Chapter 155

155.1

भीष्म उवाच
सर्वमेतत्तपोमूलं कवयः परिचक्षते
न ह्यतप्ततपा मूढः क्रियाफलमवाप्यते

Bhishma uvacha
Sarvametattapomulam kavayah parichakshate
Na hyataptatapa mudhah kriyaphalamavapyate

प्रजापतिरिदं सर्वं तपसैवासृजत्प्रभुः
तथैव वेदानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे

Prajapatiridam sarvam tapasaivasrijatprabhuh
Tathaiva vedanrishayastapasa pratipedire

तपसो ह्यानुपूर्व्येण फलमूलानिलाशनाः
त्रीँल्लोकांस्तपसा सिद्धाः पश्यन्ति सुसमाहिताः

Tapaso hyanupurvyena phalamulanilashanah
Trinllokanstapasa siddhah pashyanti susamahitah

औषधान्यगदादीनि तिस्रो विद्याश्च संस्कृताः
तपसैव हि सिध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम्

Aushadhanyagadadini tisro vidyashcha sanskritah
Tapasaiva hi sidhyanti tapomulam hi sadhanam

यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरुत्सहम्
सर्वं तत्तपसा शक्यं तपो हि दुरतिक्रमम्

Yaddurapam duramnayam duradharsham durutsaham
Sarvam tattapasa shakyam tapo hi duratikramam

सुरापोऽसंमतादायी भ्रूणहा गुरुतल्पगः
तपसैव सुतप्तेन नरः पापाद्विमुच्यते

Suraposammatadayi bhrunaha gurutalpagah
Tapasaiva sutaptena narah papadvimuchyate

तपसो बहुरूपस्य तैस्तैर्द्वारैः प्रवर्ततः
निवृत्त्या वर्तमानस्य तपो नानशनात्परम्

Tapaso bahurupasya taistairdvaraih pravartatah
Nivrittya vartamanasya tapo nanashanatparam

अहिंसा सत्यवचनं दानमिन्द्रियनिग्रहः
एतेभ्यो हि महाराज तपो नानशनात्परम्

Ahinsa satyavachanam danamindriyanigrahah
Etebhyo hi maharaja tapo nanashanatparam

न दुष्करतरं दानान्नातिमातरमाश्रमः
त्रैविद्येभ्यः परं नास्ति संन्यासः परमं तपः

Na dushkarataram danannatimataramashramah
Traividyebhyah param nasti sannyasah paramam tapah

इन्द्रियाणीह रक्षन्ति धनधान्याभिगुप्तये
तस्मादर्थे च धर्मे च तपो नानशनात्परम्

Indriyaniha rakshanti dhanadhanyabhiguptaye
Tasmadarthe cha dharme cha tapo nanashanatparam

ऋषयः पितरो देवा मनुष्या मृगसत्तमाः
यानि चान्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च

Rishayah pitaro deva manushya mrigasattamah
Yani chanyani bhutani sthavarani charani cha

तपःपरायणाः सर्वे सिध्यन्ति तपसा च ते
इत्येवं तपसा देवा महत्त्वं चाप्यवाप्नुवन्

Tapahparayanah sarve sidhyanti tapasa cha te
Ityevam tapasa deva mahattvam chapyavapnuvan

इमानीष्टविभागानि फलानि तपसा सदा
तपसा शक्यते प्राप्तुं देवत्वमपि निश्चयात्

Imanishtavibhagani phalani tapasa sada
Tapasa shakyate praptum devatvamapi nishchayat