UtshovChapter 162
162.1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां कीर्तिवर्धन
प्रश्नं कंचित्प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
Yudhishthira uvacha
Pitamaha mahapragya kurunam kirtivardhana
Prashnam kanchitpravakshyami tanme vyakhyatumarhasi
162.2
कीदृशा मानवाः सौम्याः कैः प्रीतिः परमा भवेत्
आयत्यां च तदात्वे च के क्षमास्तान्वदस्व मे
Kidrisha manavah saumyah kaih pritih parama bhavet
Ayatyam cha tadatve cha ke kshamastanvadasva me
162.3
न हि तत्र धनं स्फीतं न च संबन्धिबान्धवाः
तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस्तिष्ठन्तीति मतिर्मम
Na hi tatra dhanam sphitam na cha sambandhibandhavah
Tishthanti yatra suhridastishthantiti matirmama
162.4
दुर्लभो हि सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत्
एतद्धर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वं व्याख्यातुमर्हसि
Durlabho hi suhrichchhrota durlabhashcha hitah suhrit
Etaddharmabhritam shreshtha sarvam vyakhyatumarhasi
162.5
भीष्म उवाच
संधेयान्पुरुषान्राजन्नसंधेयांश्च तत्त्वतः
वदतो मे निबोध त्वं निखिलेन युधिष्ठिर
Bhishma uvacha
Sandheyanpurushanrajannasandheyanshcha tattvatah
Vadato me nibodha tvam nikhilena yudhishthira
162.6
लुब्धः क्रूरस्त्यक्तधर्मा निकृतः शठ एव च
क्षुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथालसः
Lubdhah krurastyaktadharma nikritah shatha eva cha
Kshudrah papasamacharah sarvashanki tathalasah
162.7
दीर्घसूत्रोऽनृजुः कष्टो गुरुदारप्रधर्षकः
व्यसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः
Dirghasutronrijuh kashto gurudarapradharshakah
Vyasane yah parityagi duratma nirapatrapah
162.8
सर्वतः पापदर्शी च नास्तिको वेदनिन्दकः
संप्रकीर्णेन्द्रियो लोके यः कामनिरतश्चरेत्
Sarvatah papadarshi cha nastiko vedanindakah
Samprakirnendriyo loke yah kamaniratashcharet
162.9
असत्यो लोकविद्विष्टः समये चानवस्थितः
पिशुनोऽथाकृतप्रज्ञो मत्सरी पापनिश्चयः
Asatyo lokavidvishtah samaye chanavasthitah
Pishunothakritapragyo matsari papanishchayah
162.10
दुःशीलोऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस्तथा
मित्रैरर्थकृती नित्यमिच्छत्यर्थपरश्च यः
Duhshilothakritatma cha nrishansah kitavastatha
Mitrairarthakriti nityamichchhatyarthaparashcha yah
162.11
वहतश्च यथाशक्ति यो न तुष्यति मन्दधीः
अमित्रमिव यो भुङ्क्ते सदा मित्रं नरर्षभ
Vahatashcha yathashakti yo na tushyati mandadhih
Amitramiva yo bhunkte sada mitram nararshabha
162.12
अस्थानक्रोधनो यश्च अकस्माच्च विरज्यते
सुहृदश्चैव कल्याणानाशु त्यजति किल्बिषी
Asthanakrodhano yashcha akasmachcha virajyate
Suhridashchaiva kalyananashu tyajati kilbishi
162.13
