janakena prashamyata
171.56
अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन
Anantam bata me vittam yasya me nasti kinchana
Mithilayam pradiptayam na me dahyati kinchana
171.57
अत्रैवोदाहरन्तीमं बोध्यस्य पदसंचयम्
निर्वेदं प्रति विन्यस्तं प्रतिबोध युधिष्ठिर
Atraivodaharantimam bodhyasya padasanchayam
Nirvedam prati vinyastam pratibodha yudhishthira
171.58
बोध्यं दान्तमृषिं राजा नहुषः पर्यपृच्छत
निर्वेदाच्छान्तिमापन्नं शान्तं प्रज्ञानतर्पितम्
Bodhyam dantamrishim raja nahushah paryaprichchhata
Nirvedachchhantimapannam shantam pragyanatarpitam
171.59
उपदेशं महाप्राज्ञ शमस्योपदिशस्व मे
कां बुद्धिं समनुध्याय शान्तश्चरसि निर्वृतः
Upadesham mahapragya shamasyopadishasva me
Kam buddhim samanudhyaya shantashcharasi nirvritah
171.60
बोध्य उवाच
उपदेशेन वर्तामि नानुशास्मीह कंचन
लक्षणं तस्य वक्ष्येऽहं तत्स्वयं प्रविमृश्यताम्
Bodhya uvacha
Upadeshena vartami nanushasmiha kanchana
Lakshanam tasya vakshyeham tatsvayam pravimrishyatam
171.61
पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने
इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम
Pingala kurarah sarpah saranganveshanam vane
Ishukarah kumari cha shadete guravo mama