UtshovChapter 161
161.1
वैशंपायन उवाच
इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णींभूते युधिष्ठिरः
पप्रच्छावसरं गत्वा भ्रातॄन्विदुरपञ्चमान्
Vaishampayana uvacha
Ityuktavati bhishme tu tushnimbhute yudhishthirah
Paprachchhavasaram gatva bhratrinvidurapanchaman
161.2
धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहिता
तेषां गरीयान्कतमो मध्यमः को लघुश्च कः
Dharme charthe cha kame cha lokavrittih samahita
Tesham gariyankatamo madhyamah ko laghushcha kah
161.3
कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै
संतुष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथावद्वक्तुमर्हथ
Kasminshchatma niyantavyastrivargavijayaya vai
Santushta naishthikam vakyam yathavadvaktumarhatha
161.4
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान्
जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रमनुस्मरन्
Tatorthagatitattvagyah prathamam pratibhanavan
Jagada viduro vakyam dharmashastramanusmaran
161.5
बाहुश्रुत्यं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा
भावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसंपदः
Bahushrutyam tapastyagah shraddha yagyakriya kshama
Bhavashuddhirdaya satyam sanyamashchatmasampadah
161.6
एतदेवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनः
एतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतदेकपदं हितम्
Etadevabhipadyasva ma te bhuchchalitam manah
Etanmulau hi dharmarthavetadekapadam hitam
161.7
धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः
धर्मेण देवा दिविगा धर्मे चार्थः समाहितः
Dharmenaivarshayastirna dharme lokah pratishthitah
Dharmena deva diviga dharme charthah samahitah
161.8
धर्मो राजन्गुणश्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यते
कामो यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिणः
तस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना
Dharmo rajangunashreshtho madhyamo hyartha uchyate
Kamo yaviyaniti cha pravadanti manishinah
Tasmaddharmapradhanena bhavitavyam yatatmana
161.9
समाप्तवचने तस्मिन्नर्थशास्त्रविशारदः
पार्थो वाक्यार्थतत्त्वज्ञो जगौ वाक्यमतन्द्रितः
Samaptavachane tasminnarthashastravisharadah
Partho vakyarthatattvagyo jagau vakyamatandritah
161.10
कर्मभूमिरियं राजन्निह वार्त्ता प्रशस्यते
कृषिवाणिज्यगोरक्ष्यं शिल्पानि विविधानि च
Karmabhumiriyam rajanniha vartta prashasyate
Krishivanijyagorakshyam shilpani vividhani cha
161.11
अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणामव्यतिक्रमः
न ऋतेऽर्थेन वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः
Artha ityeva sarvesham karmanamavyatikramah
Na riterthena vartete dharmakamaviti shrutih
161.12
विजयी ह्यर्थवान्धर्ममाराधयितुमुत्तमम्
कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापमकृतात्मभिः
Vijayi hyarthavandharmamaradhayitumuttamam
Kamam cha charitum shakto dushprapamakritatmabhih
161.13
अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिः
अर्थसिद्ध्या हि निर्वृत्तावुभावेतौ भविष्यतः
Arthasyavayavavetau dharmakamaviti shrutih
Arthasiddhya hi nirvrittavubhavetau bhavishyatah
161.14
उद्भूतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयः
ब्रह्माणमिव भूतानि सततं पर्युपासते
Udbhutartham hi purusham vishishtatarayonayah
Brahmanamiva bhutani satatam paryupasate
161.15
जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः
मुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक्
Jatajinadhara dantah pankadigdha jitendriyah
Munda nistantavashchapi vasantyartharthinah prithak
161.16
काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला ह्रीसुसंवृताः
विद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः
Kashayavasanashchanye shmashrula hrisusanvritah
Vidvansashchaiva shantashcha muktah sarvaparigrahaih
161.17
अर्थार्थिनः सन्ति केचिदपरे स्वर्गकाङ्क्षिणः
कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वं स्वं मार्गमनुष्ठिताः
Artharthinah santi kechidapare svargakankshinah
Kulapratyagamashchaike svam svam margamanushthitah
161.18
आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परे
अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशता
Astika nastikashchaiva niyatah sanyame pare
Apragyanam tamobhutam pragyanam tu prakashata
161.19
भृत्यान्भोगैर्द्विषो दण्डैर्यो योजयति सोऽर्थवान्
एतन्मतिमतां श्रेष्ठ मतं मम यथातथम्
अनयोस्तु निबोध त्वं वचनं वाक्यकण्ठयोः
Bhrityanbhogairdvisho dandairyo yojayati sorthavan
Etanmatimatam shreshtha matam mama yathatatham
Anayostu nibodha tvam vachanam vakyakanthayoh
161.20
ततो धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम्
नकुलः सहदेवश्च वाक्यं जगदतुः परम्
Tato dharmarthakushalau madriputravanantaram
Nakulah sahadevashcha vakyam jagadatuh param
161.21
आसीनश्च शयानश्च विचरन्नपि च स्थितः
अर्थयोगं दृढं कुर्याद्योगैरुच्चावचैरपि
Asinashcha shayanashcha vicharannapi cha sthitah
Arthayogam dridham kuryadyogairuchchavachairapi
161.22
अस्मिंस्तु वै सुसंवृत्ते दुर्लभे परमप्रिये
इह कामानवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः
Asminstu vai susanvritte durlabhe paramapriye
Iha kamanavapnoti pratyaksham natra sanshayah
161.23
योऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतः
मध्विवामृतसंयुक्तं तस्मादेतौ मताविह
Yortho dharmena sanyukto dharmo yashcharthasanyutah
Madhvivamritasanyuktam tasmadetau mataviha
161.24
अनर्थस्य न कामोऽस्ति तथार्थोऽधर्मिणः कुतः
तस्मादुद्विजते लोको धर्मार्थाद्यो बहिष्कृतः
Anarthasya na kamosti tatharthodharminah kutah
Tasmadudvijate loko dharmarthadyo bahishkritah
161.25
तस्माद्धर्मप्रधानेन साध्योऽर्थः संयतात्मना
विश्वस्तेषु च भूतेषु कल्पते सर्व एव हि
Tasmaddharmapradhanena sadhyorthah sanyatatmana
Vishvasteshu cha bhuteshu kalpate sarva eva hi
161.26
धर्मं समाचरेत्पूर्वं तथार्थं धर्मसंयुतम्
ततः कामं चरेत्पश्चात्सिद्धार्थस्य हि तत्फलम्
Dharmam samacharetpurvam tathartham dharmasanyutam
Tatah kamam charetpashchatsiddharthasya hi tatphalam
161.27
विरेमतुस्तु तद्वाक्यमुक्त्वा तावश्विनोः सुतौ
भीमसेनस्तदा वाक्यमिदं वक्तुं प्रचक्रमे
Virematustu tadvakyamuktva tavashvinoh sutau
Bhimasenastada vakyamidam vaktum prachakrame
161.28
नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छति
नाकामः कामयानोऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते
Nakamah kamayatyartham nakamo dharmamichchhati
Nakamah kamayanosti tasmatkamo vishishyate
161.29
कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताः
पलाशफलमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः
Kamena yukta rishayastapasyeva samahitah
Palashaphalamulasha vayubhakshah susanyatah
161.30
वेदोपवादेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाः
श्राद्धयज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे
Vedopavadeshvapare yuktah svadhyayaparagah
Shraddhayagyakriyayam cha tatha danapratigrahe
161.31
वणिजः कर्षका गोपाः कारवः शिल्पिनस्तथा
दैवकर्मकृतश्चैव युक्ताः कामेन कर्मसु
Vanijah karshaka gopah karavah shilpinastatha
Daivakarmakritashchaiva yuktah kamena karmasu
161.32
समुद्रं चाविशन्त्यन्ये नराः कामेन संयुताः
कामो हि विविधाकारः सर्वं कामेन संततम्
Samudram chavishantyanye narah kamena sanyutah
Kamo hi vividhakarah sarvam kamena santatam
161.33
नास्ति नासीन्नाभविष्यद्भूतं कामात्मकात्परम्
एतत्सारं महाराज धर्मार्थावत्र संश्रितौ
Nasti nasinnabhavishyadbhutam kamatmakatparam
Etatsaram maharaja dharmarthavatra sanshritau
161.34
नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोऽर्थधर्मतः
श्रेयस्तैलं च पिण्याकाद्घृतं श्रेय उदश्वितः
Navanitam yatha dadhnastatha kamorthadharmatah
Shreyastailam cha pinyakadghritam shreya udashvitah
161.35
श्रेयः पुष्पफलं काष्ठात्कामो धर्मार्थयोर्वरः
