UtshovChapter 149
149.1
भीष्म उवाच
शृणु पार्थ यथावृत्तमितिहासं पुरातनम्
गृध्रजम्बुकसंवादं यो वृत्तो वैदिशे पुरा
Bhishma uvacha
Shrinu partha yathavrittamitihasam puratanam
Gridhrajambukasanvadam yo vritto vaidishe pura
149.2
दुःखिताः केचिदादाय बालमप्राप्तयौवनम्
कुलसर्वस्वभूतं वै रुदन्तः शोकविह्वलाः
Duhkhitah kechidadaya balamapraptayauvanam
Kulasarvasvabhutam vai rudantah shokavihvalah
149.3
बालं मृतं गृहीत्वाथ श्मशानाभिमुखाः स्थिताः
अङ्केनाङ्कं च संक्रम्य रुरुदुर्भूतले तदा
Balam mritam grihitvatha shmashanabhimukhah sthitah
Ankenankam cha sankramya rurudurbhutale tada
149.4
तेषां रुदितशब्देन गृध्रोऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत्
एकात्मकमिमं लोके त्यक्त्वा गच्छत माचिरम्
Tesham ruditashabdena gridhrobhyetya vachobravit
Ekatmakamimam loke tyaktva gachchhata machiram
149.5
इह पुंसां सहस्राणि स्त्रीसहस्राणि चैव हि
समानीतानि कालेन किं ते वै जात्वबान्धवाः
Iha punsam sahasrani strisahasrani chaiva hi
Samanitani kalena kim te vai jatvabandhavah
149.6
संपश्यत जगत्सर्वं सुखदुःखैरधिष्ठितम्
संयोगो विप्रयोगश्च पर्यायेणोपलभ्यते
Sampashyata jagatsarvam sukhaduhkhairadhishthitam
Sanyogo viprayogashcha paryayenopalabhyate
149.7
गृहीत्वा ये च गच्छन्ति येऽनुयान्ति च तान्मृतान्
तेऽप्यायुषः प्रमाणेन स्वेन गच्छन्ति जन्तवः
Grihitva ye cha gachchhanti yenuyanti cha tanmritan
Tepyayushah pramanena svena gachchhanti jantavah
149.8
अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले
कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे
Alam sthitva shmashanesmingridhragomayusankule
Kankalabahule ghore sarvapranibhayankare
149.9
न पुनर्जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी
Na punarjivitah kashchitkaladharmamupagatah
Priyo va yadi va dveshyah praninam gatiridrishi
149.10
सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलोके प्रसूयता
कृतान्तविहिते मार्गे को मृतं जीवयिष्यति
Sarvena khalu martavyam martyaloke prasuyata
Kritantavihite marge ko mritam jivayishyati
149.11
कर्मान्तविहिते लोके चास्तं गच्छति भास्करे
गम्यतां स्वमधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै
Karmantavihite loke chastam gachchhati bhaskare
Gamyatam svamadhishthanam sutasneham visrijya vai
149.12
ततो गृध्रवचः श्रुत्वा विक्रोशन्तस्तदा नृप
बान्धवास्तेऽभ्यगच्छन्त पुत्रमुत्सृज्य भूतले
Tato gridhravachah shrutva vikroshantastada nripa
Bandhavastebhyagachchhanta putramutsrijya bhutale
149.13
विनिश्चित्याथ च ततः संत्यजन्तः स्वमात्मजम्
निराशा जीविते तस्य मार्गमारुह्य धिष्ठिताः
Vinishchityatha cha tatah santyajantah svamatmajam
Nirasha jivite tasya margamaruhya dhishthitah
149.14
ध्वाङ्क्षाभ्रसमवर्णस्तु बिलान्निःसृत्य जम्बुकः
गच्छमानान्स्म तानाह निर्घृणाः खलु मानवाः
Dhvankshabhrasamavarnastu bilannihsritya jambukah
Gachchhamanansma tanaha nirghrinah khalu manavah
149.15
आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत मा भयम्
