UtshovChapter 151
151.1
भीष्म उवाच
एवमुक्त्वा तु राजेन्द्र शल्मलिं ब्रह्मवित्तमः
नारदः पवने सर्वं शल्मलेर्वाक्यमब्रवीत्
Bhishma uvacha
Evamuktva tu rajendra shalmalim brahmavittamah
Naradah pavane sarvam shalmalervakyamabravit
151.2
हिमवत्पृष्ठजः कश्चिच्छल्मलिः परिवारवान्
बृहन्मूलो बृहच्छाखः स त्वां वायोऽवमन्यते
Himavatprishthajah kashchichchhalmalih parivaravan
Brihanmulo brihachchhakhah sa tvam vayovamanyate
151.3
बहून्याक्षेपयुक्तानि त्वामाह वचनानि सः
न युक्तानि मया वायो तानि वक्तुं त्वयि प्रभो
Bahunyakshepayuktani tvamaha vachanani sah
Na yuktani maya vayo tani vaktum tvayi prabho
151.4
जानामि त्वामहं वायो सर्वप्राणभृतां वरम्
वरिष्ठं च गरिष्ठं च क्रोधे वैवस्वतं यथा
Janami tvamaham vayo sarvapranabhritam varam
Varishtham cha garishtham cha krodhe vaivasvatam yatha
151.5
एवं तु वचनं श्रुत्वा नारदस्य समीरणः
शल्मलिं तमुपागम्य क्रुद्धो वचनमब्रवीत्
Evam tu vachanam shrutva naradasya samiranah
Shalmalim tamupagamya kruddho vachanamabravit
151.6
शल्मले नारदे यत्तत्त्वयोक्तं मद्विगर्हणम्
अहं वायुः प्रभावं ते दर्शयाम्यात्मनो बलम्
Shalmale narade yattattvayoktam madvigarhanam
Aham vayuh prabhavam te darshayamyatmano balam
151.7
नाहं त्वा नाभिजानामि विदितश्चासि मे द्रुम
पितामहः प्रजासर्गे त्वयि विश्रान्तवान्प्रभुः
Naham tva nabhijanami viditashchasi me druma
Pitamahah prajasarge tvayi vishrantavanprabhuh
151.8
तस्य विश्रमणादेव प्रसादो यः कृतस्तव
रक्ष्यसे तेन दुर्बुद्धे नात्मवीर्याद्द्रुमाधम
Tasya vishramanadeva prasado yah kritastava
Rakshyase tena durbuddhe natmaviryaddrumadhama
151.9
यन्मा त्वमवजानीषे यथान्यं प्राकृतं तथा
दर्शयाम्येष आत्मानं यथा मामवभोत्स्यसे
Yanma tvamavajanishe yathanyam prakritam tatha
Darshayamyesha atmanam yatha mamavabhotsyase
151.10
एवमुक्तस्ततः प्राह शल्मलिः प्रहसन्निव
पवन त्वं वने क्रुद्धो दर्शयात्मानमात्मना
Evamuktastatah praha shalmalih prahasanniva
Pavana tvam vane kruddho darshayatmanamatmana
151.11
मयि वै त्यज्यतां क्रोधः किं मे क्रुद्धः करिष्यसि
न ते बिभेमि पवन यद्यपि त्वं स्वयंप्रभुः
Mayi vai tyajyatam krodhah kim me kruddhah karishyasi
Na te bibhemi pavana yadyapi tvam svayamprabhuh
151.12
इत्येवमुक्तः पवनः श्व इत्येवाब्रवीद्वचः
दर्शयिष्यामि ते तेजस्ततो रात्रिरुपागमत्
Ityevamuktah pavanah shva ityevabravidvachah
Darshayishyami te tejastato ratrirupagamat
151.13
अथ निश्चित्य मनसा शल्मलिर्वातकारितम्
पश्यमानस्तदात्मानमसमं मातरिश्वनः
Atha nishchitya manasa shalmalirvatakaritam
Pashyamanastadatmanamasamam matarishvanah
151.14
नारदे यन्मया प्रोक्तं पवनं प्रति तन्मृषा
असमर्थो ह्यहं वायोर्बलेन बलवान्हि सः
Narade yanmaya proktam pavanam prati tanmrisha
Asamartho hyaham vayorbalena balavanhi sah
151.15
मारुतो बलवान्नित्यं यथैनं नारदोऽब्रवीत्
अहं हि दुर्बलोऽन्येभ्यो वृक्षेभ्यो नात्र संशयः
Maruto balavannityam yathainam naradobravit
Aham hi durbalonyebhyo vrikshebhyo natra sanshayah
151.16
किं तु बुद्ध्या समो नास्ति मम कश्चिद्वनस्पतिः
तदहं बुद्धिमास्थाय भयं मोक्ष्ये समीरणात्
Kim tu buddhya samo nasti mama kashchidvanaspatih
Tadaham buddhimasthaya bhayam mokshye samiranat
151.17
यदि तां बुद्धिमास्थाय चरेयुः पर्णिनो वने
अरिष्टाः स्युः सदा क्रुद्धात्पवनान्नात्र संशयः
Yadi tam buddhimasthaya chareyuh parnino vane
Arishtah syuh sada kruddhatpavanannatra sanshayah
151.18
तेऽत्र बाला न जानन्ति यथा नैनान्समीरणः