अल्पेऽप्यपकृते मूढस्तथाज्ञानात्कृतेऽपि च
कार्योपसेवी मित्रेषु मित्रद्वेषी नराधिप
Alpepyapakrite mudhastathagyanatkritepi cha
Karyopasevi mitreshu mitradveshi naradhipa
162.14
शत्रुर्मित्रमुखो यश्च जिह्मप्रेक्षी विलोभनः
न रज्यति च कल्याणे यस्त्यजेत्तादृशं नरम्
Shatrurmitramukho yashcha jihmaprekshi vilobhanah
Na rajyati cha kalyane yastyajettadrisham naram
162.15
पानपो द्वेषणः क्रूरो निर्घृणः परुषस्तथा
परोपतापी मित्रध्रुक्तथा प्राणिवधे रतः
Panapo dveshanah kruro nirghrinah parushastatha
Paropatapi mitradhruktatha pranivadhe ratah
162.16
कृतघ्नश्चाधमो लोके न संधेयः कथंचन
छिद्रान्वेषी न संधेयः संधेयानपि मे शृणु
Kritaghnashchadhamo loke na sandheyah kathanchana
Chhidranveshi na sandheyah sandheyanapi me shrinu
162.17
कुलीना वाक्यसंपन्ना ज्ञानविज्ञानकोविदाः
मित्रज्ञाश्च कृतज्ञाश्च सर्वज्ञाः शोकवर्जिताः
Kulina vakyasampanna gyanavigyanakovidah
Mitragyashcha kritagyashcha sarvagyah shokavarjitah
162.18
माधुर्यगुणसंपन्नाः सत्यसंधा जितेन्द्रियाः
व्यायामशीलाः सततं भृतपुत्राः कुलोद्गताः
Madhuryagunasampannah satyasandha jitendriyah
Vyayamashilah satatam bhritaputrah kulodgatah
162.19
रूपवन्तो गुणोपेतास्तथालुब्धा जितश्रमाः
दोषैर्वियुक्ताः प्रथितैस्ते ग्राह्याः पार्थिवेन ह
Rupavanto gunopetastathalubdha jitashramah
Doshairviyuktah prathitaiste grahyah parthivena ha
162.20
यथाशक्तिसमाचाराः सन्तस्तुष्यन्ति हि प्रभो
नास्थाने क्रोधवन्तश्च न चाकस्माद्विरागिणः
Yathashaktisamacharah santastushyanti hi prabho
Nasthane krodhavantashcha na chakasmadviraginah
162.21
विरक्ताश्च न रुष्यन्ति मनसाप्यर्थकोविदाः
आत्मानं पीडयित्वापि सुहृत्कार्यपरायणाः
न विरज्यन्ति मित्रेभ्यो वासो रक्तमिवाविकम्
Viraktashcha na rushyanti manasapyarthakovidah
Atmanam pidayitvapi suhritkaryaparayanah
Na virajyanti mitrebhyo vaso raktamivavikam
162.22
दोषांश्च लोभमोहादीनर्थेषु युवतिष्वथ
न दर्शयन्ति सुहृदां विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः
Doshanshcha lobhamohadinartheshu yuvatishvatha
Na darshayanti suhridam vishvasta bandhuvatsalah
162.23
लोष्टकाञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्स्वशठबुद्धयः
ये चरन्त्यनभीमाना निसृष्टार्थविभूषणाः
संगृह्णन्तः परिजनं स्वाम्यर्थपरमाः सदा
Loshtakanchanatulyarthah suhritsvashathabuddhayah
Ye charantyanabhimana nisrishtarthavibhushanah
Sangrihnantah parijanam svamyarthaparamah sada
162.24
ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैः संधिं यः कुरुते नृपः
तस्य विस्तीर्यते राष्ट्रं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव
Idrishaih purushashreshthaih sandhim yah kurute nripah
Tasya vistiryate rashtram jyotsna grahapateriva