बहुरूपो मुहूर्तश्च जीवेतापि कदाचन
Adityoyam sthito mudhah sneham kuruta ma bhayam
Bahurupo muhurtashcha jivetapi kadachana
149.16
यूयं भूमौ विनिक्षिप्य पुत्रस्नेहविनाकृताः
श्मशाने पुत्रमुत्सृज्य कस्माद्गच्छथ निर्घृणाः
Yuyam bhumau vinikshipya putrasnehavinakritah
Shmashane putramutsrijya kasmadgachchhatha nirghrinah
149.17
न वोऽस्त्यस्मिन्सुते स्नेहो बाले मधुरभाषिणि
यस्य भाषितमात्रेण प्रसादमुपगच्छथ
Na vostyasminsute sneho bale madhurabhashini
Yasya bhashitamatrena prasadamupagachchhatha
149.18
न पश्यथ सुतस्नेहं यादृशः पशुपक्षिणाम्
न येषां धारयित्वा तान्कश्चिदस्ति फलागमः
Na pashyatha sutasneham yadrishah pashupakshinam
Na yesham dharayitva tankashchidasti phalagamah
149.19
चतुष्पात्पक्षिकीटानां प्राणिनां स्नेहसङ्गिनाम्
परलोकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रिया इव
Chatushpatpakshikitanam praninam snehasanginam
Paralokagatisthanam muniyagyakriya iva
149.20
तेषां पुत्राभिरामाणामिह लोके परत्र च
न गुणो दृश्यते कश्चित्प्रजाः संधारयन्ति च
Tesham putrabhiramanamiha loke paratra cha
Na guno drishyate kashchitprajah sandharayanti cha
149.21
अपश्यतां प्रियान्पुत्रान्नैषां शोकोऽनुतिष्ठति
न च पुष्णन्ति संवृद्धास्ते मातापितरौ क्वचित्
Apashyatam priyanputrannaisham shokonutishthati
Na cha pushnanti sanvriddhaste matapitarau kvachit
149.22
मानुषाणां कुतः स्नेहो येषां शोको भविष्यति
इमं कुलकरं पुत्रं कथं त्यक्त्वा गमिष्यथ
Manushanam kutah sneho yesham shoko bhavishyati
Imam kulakaram putram katham tyaktva gamishyatha
149.23
चिरं मुञ्चत बाष्पं च चिरं स्नेहेन पश्यत
एवंविधानि हीष्टानि दुस्त्यजानि विशेषतः
Chiram munchata bashpam cha chiram snehena pashyata
Evanvidhani hishtani dustyajani visheshatah
149.24
क्षीणस्याथाभियुक्तस्य श्मशानाभिमुखस्य च
बान्धवा यत्र तिष्ठन्ति तत्रान्यो नावतिष्ठते
Kshinasyathabhiyuktasya shmashanabhimukhasya cha
Bandhava yatra tishthanti tatranyo navatishthate
149.25
सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वः स्नेहं च विन्दति
तिर्यग्योनिष्वपि सतां स्नेहं पश्यत यादृशम्
Sarvasya dayitah pranah sarvah sneham cha vindati
Tiryagyonishvapi satam sneham pashyata yadrisham
149.26
त्यक्त्वा कथं गच्छेथेमं पद्मलोलायताक्षकम्
यथा नवोद्वाहकृतं स्नानमाल्यविभूषितम्
Tyaktva katham gachchhethemam padmalolayatakshakam
Yatha navodvahakritam snanamalyavibhushitam
149.27
भीष्म उवाच
जम्बुकस्य वचः श्रुत्वा कृपणं परिदेवतः
न्यवर्तन्त तदा सर्वे शवार्थं ते स्म मानुषाः
Bhishma uvacha
Jambukasya vachah shrutva kripanam paridevatah
Nyavartanta tada sarve shavartham te sma manushah
149.28
गृध्र उवाच
अहो धिक्सुनृशंसेन जम्बुकेनाल्पमेधसा
क्षुद्रेणोक्ता हीनसत्त्वा मानुषाः किं निवर्तथ
Gridhra uvacha
Aho dhiksunrishansena jambukenalpamedhasa
Kshudrenokta hinasattva manushah kim nivartatha
149.29
पञ्चभूतपरित्यक्तं शून्यं काष्ठत्वमागतम्
कस्माच्छोचथ निश्चेष्टमात्मानं किं न शोचथ
Panchabhutaparityaktam shunyam kashthatvamagatam
Kasmachchhochatha nishcheshtamatmanam kim na shochatha