पुष्पतो मध्विव रसः कामात्संजायते सुखम्
Shreyah pushpaphalam kashthatkamo dharmarthayorvarah
Pushpato madhviva rasah kamatsanjayate sukham
161.36
सुचारुवेषाभिरलंकृताभि;र्मदोत्कटाभिः प्रियवादिनीभिः
रमस्व योषाभिरुपेत्य कामं; कामो हि राजंस्तरसाभिपाती
Sucharuveshabhiralankritabhi;rmadotkatabhih priyavadinibhih
Ramasva yoshabhirupetya kamam; kamo hi rajanstarasabhipati
161.37
बुद्धिर्ममैषा परिषत्स्थितस्य; मा भूद्विचारस्तव धर्मपुत्र
स्यात्संहितं सद्भिरफल्गुसारं; समेत्य वाक्यं परमानृशंस्यम्
Buddhirmamaisha parishatsthitasya; ma bhudvicharastava dharmaputra
Syatsanhitam sadbhiraphalgusaram; sametya vakyam paramanrishansyam
161.38
धर्मार्थकामाः सममेव सेव्या; यस्त्वेकसेवी स नरो जघन्यः
द्वयोस्तु दक्षं प्रवदन्ति मध्यं; स उत्तमो यो निरतस्त्रिवर्गे
Dharmarthakamah samameva sevya; yastvekasevi sa naro jaghanyah
Dvayostu daksham pravadanti madhyam; sa uttamo yo niratastrivarge
161.39
प्राज्ञः सुहृच्चन्दनसारलिप्तो; विचित्रमाल्याभरणैरुपेतः
ततो वचः संग्रहविग्रहेण; प्रोक्त्वा यवीयान्विरराम भीमः
Pragyah suhrichchandanasaralipto; vichitramalyabharanairupetah
Tato vachah sangrahavigrahena; proktva yaviyanvirarama bhimah
161.40
ततो मुहूर्तादथ धर्मराजो; वाक्यानि तेषामनुचिन्त्य सम्यक्
उवाच वाचावितथं स्मयन्वै; बहुश्रुतो धर्मभृतां वरिष्ठः
Tato muhurtadatha dharmarajo; vakyani teshamanuchintya samyak
Uvacha vachavitatham smayanvai; bahushruto dharmabhritam varishthah
161.41
निःसंशयं निश्चितधर्मशास्त्राः; सर्वे भवन्तो विदितप्रमाणाः
विज्ञातुकामस्य ममेह वाक्य;मुक्तं यद्वै नैष्ठिकं तच्छ्रुतं मे
इह त्ववश्यं गदतो ममापि; वाक्यं निबोधध्वमनन्यभावाः
Nihsanshayam nishchitadharmashastrah; sarve bhavanto viditapramanah
Vigyatukamasya mameha vakya;muktam yadvai naishthikam tachchhrutam me
Iha tvavashyam gadato mamapi; vakyam nibodhadhvamananyabhavah
161.42
यो वै न पापे निरतो न पुण्ये; नार्थे न धर्मे मनुजो न कामे
विमुक्तदोषः समलोष्टकाञ्चनः; स मुच्यते दुःखसुखार्थसिद्धेः
Yo vai na pape nirato na punye; narthe na dharme manujo na kame
Vimuktadoshah samaloshtakanchanah; sa muchyate duhkhasukharthasiddheh
161.43
भूतानि जातीमरणान्वितानि; जराविकारैश्च समन्वितानि
भूयश्च तैस्तैः प्रतिबोधितानि; मोक्षं प्रशंसन्ति न तं च विद्मः
Bhutani jatimarananvitani; jaravikaraishcha samanvitani
Bhuyashcha taistaih pratibodhitani; moksham prashansanti na tam cha vidmah
161.44
स्नेहे नबद्धस्य न सन्ति तानी;त्येवं स्वयंभूर्भगवानुवाच
बुधाश्च निर्वाणपरा वदन्ति; तस्मान्न कुर्यात्प्रियमप्रियं च
Snehe nabaddhasya na santi tani;tyevam svayambhurbhagavanuvacha
Budhashcha nirvanapara vadanti; tasmanna kuryatpriyamapriyam cha
161.45
एतत्प्रधानं न तु कामकारो; यथा नियुक्तोऽस्मि तथा चरामि
भूतानि सर्वाणि विधिर्नियुङ्क्ते; विधिर्बलीयानिति वित्त सर्वे
Etatpradhanam na tu kamakaro; yatha niyuktosmi tatha charami
Bhutani sarvani vidhirniyunkte; vidhirbaliyaniti vitta sarve
161.46
न कर्मणाप्नोत्यनवाप्यमर्थं; यद्भावि सर्वं भवतीति वित्त
त्रिवर्गहीनोऽपि हि विन्दतेऽर्थं; तस्मादिदं लोकहिताय गुह्यम्
Na karmanapnotyanavapyamartham; yadbhavi sarvam bhavatiti vitta
Trivargahinopi hi vindatertham; tasmadidam lokahitaya guhyam
161.47
ततस्तदग्र्यं वचनं मनोनुगं; समस्तमाज्ञाय ततोऽतिहेतुमत्
तदा प्रणेदुश्च जहर्षिरे च ते; कुरुप्रवीराय च चक्रुरञ्जलीन्
Tatastadagryam vachanam manonugam; samastamagyaya tatotihetumat
Tada pranedushcha jaharshire cha te; kurupraviraya cha chakruranjalin
161.48
सुचारुवर्णाक्षरशब्दभूषितां; मनोनुगां निर्धुतवाक्यकण्टकाम्
निशम्य तां पार्थिव पार्थभाषितां; गिरं नरेन्द्राः प्रशशंसुरेव ते
पुनश्च पप्रच्छ सरिद्वरासुतं; ततः परं धर्ममहीनसत्त्वः
Sucharuvarnaksharashabdabhushitam; manonugam nirdhutavakyakantakam
Nishamya tam parthiva parthabhashitam; giram narendrah prashashansureva te
Punashcha paprachchha saridvarasutam; tatah param dharmamahinasattvah