समीरयेत संक्रुद्धो यथा जानाम्यहं तथा
Tetra bala na jananti yatha nainansamiranah
Samirayeta sankruddho yatha janamyaham tatha
151.19
ततो निश्चित्य मनसा शल्मलिः क्षुभितस्तदा
शाखाः स्कन्धान्प्रशाखाश्च स्वयमेव व्यशातयत्
Tato nishchitya manasa shalmalih kshubhitastada
Shakhah skandhanprashakhashcha svayameva vyashatayat
151.20
स परित्यज्य शाखाश्च पत्राणि कुसुमानि च
प्रभाते वायुमायान्तं प्रत्यैक्षत वनस्पतिः
Sa parityajya shakhashcha patrani kusumani cha
Prabhate vayumayantam pratyaikshata vanaspatih
151.21
ततः क्रुद्धः श्वसन्वायुः पातयन्वै महाद्रुमान्
आजगामाथ तं देशं स्थितो यत्र स शल्मलिः
Tatah kruddhah shvasanvayuh patayanvai mahadruman
Ajagamatha tam desham sthito yatra sa shalmalih
151.22
तं हीनपर्णं पतिताग्रशाखं; विशीर्णपुष्पं प्रसमीक्ष्य वायुः
उवाच वाक्यं स्मयमान एनं; मुदा युतं शल्मलिं रुग्णशाखम्
Tam hinaparnam patitagrashakham; vishirnapushpam prasamikshya vayuh
Uvacha vakyam smayamana enam; muda yutam shalmalim rugnashakham
151.23
अहमप्येवमेव त्वां कुर्वाणः शल्मले रुषा
आत्मना यत्कृतं कृत्स्नं शाखानामपकर्षणम्
Ahamapyevameva tvam kurvanah shalmale rusha
Atmana yatkritam kritsnam shakhanamapakarshanam
151.24
हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं शीर्णाङ्कुरपलाशवान्
आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगोऽभवः
Hinapushpagrashakhastvam shirnankurapalashavan
Atmadurmantriteneha madviryavashagobhavah
151.25
एतच्छ्रुत्वा वचो वायोः शल्मलिर्व्रीडितस्तदा
अतप्यत वचः स्मृत्वा नारदो यत्तदाब्रवीत्
Etachchhrutva vacho vayoh shalmalirvriditastada
Atapyata vachah smritva narado yattadabravit
151.26
एवं यो राजशार्दूल दुर्बलः सन्बलीयसा
वैरमासज्जते बालस्तप्यते शल्मलिर्यथा
Evam yo rajashardula durbalah sanbaliyasa
Vairamasajjate balastapyate shalmaliryatha
151.27
तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः
शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शल्मलिस्तथा
Tasmadvairam na kurvita durbalo balavattaraih
Shocheddhi vairam kurvano yatha vai shalmalistatha
151.28
न हि वैरं महात्मानो विवृण्वन्त्यपकारिषु
शनैः शनैर्महाराज दर्शयन्ति स्म ते बलम्
Na hi vairam mahatmano vivrinvantyapakarishu
Shanaih shanairmaharaja darshayanti sma te balam
151.29
वैरं न कुर्वीत नरो दुर्बुद्धिर्बुद्धिजीविना
बुद्धिर्बुद्धिमतो याति तूलेष्विव हुताशनः
Vairam na kurvita naro durbuddhirbuddhijivina
Buddhirbuddhimato yati tuleshviva hutashanah
151.30
न हि बुद्ध्या समं किंचिद्विद्यते पुरुषे नृप
तथा बलेन राजेन्द्र न समोऽस्तीति चिन्तयेत्
Na hi buddhya samam kinchidvidyate purushe nripa
Tatha balena rajendra na samostiti chintayet
151.31
तस्मात्क्षमेत बालाय जडाय बधिराय च
बलाधिकाय राजेन्द्र तद्दृष्टं त्वयि शत्रुहन्
Tasmatkshameta balaya jadaya badhiraya cha
Baladhikaya rajendra taddrishtam tvayi shatruhan
151.32
अक्षौहिण्यो दशैका च सप्त चैव महाद्युते
बलेन न समा राजन्नर्जुनस्य महात्मनः
Akshauhinyo dashaika cha sapta chaiva mahadyute
Balena na sama rajannarjunasya mahatmanah
151.33
हतास्ताश्चैव भग्नाश्च पाण्डवेन यशस्विना
चरता बलमास्थाय पाकशासनिना मृधे
Hatastashchaiva bhagnashcha pandavena yashasvina
Charata balamasthaya pakashasanina mridhe
151.34
उक्तास्ते राजधर्माश्च आपद्धर्माश्च भारत
विस्तरेण महाराज किं भूयः प्रब्रवीमि ते
Uktaste rajadharmashcha apaddharmashcha bharata
Vistarena maharaja kim bhuyah prabravimi te