149.30
तपः कुरुत वै तीव्रं मुच्यध्वं येन किल्बिषात्
तपसा लभ्यते सर्वं विलापः किं करिष्यति
Tapah kuruta vai tivram muchyadhvam yena kilbishat
Tapasa labhyate sarvam vilapah kim karishyati
149.31
अनिष्टानि च भाग्यानि जानीत सह मूर्तिभिः
येन गच्छति लोकोऽयं दत्त्वा शोकमनन्तकम्
Anishtani cha bhagyani janita saha murtibhih
Yena gachchhati lokoyam dattva shokamanantakam
149.32
धनं गाश्च सुवर्णं च मणिरत्नमथापि च
अपत्यं च तपोमूलं तपोयोगाच्च लभ्यते
Dhanam gashcha suvarnam cha maniratnamathapi cha
Apatyam cha tapomulam tapoyogachcha labhyate
149.33
यथाकृता च भूतेषु प्राप्यते सुखदुःखता
गृहीत्वा जायते जन्तुर्दुःखानि च सुखानि च
Yathakrita cha bhuteshu prapyate sukhaduhkhata
Grihitva jayate janturduhkhani cha sukhani cha
149.34
न कर्मणा पितुः पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा
मार्गेणान्येन गच्छन्ति त्यक्त्वा सुकृतदुष्कृते
Na karmana pituh putrah pita va putrakarmana
Margenanyena gachchhanti tyaktva sukritadushkrite
149.35
धर्मं चरत यत्नेन तथाधर्मान्निवर्तत
वर्तध्वं च यथाकालं दैवतेषु द्विजेषु च
Dharmam charata yatnena tathadharmannivartata
Vartadhvam cha yathakalam daivateshu dvijeshu cha
149.36
शोकं त्यजत दैन्यं च सुतस्नेहान्निवर्तत
त्यज्यतामयमाकाशे ततः शीघ्रं निवर्तत
Shokam tyajata dainyam cha sutasnehannivartata
Tyajyatamayamakashe tatah shighram nivartata
149.37
यत्करोति शुभं कर्म तथाधर्मं सुदारुणम्
तत्कर्तैव समश्नाति बान्धवानां किमत्र हि
Yatkaroti shubham karma tathadharmam sudarunam
Tatkartaiva samashnati bandhavanam kimatra hi
149.38
इह त्यक्त्वा न तिष्ठन्ति बान्धवा बान्धवं प्रियम्
स्नेहमुत्सृज्य गच्छन्ति बाष्पपूर्णाविलेक्षणाः
Iha tyaktva na tishthanti bandhava bandhavam priyam
Snehamutsrijya gachchhanti bashpapurnavilekshanah
149.39
प्राज्ञो वा यदि वा मूर्खः सधनो निर्धनोऽपि वा
सर्वः कालवशं याति शुभाशुभसमन्वितः
Pragyo va yadi va murkhah sadhano nirdhanopi va
Sarvah kalavasham yati shubhashubhasamanvitah
149.40
किं करिष्यथ शोचित्वा मृतं किमनुशोचथ
सर्वस्य हि प्रभुः कालो धर्मतः समदर्शनः
Kim karishyatha shochitva mritam kimanushochatha
Sarvasya hi prabhuh kalo dharmatah samadarshanah
149.41
यौवनस्थांश्च बालांश्च वृद्धान्गर्भगतानपि
सर्वानाविशते मृत्युरेवंभूतमिदं जगत्
Yauvanasthanshcha balanshcha vriddhangarbhagatanapi
Sarvanavishate mrityurevambhutamidam jagat
149.42
जम्बुक उवाच
अहो मन्दीकृतः स्नेहो गृध्रेणेहाल्पमेधसा
पुत्रस्नेहाभिभूतानां युष्माकं शोचतां भृशम्
Jambuka uvacha
Aho mandikritah sneho gridhrenehalpamedhasa
Putrasnehabhibhutanam yushmakam shochatam bhrisham
149.43
समैः सम्यक्प्रयुक्तैश्च वचनैः प्रश्रयोत्तरैः
यद्गच्छथ जलस्थायं स्नेहमुत्सृज्य दुस्त्यजम्
Samaih samyakprayuktaishcha vachanaih prashrayottaraih
Yadgachchhatha jalasthayam snehamutsrijya dustyajam
149.44
अहो पुत्रवियोगेन मृतशून्योपसेवनात्
क्रोशतां वै भृशं दुःखं विवत्सानां गवामिव
Aho putraviyogena mritashunyopasevanat