162.25
शास्त्रनित्या जितक्रोधा बलवन्तो रणप्रियाः
क्षान्ताः शीलगुणोपेताः संधेयाः पुरुषोत्तमाः
Shastranitya jitakrodha balavanto ranapriyah
Kshantah shilagunopetah sandheyah purushottamah
162.26
ये च दोषसमायुक्ता नराः प्रोक्ता मयानघ
तेषामप्यधमो राजन्कृतघ्नो मित्रघातकः
त्यक्तव्यः स दुराचारः सर्वेषामिति निश्चयः
Ye cha doshasamayukta narah prokta mayanagha
Teshamapyadhamo rajankritaghno mitraghatakah
Tyaktavyah sa duracharah sarveshamiti nishchayah
162.27
युधिष्ठिर उवाच
विस्तरेणार्थसंबन्धं श्रोतुमिच्छामि पार्थिव
मित्रद्रोही कृतघ्नश्च यः प्रोक्तस्तं च मे वद
Yudhishthira uvacha
Vistarenarthasambandham shrotumichchhami parthiva
Mitradrohi kritaghnashcha yah proktastam cha me vada
162.28
भीष्म उवाच
हन्त ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्
उदीच्यां दिशि यद्वृत्तं म्लेच्छेषु मनुजाधिप
Bhishma uvacha
Hanta te vartayishyehamitihasam puratanam
Udichyam dishi yadvrittam mlechchheshu manujadhipa
162.29
ब्राह्मणो मध्यदेशीयः कृष्णाङ्गो ब्रह्मवर्जितः
ग्रामं प्रेक्ष्य जनाकीर्णं प्राविशद्भैक्षकाङ्क्षया
Brahmano madhyadeshiyah krishnango brahmavarjitah
Gramam prekshya janakirnam pravishadbhaikshakankshaya
162.30
तत्र दस्युर्धनयुतः सर्ववर्णविशेषवित्
ब्रह्मण्यः सत्यसंधश्च दाने च निरतोऽभवत्
Tatra dasyurdhanayutah sarvavarnavisheshavit
Brahmanyah satyasandhashcha dane cha niratobhavat
162.31
तस्य क्षयमुपागम्य ततो भिक्षामयाचत
प्रतिश्रयं च वासार्थं भिक्षां चैवाथ वार्षिकीम्
Tasya kshayamupagamya tato bhikshamayachata
Pratishrayam cha vasartham bhiksham chaivatha varshikim
162.32
प्रादात्तस्मै स विप्राय वस्त्रं च सदृशं नवम्
नारीं चापि वयोपेतां भर्त्रा विरहितां तदा
Pradattasmai sa vipraya vastram cha sadrisham navam
Narim chapi vayopetam bhartra virahitam tada
162.33
एतत्संप्राप्य हृष्टात्मा दस्योः सर्वं द्विजस्तदा
तस्मिन्गृहवरे राजंस्तया रेमे स गौतमः
Etatsamprapya hrishtatma dasyoh sarvam dvijastada
Tasmingrihavare rajanstaya reme sa gautamah
162.34
कुटुम्बार्थेषु दस्योः स साहाय्यं चाप्यथाकरोत्
तत्रावसत्सोऽथ वर्षाः समृद्धे शबरालये
बाणवेध्ये परं यत्नमकरोच्चैव गौतमः
Kutumbartheshu dasyoh sa sahayyam chapyathakarot
Tatravasatsotha varshah samriddhe shabaralaye
Banavedhye param yatnamakarochchaiva gautamah
162.35
वक्राङ्गांस्तु स नित्यं वै सर्वतो बाणगोचरे
जघान गौतमो राजन्यथा दस्युगणस्तथा
Vakranganstu sa nityam vai sarvato banagochare
Jaghana gautamo rajanyatha dasyuganastatha
162.36
हिंसापरो घृणाहीनः सदा प्राणिवधे रतः
गौतमः संनिकर्षेण दस्युभिः समतामियात्
Hinsaparo ghrinahinah sada pranivadhe ratah
Gautamah sannikarshena dasyubhih samatamiyat
162.37
