UtshovChapter 154
154.1
युधिष्ठिर उवाच
स्वाध्यायकृतयत्नस्य ब्राह्मणस्य पितामह
धर्मकामस्य धर्मात्मन्किं नु श्रेय इहोच्यते
Yudhishthira uvacha
Svadhyayakritayatnasya brahmanasya pitamaha
Dharmakamasya dharmatmankim nu shreya ihochyate
154.2
बहुधादर्शने लोके श्रेयो यदिह मन्यसे
अस्मिँल्लोके परे चैव तन्मे ब्रूहि पितामह
Bahudhadarshane loke shreyo yadiha manyase
Asminlloke pare chaiva tanme bruhi pitamaha
154.3
महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत
किं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम्
Mahanayam dharmapatho bahushakhashcha bharata
Kim svideveha dharmanamanushtheyatamam matam
154.4
धर्मस्य महतो राजन्बहुशाखस्य तत्त्वतः
यन्मूलं परमं तात तत्सर्वं ब्रूह्यतन्द्रितः
Dharmasya mahato rajanbahushakhasya tattvatah
Yanmulam paramam tata tatsarvam bruhyatandritah
154.5
भीष्म उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि येन श्रेयः प्रपत्स्यसे
पीत्वामृतमिव प्राज्ञो ज्ञानतृप्तो भविष्यसि
Bhishma uvacha
Hanta te kathayishyami yena shreyah prapatsyase
Pitvamritamiva pragyo gyanatripto bhavishyasi
154.6
धर्मस्य विधयो नैके ते ते प्रोक्ता महर्षिभिः
स्वं स्वं विज्ञानमाश्रित्य दमस्तेषां परायणम्
Dharmasya vidhayo naike te te prokta maharshibhih
Svam svam vigyanamashritya damastesham parayanam
154.7
दमं निःश्रेयसं प्राहुर्वृद्धा निश्चयदर्शिनः
ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः
Damam nihshreyasam prahurvriddha nishchayadarshinah
Brahmanasya visheshena damo dharmah sanatanah
154.8
नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपलभ्यते
दमो दानं तथा यज्ञानधीतं चातिवर्तते
Nadantasya kriyasiddhiryathavadupalabhyate
Damo danam tatha yagyanadhitam chativartate
154.9
दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं च दमः परम्
विपाप्मा तेजसा युक्तः पुरुषो विन्दते महत्
Damastejo vardhayati pavitram cha damah param
Vipapma tejasa yuktah purusho vindate mahat
154.10
दमेन सदृशं धर्मं नान्यं लोकेषु शुश्रुम
दमो हि परमो लोके प्रशस्तः सर्वधर्मिणाम्
Damena sadrisham dharmam nanyam lokeshu shushruma
Damo hi paramo loke prashastah sarvadharminam
154.11
प्रेत्य चापि मनुष्येन्द्र परमं विन्दते सुखम्
दमेन हि समायुक्तो महान्तं धर्ममश्नुते
Pretya chapi manushyendra paramam vindate sukham
Damena hi samayukto mahantam dharmamashnute
154.12
सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते
सुखं पर्येति लोकांश्च मनश्चास्य प्रसीदति
Sukham dantah prasvapiti sukham cha pratibudhyate
Sukham paryeti lokanshcha manashchasya prasidati
154.13
अदान्तः पुरुषः क्लेशमभीक्ष्णं प्रतिपद्यते
अनर्थांश्च बहूनन्यान्प्रसृजत्यात्मदोषजान्
Adantah purushah kleshamabhikshnam pratipadyate
Anarthanshcha bahunanyanprasrijatyatmadoshajan
154.14
आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम्
तस्य लिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयो दमः
Ashrameshu chaturshvahurdamamevottamam vratam
Tasya lingani vakshyami yesham samudayo damah
154.15
क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम्
इन्द्रियावजयो दाक्ष्यं मार्दवं ह्रीरचापलम्
Kshama dhritirahinsa cha samata satyamarjavam
Indriyavajayo dakshyam mardavam hrirachapalam
154.16
अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः प्रियवादिता
अविवित्सानसूया चाप्येषां समुदयो दमः
Akarpanyamasanrambhah santoshah priyavadita
Avivitsanasuya chapyesham samudayo damah
154.17
गुरुपूजा च कौरव्य दया भूतेष्वपैशुनम्
जनवादोऽमृषावादः स्तुतिनिन्दाविवर्जनम्
Gurupuja cha kauravya daya bhuteshvapaishunam
Janavadomrishavadah stutinindavivarjanam
154.18
कामः क्रोधश्च लोभश्च दर्पः स्तम्भो विकत्थनम्
मोह ईर्ष्यावमानश्चेत्येतद्दान्तो न सेवते
Kamah krodhashcha lobhashcha darpah stambho vikatthanam
Moha irshyavamanashchetyetaddanto na sevate
154.19
अनिन्दितो ह्यकामात्माथाल्पेच्छोऽथानसूयकः
समुद्रकल्पः स नरो न कदाचन पूर्यते