Kroshatam vai bhrisham duhkham vivatsanam gavamiva
149.45
अद्य शोकं विजानामि मानुषाणां महीतले
स्नेहं हि करुणं दृष्ट्वा ममाप्यश्रूण्यथागमन्
Adya shokam vijanami manushanam mahitale
Sneham hi karunam drishtva mamapyashrunyathagaman
149.46
यत्नो हि सततं कार्यः कृतो दैवेन सिध्यति
दैवं पुरुषकारश्च कृतान्तेनोपपद्यते
Yatno hi satatam karyah krito daivena sidhyati
Daivam purushakarashcha kritantenopapadyate
149.47
अनिर्वेदः सदा कार्यो निर्वेदाद्धि कुतः सुखम्
प्रयत्नात्प्राप्यते ह्यर्थः कस्माद्गच्छथ निर्दयाः
Anirvedah sada karyo nirvedaddhi kutah sukham
Prayatnatprapyate hyarthah kasmadgachchhatha nirdayah
149.48
आत्ममांसोपवृत्तं च शरीरार्धमयीं तनुम्
पितॄणां वंशकर्तारं वने त्यक्त्वा क्व यास्यथ
Atmamansopavrittam cha sharirardhamayim tanum
Pitrinam vanshakartaram vane tyaktva kva yasyatha
149.49
अथ वास्तं गते सूर्ये संध्याकाल उपस्थिते
ततो नेष्यथ वा पुत्रमिहस्था वा भविष्यथ
Atha vastam gate surye sandhyakala upasthite
Tato neshyatha va putramihastha va bhavishyatha
149.50
गृध्र उवाच
अद्य वर्षसहस्रं मे साग्रं जातस्य मानुषाः
न च पश्यामि जीवन्तं मृतं स्त्रीपुंनपुंसकम्
Gridhra uvacha
Adya varshasahasram me sagram jatasya manushah
Na cha pashyami jivantam mritam stripunnapunsakam
149.51
मृता गर्भेषु जायन्ते म्रियन्ते जातमात्रकाः
विक्रमन्तो म्रियन्ते च यौवनस्थास्तथापरे
Mrita garbheshu jayante mriyante jatamatrakah
Vikramanto mriyante cha yauvanasthastathapare
149.52
अनित्यानीह भाग्यानि चतुष्पात्पक्षिणामपि
जङ्गमाजङ्गमानां चाप्यायुरग्रेऽवतिष्ठते
Anityaniha bhagyani chatushpatpakshinamapi
Jangamajangamanam chapyayuragrevatishthate
149.53
इष्टदारवियुक्ताश्च पुत्रशोकान्वितास्तथा
दह्यमानाः स्म शोकेन गृहं गच्छन्ति नित्यदा
Ishtadaraviyuktashcha putrashokanvitastatha
Dahyamanah sma shokena griham gachchhanti nityada
149.54
अनिष्टानां सहस्राणि तथेष्टानां शतानि च
उत्सृज्येह प्रयाता वै बान्धवा भृशदुःखिताः
Anishtanam sahasrani tatheshtanam shatani cha
Utsrijyeha prayata vai bandhava bhrishaduhkhitah
149.55
त्यज्यतामेष निस्तेजाः शून्यः काष्ठत्वमागतः
अन्यदेहविषक्तो हि शावं काष्ठमुपासते
Tyajyatamesha nistejah shunyah kashthatvamagatah
Anyadehavishakto hi shavam kashthamupasate
149.56
भ्रान्तजीवस्य वै बाष्पं कस्माद्धित्वा न गच्छथ
निरर्थको ह्ययं स्नेहो निरर्थश्च परिग्रहः
Bhrantajivasya vai bashpam kasmaddhitva na gachchhatha
Nirarthako hyayam sneho nirarthashcha parigrahah
149.57
न चक्षुर्भ्यां न कर्णाभ्यां संशृणोति समीक्षते
तस्मादेनं समुत्सृज्य स्वगृहान्गच्छताशु वै
Na chakshurbhyam na karnabhyam sanshrinoti samikshate
Tasmadenam samutsrijya svagrihangachchhatashu vai
149.58
मोक्षधर्माश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः
मयोक्ता गच्छत क्षिप्रं स्वं स्वमेव निवेशनम्
Mokshadharmashritairvakyairhetumadbhiranishthuraih
Mayokta gachchhata kshipram svam svameva niveshanam
149.59
प्रज्ञाविज्ञानयुक्तेन बुद्धिसंज्ञाप्रदायिना
वचनं श्राविता रूक्षं मानुषाः संनिवर्तत
Pragyavigyanayuktena buddhisangyapradayina
