UtshovChapter 168
168.1
युधिष्ठिर उवाच
धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि पार्थिव
Yudhishthira uvacha
Dharmah pitamahenokta rajadharmashritah shubhah
Dharmamashraminam shreshtham vaktumarhasi parthiva
168.2
भीष्म उवाच
सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलं तपः
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया
Bhishma uvacha
Sarvatra vihito dharmah svargyah satyaphalam tapah
Bahudvarasya dharmasya nehasti viphala kriya
168.3
यस्मिन्यस्मिंस्तु विनये यो यो याति विनिश्चयम्
स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम
Yasminyasminstu vinaye yo yo yati vinishchayam
Sa tamevabhijanati nanyam bharatasattama
168.4
यथा यथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत्
तथा तथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः
Yatha yatha cha paryeti lokatantramasaravat
Tatha tatha viragotra jayate natra sanshayah
168.5
एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर
आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः
Evam vyavasite loke bahudoshe yudhishthira
Atmamokshanimittam vai yateta matimannarah
168.6
युधिष्ठिर उवाच
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते
यया बुद्ध्या नुदेच्छोकं तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Nashte dhane va dare va putre pitari va mrite
Yaya buddhya nudechchhokam tanme bruhi pitamaha
168.7
भीष्म उवाच
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते
अहो दुःखमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत्
Bhishma uvacha
Nashte dhane va dare va putre pitari va mrite
Aho duhkhamiti dhyayanshokasyapachitim charet
168.8
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदित्यब्रवीद्वचः
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Yatha senajitam viprah kashchidityabravidvachah
168.9
पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम्
विषण्णवदनं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत्
Putrashokabhisantaptam rajanam shokavihvalam
Vishannavadanam drishtva vipro vachanamabravit
168.10
किं नु खल्वसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनुशोचसि
यदा त्वामपि शोचन्तः शोच्या यास्यन्ति तां गतिम्
Kim nu khalvasi mudhastvam shochyah kimanushochasi
Yada tvamapi shochantah shochya yasyanti tam gatim
168.11
त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन्पर्युपासते
सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम्
Tvam chaivaham cha ye chanye tvam rajanparyupasate
Sarve tatra gamishyamo yata evagata vayam
168.12
सेनजिदुवाच
का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन
किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत्प्राप्य न विषीदसि
Senajiduvacha
Ka buddhih kim tapo vipra kah samadhistapodhana
Kim gyanam kim shrutam va te yatprapya na vishidasi
168.13
ब्राह्मण उवाच
पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषक्तानि सर्वशः
आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम
Brahmana uvacha
Pashya bhutani duhkhena vyatishaktani sarvashah
Atmapi chayam na mama sarva va prithivi mama
168.14
यथा मम तथान्येषामिति बुद्ध्या न मे व्यथा
एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे
Yatha mama tathanyeshamiti buddhya na me vyatha
Etam buddhimaham prapya na prahrishye na cha vyathe
168.15
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः
Yatha kashtham cha kashtham cha sameyatam mahodadhau
Sametya cha vyapeyatam tadvadbhutasamagamah
168.16
एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा
तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम्
Evam putrashcha pautrashcha gyatayo bandhavastatha
Teshu sneho na kartavyo viprayogo hi tairdhruvam
168.17
अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः
न त्वासौ वेद न त्वं तं कः सन्कमनुशोचसि
Adarshanadapatitah punashchadarshanam gatah
Na tvasau veda na tvam tam kah sankamanushochasi
168.18
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम्
सुखात्संजायते दुःखमेवमेतत्पुनः पुनः
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्
Trishnartiprabhavam duhkham duhkhartiprabhavam sukham
Sukhatsanjayate duhkhamevametatpunah punah
Sukhasyanantaram duhkham duhkhasyanantaram sukham
168.19
सुखात्त्वं दुःखमापन्नः पुनरापत्स्यसे सुखम्
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्
Sukhattvam duhkhamapannah punarapatsyase sukham
Na nityam labhate duhkham na nityam labhate sukham
168.20
नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय शत्रवः
न च प्रज्ञालमर्थानां न सुखानामलं धनम्
Nalam sukhaya suhrido nalam duhkhaya shatravah
Na cha pragyalamarthanam na sukhanamalam dhanam
168.21
न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः
Na buddhirdhanalabhaya na jadyamasamriddhaye
Lokaparyayavrittantam pragyo janati netarah
168.22
बुद्धिमन्तं च मूढं च शूरं भीरुं जडं कविम्
दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम्
Buddhimantam cha mudham cha shuram bhirum jadam kavim
Durbalam balavantam cha bhaginam bhajate sukham
168.23
धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च
पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः
Dhenurvatsasya gopasya svaminastaskarasya cha
Payah pibati yastasya dhenustasyeti nishchayah
168.24
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः
ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः
Ye cha mudhatama loke ye cha buddheh param gatah
Te narah sukhamedhante klishyatyantarito janah
168.25
अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे
अन्त्यप्राप्तिं सुखामाहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः
Antyeshu remire dhira na te madhyeshu remire
Antyapraptim sukhamahurduhkhamantaramantayoh
168.26
ये तु बुद्धिसुखं प्राप्ता द्वंद्वातीता विमत्सराः
तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन
Ye tu buddhisukham prapta dvandvatita vimatsarah