तथा तु वसतस्तस्य दस्युग्रामे सुखं तदा
अगच्छन्बहवो मासा निघ्नतः पक्षिणो बहून्
Tatha tu vasatastasya dasyugrame sukham tada
Agachchhanbahavo masa nighnatah pakshino bahun
162.38
ततः कदाचिदपरो द्विजस्तं देशमागमत्
जटी चीराजिनधरः स्वाध्यायपरमः शुचिः
Tatah kadachidaparo dvijastam deshamagamat
Jati chirajinadharah svadhyayaparamah shuchih
162.39
विनीतो नियताहारो ब्रह्मण्यो वेदपारगः
सब्रह्मचारी तद्देश्यः सखा तस्यैव सुप्रियम्
तं दस्युग्राममगमद्यत्रासौ गौतमोऽभवत्
Vinito niyataharo brahmanyo vedaparagah
Sabrahmachari taddeshyah sakha tasyaiva supriyam
Tam dasyugramamagamadyatrasau gautamobhavat
162.40
स तु विप्रगृहान्वेषी शूद्रान्नपरिवर्जकः
ग्रामे दस्युजनाकीर्णे व्यचरत्सर्वतोदिशम्
Sa tu vipragrihanveshi shudrannaparivarjakah
Grame dasyujanakirne vyacharatsarvatodisham
162.41
ततः स गौतमगृहं प्रविवेश द्विजोत्तमः
गौतमश्चापि संप्राप्तस्तावन्योन्येन संगतौ
Tatah sa gautamagriham pravivesha dvijottamah
Gautamashchapi sampraptastavanyonyena sangatau
162.42
वक्राङ्गभारहस्तं तं धनुष्पाणिं कृतागसम्
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं गृहद्वारमुपागतम्
Vakrangabharahastam tam dhanushpanim kritagasam
Rudhirenavasiktangam grihadvaramupagatam
162.43
तं दृष्ट्वा पुरुषादाभमपध्वस्तं क्षयागतम्
अभिज्ञाय द्विजो व्रीडामगमद्वाक्यमाह च
Tam drishtva purushadabhamapadhvastam kshayagatam
Abhigyaya dvijo vridamagamadvakyamaha cha
162.44
किमिदं कुरुषे मौढ्याद्विप्रस्त्वं हि कुलोद्गतः
मध्यदेशपरिज्ञातो दस्युभावं गतः कथम्
Kimidam kurushe maudhyadviprastvam hi kulodgatah
Madhyadeshaparigyato dasyubhavam gatah katham
162.45
पूर्वान्स्मर द्विजाग्र्यांस्तान्प्रख्यातान्वेदपारगान्
येषां वंशेऽभिजातस्त्वमीदृशः कुलपांसनः
Purvansmara dvijagryanstanprakhyatanvedaparagan
Yesham vanshebhijatastvamidrishah kulapansanah
162.46
अवबुध्यात्मनात्मानं सत्यं शीलं श्रुतं दमम्
अनुक्रोशं च संस्मृत्य त्यज वासमिमं द्विज
Avabudhyatmanatmanam satyam shilam shrutam damam
Anukrosham cha sansmritya tyaja vasamimam dvija
162.47
एवमुक्तः स सुहृदा तदा तेन हितैषिणा
प्रत्युवाच ततो राजन्विनिश्चित्य तदार्तवत्
Evamuktah sa suhrida tada tena hitaishina
Pratyuvacha tato rajanvinishchitya tadartavat
162.48
अधनोऽस्मि द्विजश्रेष्ठ न च वेदविदप्यहम्
वृत्त्यर्थमिह संप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम
Adhanosmi dvijashreshtha na cha vedavidapyaham
Vrittyarthamiha sampraptam viddhi mam dvijasattama
162.49
त्वद्दर्शनात्तु विप्रर्षे कृतार्थं वेद्म्यहं द्विज
आत्मानं सह यास्यावः श्वो वसाद्येह शर्वरीम्
Tvaddarshanattu viprarshe kritartham vedmyaham dvija
Atmanam saha yasyavah shvo vasadyeha sharvarim