Vachanam shravita ruksham manushah sannivartata
149.60
जम्बुक उवाच
इमं कनकवर्णाभं भूषणैः समलंकृतम्
गृध्रवाक्यात्कथं पुत्रं त्यजध्वं पितृपिण्डदम्
Jambuka uvacha
Imam kanakavarnabham bhushanaih samalankritam
Gridhravakyatkatham putram tyajadhvam pitripindadam
149.61
न स्नेहस्य विरोधोऽस्ति विलापरुदितस्य वै
मृतस्यास्य परित्यागात्तापो वै भविता ध्रुवम्
Na snehasya virodhosti vilaparuditasya vai
Mritasyasya parityagattapo vai bhavita dhruvam
149.62
श्रूयते शम्बुके शूद्रे हते ब्राह्मणदारकः
जीवितो धर्ममासाद्य रामात्सत्यपराक्रमात्
Shruyate shambuke shudre hate brahmanadarakah
Jivito dharmamasadya ramatsatyaparakramat
149.63
तथा श्वेतस्य राजर्षेर्बालो दिष्टान्तमागतः
श्वोऽभूते धर्मनित्येन मृतः संजीवितः पुनः
Tatha shvetasya rajarsherbalo dishtantamagatah
Shvobhute dharmanityena mritah sanjivitah punah
149.64
तथा कश्चिद्भवेत्सिद्धो मुनिर्वा देवतापि वा
कृपणानामनुक्रोशं कुर्याद्वो रुदतामिह
Tatha kashchidbhavetsiddho munirva devatapi va
Kripananamanukrosham kuryadvo rudatamiha
149.65
भीष्म उवाच
इत्युक्ताः संन्यवर्तन्त शोकार्ताः पुत्रवत्सलाः
अङ्के शिरः समाधाय रुरुदुर्बहुविस्तरम्
Bhishma uvacha
Ityuktah sannyavartanta shokartah putravatsalah
Anke shirah samadhaya rurudurbahuvistaram
149.66
गृध्र उवाच
अश्रुपातपरिक्लिन्नः पाणिस्पर्शनपीडितः
धर्मराजप्रयोगाच्च दीर्घां निद्रां प्रवेशितः
Gridhra uvacha
Ashrupatapariklinnah panisparshanapiditah
Dharmarajaprayogachcha dirgham nidram praveshitah
149.67
तपसापि हि संयुक्तो न काले नोपहन्यते
सर्वस्नेहावसानं तदिदं तत्प्रेतपत्तनम्
Tapasapi hi sanyukto na kale nopahanyate
Sarvasnehavasanam tadidam tatpretapattanam
149.68
बालवृद्धसहस्राणि सदा संत्यज्य बान्धवाः
दिनानि चैव रात्रीश्च दुःखं तिष्ठन्ति भूतले
Balavriddhasahasrani sada santyajya bandhavah
Dinani chaiva ratrishcha duhkham tishthanti bhutale
149.69
अलं निर्बन्धमागम्य शोकस्य परिवारणम्
अप्रत्ययं कुतो ह्यस्य पुनरद्येह जीवितम्
Alam nirbandhamagamya shokasya parivaranam
Apratyayam kuto hyasya punaradyeha jivitam
149.70
नैष जम्बुकवाक्येन पुनः प्राप्स्यति जीवितम्
मृतस्योत्सृष्टदेहस्य पुनर्देहो न विद्यते
Naisha jambukavakyena punah prapsyati jivitam
Mritasyotsrishtadehasya punardeho na vidyate
149.71
न वै मूर्तिप्रदानेन न जम्बुकशतैरपि
शक्यो जीवयितुं ह्येष बालो वर्षशतैरपि
Na vai murtipradanena na jambukashatairapi
Shakyo jivayitum hyesha balo varshashatairapi
149.72
अपि रुद्रः कुमारो वा ब्रह्मा वा विष्णुरेव वा
वरमस्मै प्रयच्छेयुस्ततो जीवेदयं शिशुः
Api rudrah kumaro va brahma va vishnureva va
Varamasmai prayachchheyustato jivedayam shishuh
149.73
न च बाष्पविमोक्षेण न चाश्वासकृतेन वै
न दीर्घरुदितेनेह पुनर्जीवो भविष्यति
Na cha bashpavimokshena na chashvasakritena vai
Na dirgharuditeneha punarjivo bhavishyati
149.74
अहं च क्रोष्टुकश्चैव यूयं चैवास्य बान्धवाः
धर्माधर्मौ गृहीत्वेह सर्वे वर्तामहेऽध्वनि
Aham cha kroshtukashchaiva yuyam chaivasya bandhavah