Tannaivartha na chanartha vyathayanti kadachana
168.27
अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम्
तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापमुपयान्ति च
Atha ye buddhimaprapta vyatikrantashcha mudhatam
Tetivelam prahrishyanti santapamupayanti cha
168.28
नित्यप्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव
अवलेपेन महता परिदृब्धा विचेतसः
Nityapramudita mudha divi devagana iva
Avalepena mahata paridribdha vichetasah
168.29
सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम्
भूतिश्चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे
Sukham duhkhantamalasyam duhkham dakshyam sukhodayam
Bhutishchaiva shriya sardham dakshe vasati nalase
168.30
सुखं वा यदि वा दुःखं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम्
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः
Sukham va yadi va duhkham dveshyam va yadi va priyam
Praptam praptamupasita hridayenaparajitah
168.31
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्
Shokasthanasahasrani harshasthanashatani cha
Divase divase mudhamavishanti na panditam
168.32
बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनसूयकम्
दान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम्
Buddhimantam kritapragyam shushrushumanasuyakam
Dantam jitendriyam chapi shoko na sprishate naram
168.33
एतां बुद्धिं समास्थाय गुप्तचित्तश्चरेद्बुधः
उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुमर्हति
Etam buddhim samasthaya guptachittashcharedbudhah
Udayastamayagyam hi na shokah sprashtumarhati
168.34
यन्निमित्तं भवेच्छोकस्त्रासो वा दुःखमेव वा
आयासो वा यतोमूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत्
Yannimittam bhavechchhokastraso va duhkhameva va
Ayaso va yatomulastadekangamapi tyajet
168.35
यद्यत्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते
कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति
Yadyattyajati kamanam tatsukhasyabhipuryate
Kamanusari purushah kamananu vinashyati
168.36
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्
Yachcha kamasukham loke yachcha divyam mahatsukham
Trishnakshayasukhasyaite narhatah shodashim kalam
168.37
पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम्
प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते यादृशं कृतम्
Purvadehakritam karma shubham va yadi vashubham
Pragyam mudham tatha shuram bhajate yadrisham kritam
168.38
एवमेव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च
Evameva kilaitani priyanyevapriyani cha
Jiveshu parivartante duhkhani cha sukhani cha
168.39
तदेवं बुद्धिमास्थाय सुखं जीवेद्गुणान्वितः
सर्वान्कामाञ्जुगुप्सेत सङ्गान्कुर्वीत पृष्ठतः
वृत्त एष हृदि प्रौढो मृत्युरेष मनोमयः
Tadevam buddhimasthaya sukham jivedgunanvitah
Sarvankamanjugupseta sangankurvita prishthatah
Vritta esha hridi praudho mrityuresha manomayah
168.40
यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः
तदात्मज्योतिरात्मा च आत्मन्येव प्रसीदति
Yada sanharate kamankurmonganiva sarvashah
Tadatmajyotiratma cha atmanyeva prasidati
168.41
किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम्
तदेव परितापार्थं सर्वं संपद्यते तदा
Kinchideva mamatvena yada bhavati kalpitam
Tadeva paritapartham sarvam sampadyate tada
168.42
न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा
Na bibheti yada chayam yada chasmanna bibhyati
Yada nechchhati na dveshti brahma sampadyate tada
168.43
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये
प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यसि
Ubhe satyanrite tyaktva shokanandau bhayabhaye
Priyapriye parityajya prashantatma bhavishyasi
168.44
यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम्
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा
Yada na kurute dhirah sarvabhuteshu papakam
Karmana manasa vacha brahma sampadyate tada
168.45
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्
Ya dustyaja durmatibhirya na jiryati jiryatah
Yosau pranantiko rogastam trishnam tyajatah sukham
168.46
अत्र पिङ्गलया गीता गाथाः श्रूयन्ति पार्थिव
यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे धर्मं सनातनम्
Atra pingalaya gita gathah shruyanti parthiva
Yatha sa krichchhrakalepi lebhe dharmam sanatanam
168.47
संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद्विनाकृता
अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिमास्थापयत्तदा
Sankete pingala veshya kantenasidvinakrita
Atha krichchhragata shantam buddhimasthapayattada
168.48
पिङ्गलोवाच
उन्मत्ताहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम्
अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा
Pingalovacha
Unmattahamanunmattam kantamanvavasam chiram
Antike ramanam santam nainamadhyagamam pura
168.49
एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम्
का हि कान्तमिहायान्तमयं कान्तेति मंस्यते
Ekasthunam navadvaramapidhasyamyagarakam
Ka hi kantamihayantamayam kanteti mansyate
168.50
अकामाः कामरूपेण धूर्ता नरकरूपिणः
न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धास्मि जागृमि
Akamah kamarupena dhurta narakarupinah
Na punarvanchayishyanti pratibuddhasmi jagrimi
168.51
अनर्थोऽपि भवत्यर्थो दैवात्पूर्वकृतेन वा
संबुद्धाहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया
Anarthopi bhavatyartho daivatpurvakritena va
Sambuddhaham nirakara nahamadyajitendriya
168.52
सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम्
आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला
Sukham nirashah svapiti nairashyam paramam sukham
Ashamanasham kritva hi sukham svapiti pingala
168.53
भीष्म उवाच
एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः
पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखम्
Bhishma uvacha
Etaishchanyaishcha viprasya hetumadbhih prabhashitaih
Paryavasthapito raja senajinmumude sukham