Anindito hyakamatmathalpechchhothanasuyakah
Samudrakalpah sa naro na kadachana puryate
154.20
अहं त्वयि मम त्वं च मयि ते तेषु चाप्यहम्
पूर्वसंबन्धिसंयोगान्नैतद्दान्तो निषेवते
Aham tvayi mama tvam cha mayi te teshu chapyaham
Purvasambandhisanyogannaitaddanto nishevate
154.21
सर्वा ग्राम्यास्तथारण्या याश्च लोके प्रवृत्तयः
निन्दां चैव प्रशंसां च यो नाश्रयति मुच्यते
Sarva gramyastatharanya yashcha loke pravrittayah
Nindam chaiva prashansam cha yo nashrayati muchyate
154.22
मैत्रोऽथ शीलसंपन्नः सुसहायपरश्च यः
मुक्तश्च विविधैः सङ्गैस्तस्य प्रेत्य महत्फलम्
Maitrotha shilasampannah susahayaparashcha yah
Muktashcha vividhaih sangaistasya pretya mahatphalam
154.23
सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्मात्मविद्बुधः
प्राप्येह लोके सत्कारं सुगतिं प्रतिपद्यते
Suvrittah shilasampannah prasannatmatmavidbudhah
Prapyeha loke satkaram sugatim pratipadyate
154.24
कर्म यच्छुभमेवेह सद्भिराचरितं च यत्
तदेव ज्ञानयुक्तस्य मुनेर्धर्मो न हीयते
Karma yachchhubhameveha sadbhiracharitam cha yat
Tadeva gyanayuktasya munerdharmo na hiyate
154.25
निष्क्रम्य वनमास्थाय ज्ञानयुक्तो जितेन्द्रियः
कालाकाङ्क्षी चरन्नेवं ब्रह्मभूयाय कल्पते
Nishkramya vanamasthaya gyanayukto jitendriyah
Kalakankshi charannevam brahmabhuyaya kalpate
154.26
अभयं यस्य भूतेभ्यो भूतानामभयं यतः
तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन
Abhayam yasya bhutebhyo bhutanamabhayam yatah
Tasya dehadvimuktasya bhayam nasti kutashchana
154.27
अवाचिनोति कर्माणि न च संप्रचिनोति ह
समः सर्वेषु भूतेषु मैत्रायणगतिश्चरेत्
Avachinoti karmani na cha samprachinoti ha
Samah sarveshu bhuteshu maitrayanagatishcharet
154.28
शकुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य वा
यथा गतिर्न दृश्येत तथा तस्य न संशयः
Shakuninamivakashe jale varicharasya va
Yatha gatirna drishyeta tatha tasya na sanshayah
154.29
गृहानुत्सृज्य यो राजन्मोक्षमेवाभिपद्यते
लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वतीः समाः
Grihanutsrijya yo rajanmokshamevabhipadyate
Lokastejomayastasya kalpante shashvatih samah
154.30
संन्यस्य सर्वकर्माणि संन्यस्य विधिवत्तपः
संन्यस्य विविधा विद्याः सर्वं संन्यस्य चैव ह
Sannyasya sarvakarmani sannyasya vidhivattapah
Sannyasya vividha vidyah sarvam sannyasya chaiva ha
154.31
कामेषु चाप्यनावृत्तः प्रसन्नात्मात्मविच्छुचिः
प्राप्येह लोके सत्कारं स्वर्गं समभिपद्यते
Kameshu chapyanavrittah prasannatmatmavichchhuchih
Prapyeha loke satkaram svargam samabhipadyate
154.32
यच्च पैतामहं स्थानं ब्रह्मराशिसमुद्भवम्
गुहायां पिहितं नित्यं तद्दमेनाभिपद्यते
Yachcha paitamaham sthanam brahmarashisamudbhavam
Guhayam pihitam nityam taddamenabhipadyate
154.33
ज्ञानारामस्य बुद्धस्य सर्वभूताविरोधिनः
नावृत्तिभयमस्तीह परलोके भयं कुतः
Gyanaramasya buddhasya sarvabhutavirodhinah
Navrittibhayamastiha paraloke bhayam kutah
154.34
एक एव दमे दोषो द्वितीयो नोपपद्यते
यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः
Eka eva dame dosho dvitiyo nopapadyate
Yadenam kshamaya yuktamashaktam manyate janah
154.35
एतस्य तु महाप्राज्ञ दोषस्य सुमहान्गुणः
क्षमायां विपुला लोकाः सुलभा हि सहिष्णुना
Etasya tu mahapragya doshasya sumahangunah
Kshamayam vipula lokah sulabha hi sahishnuna
154.36
दान्तस्य किमरण्येन तथादान्तस्य भारत
यत्रैव हि वसेद्दान्तस्तदरण्यं स आश्रमः
Dantasya kimaranyena tathadantasya bharata
Yatraiva hi vaseddantastadaranyam sa ashramah
154.37
वैशंपायन उवाच
एतद्भीष्मस्य वचनं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः
अमृतेनेव संतृप्तः प्रहृष्टः समपद्यत
Vaishampayana uvacha
Etadbhishmasya vachanam shrutva raja yudhishthirah
Amriteneva santriptah prahrishtah samapadyata
154.38
पुनश्च परिपप्रच्छ भीष्मं धर्मभृतां वरम्
तपः प्रति स चोवाच तस्मै सर्वं कुरूद्वह
Punashcha paripaprachchha bhishmam dharmabhritam varam
Tapah prati sa chovacha tasmai sarvam kurudvaha