Dharmadharmau grihitveha sarve vartamahedhvani
149.75
अप्रियं परुषं चापि परद्रोहं परस्त्रियम्
अधर्ममनृतं चैव दूरात्प्राज्ञो निवर्तयेत्
Apriyam parusham chapi paradroham parastriyam
Adharmamanritam chaiva duratpragyo nivartayet
149.76
सत्यं धर्मं शुभं न्याय्यं प्राणिनां महतीं दयाम्
अजिह्मत्वमशाठ्यं च यत्नतः परिमार्गत
Satyam dharmam shubham nyayyam praninam mahatim dayam
Ajihmatvamashathyam cha yatnatah parimargata
149.77
मातरं पितरं चैव बान्धवान्सुहृदस्तथा
जीवतो ये न पश्यन्ति तेषां धर्मविपर्ययः
Mataram pitaram chaiva bandhavansuhridastatha
Jivato ye na pashyanti tesham dharmaviparyayah
149.78
यो न पश्यति चक्षुर्भ्यां नेङ्गते च कथंचन
तस्य निष्ठावसानान्ते रुदन्तः किं करिष्यथ
Yo na pashyati chakshurbhyam nengate cha kathanchana
Tasya nishthavasanante rudantah kim karishyatha
149.79
भीष्म उवाच
इत्युक्तास्तं सुतं त्यक्त्वा भूमौ शोकपरिप्लुताः
दह्यमानाः सुतस्नेहात्प्रययुर्बान्धवा गृहान्
Bhishma uvacha
Ityuktastam sutam tyaktva bhumau shokapariplutah
Dahyamanah sutasnehatprayayurbandhava grihan
149.80
जम्बुक उवाच
दारुणो मर्त्यलोकोऽयं सर्वप्राणिविनाशनः
इष्टबन्धुवियोगश्च तथैवाल्पं च जीवितम्
Jambuka uvacha
Daruno martyalokoyam sarvapranivinashanah
Ishtabandhuviyogashcha tathaivalpam cha jivitam
149.81
बह्वलीकमसत्यं च प्रतिवादाप्रियंवदम्
इमं प्रेक्ष्य पुनर्भावं दुःखशोकाभिवर्धनम्
Bahvalikamasatyam cha prativadapriyanvadam
Imam prekshya punarbhavam duhkhashokabhivardhanam
149.82
न मे मानुषलोकोऽयं मुहूर्तमपि रोचते
अहो धिग्गृध्रवाक्येन संनिवर्तथ मानुषाः
Na me manushalokoyam muhurtamapi rochate
Aho dhiggridhravakyena sannivartatha manushah
149.83
प्रदीप्ताः पुत्रशोकेन यथैवाबुद्धयस्तथा
कथं गच्छथ सस्नेहाः सुतस्नेहं विसृज्य च
श्रुत्वा गृध्रस्य वचनं पापस्येहाकृतात्मनः
Pradiptah putrashokena yathaivabuddhayastatha
Katham gachchhatha sasnehah sutasneham visrijya cha
Shrutva gridhrasya vachanam papasyehakritatmanah
149.84
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्
सुखदुःखान्विते लोके नेहास्त्येकमनन्तकम्
Sukhasyanantaram duhkham duhkhasyanantaram sukham
Sukhaduhkhanvite loke nehastyekamanantakam
149.85
इमं क्षितितले न्यस्य बालं रूपसमन्वितम्
कुलशोकाकरं मूढाः पुत्रं त्यक्त्वा क्व यास्यथ
Imam kshititale nyasya balam rupasamanvitam
Kulashokakaram mudhah putram tyaktva kva yasyatha
149.86
रूपयौवनसंपन्नं द्योतमानमिव श्रिया
जीवन्तमेनं पश्यामि मनसा नात्र संशयः
Rupayauvanasampannam dyotamanamiva shriya
Jivantamenam pashyami manasa natra sanshayah
149.87
विनाशश्चाप्यनर्होऽस्य सुखं प्राप्स्यथ मानुषाः
पुत्रशोकाग्निदग्धानां मृतमप्यद्य वः क्षमम्
Vinashashchapyanarhosya sukham prapsyatha manushah
Putrashokagnidagdhanam mritamapyadya vah kshamam
149.88
दुःखसंभावनां कृत्वा धारयित्वा स्वयं सुखम्
त्यक्त्वा गमिष्यथ क्वाद्य समुत्सृज्याल्पबुद्धिवत्
Duhkhasambhavanam kritva dharayitva svayam sukham
Tyaktva gamishyatha kvadya samutsrijyalpabuddhivat
149.89
भीष्म उवाच
तथा धर्मविरोधेन प्रियमिथ्याभिध्यायिना
श्मशानवासिना नित्यं रात्रिं मृगयता तदा
Bhishma uvacha
Tatha dharmavirodhena priyamithyabhidhyayina
Shmashanavasina nityam ratrim mrigayata tada
149.90
ततो मध्यस्थतां नीता वचनैरमृतोपमैः
जम्बुकेन स्वकार्यार्थं बान्धवास्तस्य धिष्ठिताः
Tato madhyasthatam nita vachanairamritopamaih
Jambukena svakaryartham bandhavastasya dhishthitah
149.91
गृध्र उवाच
अयं प्रेतसमाकीर्णो यक्षराक्षससेवितः
दारुणः काननोद्देशः कौशिकैरभिनादितः
Gridhra uvacha
Ayam pretasamakirno yaksharakshasasevitah
Darunah kananoddeshah kaushikairabhinaditah
149.92
भीमः सुघोरश्च तथा नीलमेघसमप्रभः
अस्मिञ्शवं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत
Bhimah sughorashcha tatha nilameghasamaprabhah
Asminshavam parityajya pretakaryanyupasata
149.93
भानुर्यावन्न यात्यस्तं यावच्च विमला दिशः
तावदेनं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत
Bhanuryavanna yatyastam yavachcha vimala dishah
Tavadenam parityajya pretakaryanyupasata
149.94
नदन्ति परुषं श्येनाः शिवाः क्रोशन्ति दारुणाः
मृगेन्द्राः प्रतिनन्दन्ति रविरस्तं च गच्छति
Nadanti parusham shyenah shivah kroshanti darunah
Mrigendrah pratinandanti ravirastam cha gachchhati
149.95
चिताधूमेन नीलेन संरज्यन्ते च पादपाः
श्मशाने च निराहाराः प्रतिनन्दन्ति देहिनः
Chitadhumena nilena sanrajyante cha padapah
Shmashane cha niraharah pratinandanti dehinah
149.96
सर्वे विक्रान्तवीर्याश्च अस्मिन्देशे सुदारुणाः
युष्मान्प्रधर्षयिष्यन्ति विकृता मांसभोजनाः
Sarve vikrantaviryashcha asmindeshe sudarunah
Yushmanpradharshayishyanti vikrita mansabhojanah
149.97
दूराच्चायं वनोद्देशो भयमत्र भविष्यति
त्यज्यतां काष्ठभूतोऽयं मृष्यतां जाम्बुकं वचः
Durachchayam vanoddesho bhayamatra bhavishyati
Tyajyatam kashthabhutoyam mrishyatam jambukam vachah
149.98
यदि जम्बुकवाक्यानि निष्फलान्यनृतानि च
श्रोष्यथ भ्रष्टविज्ञानास्ततः सर्वे विनङ्क्ष्यथ
Yadi jambukavakyani nishphalanyanritani cha
Shroshyatha bhrashtavigyanastatah sarve vinankshyatha
149.99
जम्बुक उवाच
स्थीयतां नेह भेतव्यं यावत्तपति भास्करः
तावदस्मिन्सुतस्नेहादनिर्वेदेन वर्तत
Jambuka uvacha
Sthiyatam neha bhetavyam yavattapati bhaskarah
Tavadasminsutasnehadanirvedena vartata
149.100
स्वैरं रुदत विस्रब्धाः स्वैरं स्नेहेन पश्यत
स्थीयतां यावदादित्यः किं वः क्रव्यादभाषितैः
Svairam rudata visrabdhah svairam snehena pashyata
Sthiyatam yavadadityah kim vah kravyadabhashitaih
149.101
यदि गृध्रस्य वाक्यानि तीव्राणि रभसानि च
गृह्णीत मोहितात्मानः सुतो वो न भविष्यति
Yadi gridhrasya vakyani tivrani rabhasani cha
Grihnita mohitatmanah suto vo na bhavishyati
149.102
भीष्म उवाच
गृध्रोऽनस्तमिते त्वाह गतेऽस्तमिति जम्बुकः
मृतस्य तं परिजनमूचतुस्तौ क्षुधान्वितौ
Bhishma uvacha
Gridhronastamite tvaha gatestamiti jambukah
Mritasya tam parijanamuchatustau kshudhanvitau
149.103
स्वकार्यदक्षिणौ राजन्गृध्रो जम्बुक एव च
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ शास्त्रमालम्ब्य जल्पतः
Svakaryadakshinau rajangridhro jambuka eva cha
Kshutpipasaparishrantau shastramalambya jalpatah
149.104
तयोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोर्जम्बुकपत्रिणोः
वाक्यैरमृतकल्पैर्हि प्रातिष्ठन्त व्रजन्ति च
Tayorvigyanavidushordvayorjambukapatrinoh
Vakyairamritakalpairhi pratishthanta vrajanti cha
149.105
शोकदैन्यसमाविष्टा रुदन्तस्तस्थिरे तदा
स्वकार्यकुशलाभ्यां ते संभ्राम्यन्ते ह नैपुणात्
Shokadainyasamavishta rudantastasthire tada
Svakaryakushalabhyam te sambhramyante ha naipunat
149.106
तथा तयोर्विवदतोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोः
बान्धवानां स्थितानां च उपातिष्ठत शंकरः
Tatha tayorvivadatorvigyanavidushordvayoh
Bandhavanam sthitanam cha upatishthata shankarah
149.107
ततस्तानाह मनुजान्वरदोऽस्मीति शूलभृत्
ते प्रत्यूचुरिदं वाक्यं दुःखिताः प्रणताः स्थिताः
Tatastanaha manujanvaradosmiti shulabhrit
Te pratyuchuridam vakyam duhkhitah pranatah sthitah
149.108
एकपुत्रविहीनानां सर्वेषां जीवितार्थिनाम्
पुत्रस्य नो जीवदानाज्जीवितं दातुमर्हसि
Ekaputravihinanam sarvesham jivitarthinam
Putrasya no jivadanajjivitam datumarhasi
149.109
एवमुक्तः स भगवान्वारिपूर्णेन पाणिना
जीवं तस्मै कुमाराय प्रादाद्वर्षशताय वै
Evamuktah sa bhagavanvaripurnena panina
Jivam tasmai kumaraya pradadvarshashataya vai
149.110
तथा गोमायुगृध्राभ्यामददत्क्षुद्विनाशनम्
वरं पिनाकी भगवान्सर्वभूतहिते रतः
Tatha gomayugridhrabhyamadadatkshudvinashanam
Varam pinaki bhagavansarvabhutahite ratah
149.111
ततः प्रणम्य तं देवं श्रेयोहर्षसमन्विताः
कृतकृत्याः सुखं हृष्टाः प्रातिष्ठन्त तदा विभो
Tatah pranamya tam devam shreyoharshasamanvitah
Kritakrityah sukham hrishtah pratishthanta tada vibho
149.112
अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन ध्रुवेण च
देवदेवप्रसादाच्च क्षिप्रं फलमवाप्यते
Anirvedena dirghena nishchayena dhruvena cha
Devadevaprasadachcha kshipram phalamavapyate
149.113
पश्य देवस्य संयोगं बान्धवानां च निश्चयम्
कृपणानां हि रुदतां कृतमश्रुप्रमार्जनम्
Pashya devasya sanyogam bandhavanam cha nishchayam
Kripananam hi rudatam kritamashrupramarjanam
149.114
पश्य चाल्पेन कालेन निश्चयान्वेषणेन च
प्रसादं शंकरात्प्राप्य दुःखिताः सुखमाप्नुवन्
Pashya chalpena kalena nishchayanveshanena cha
Prasadam shankaratprapya duhkhitah sukhamapnuvan
149.115
ते विस्मिताः प्रहृष्टाश्च पुत्रसंजीवनात्पुनः
बभूवुर्भरतश्रेष्ठ प्रसादाच्छंकरस्य वै
Te vismitah prahrishtashcha putrasanjivanatpunah
Babhuvurbharatashreshtha prasadachchhankarasya vai
149.116
ततस्ते त्वरिता राजञ्श्रुत्वा शोकमघोद्भवम्
विविशुः पुत्रमादाय नगरं हृष्टमानसाः
एषा बुद्धिः समस्तानां चातुर्वर्ण्ये निदर्शिता
Tataste tvarita rajanshrutva shokamaghodbhavam
Vivishuh putramadaya nagaram hrishtamanasah
Esha buddhih samastanam chaturvarnye nidarshita
149.117
धर्मार्थमोक्षसंयुक्तमितिहासमिमं शुभम्
श्रुत्वा मनुष्यः सततमिह प्रेत्य च मोदते
Dharmarthamokshasanyuktamitihasamimam shubham
Shrutva manushyah satatamiha pretya cha modate