UtshovChapter 142
142.1
भीष्म उवाच
अथ वृक्षस्य शाखायां विहंगः ससुहृज्जनः
दीर्घकालोषितो राजंस्तत्र चित्रतनूरुहः
Bhishma uvacha
Atha vrikshasya shakhayam vihangah sasuhrijjanah
Dirghakaloshito rajanstatra chitratanuruhah
142.2
तस्य काल्यं गता भार्या चरितुं नाभ्यवर्तत
प्राप्तां च रजनीं दृष्ट्वा स पक्षी पर्यतप्यत
Tasya kalyam gata bharya charitum nabhyavartata
Praptam cha rajanim drishtva sa pakshi paryatapyata
142.3
वातवर्षं महच्चासीन्न चागच्छति मे प्रिया
किं नु तत्कारणं येन साद्यापि न निवर्तते
Vatavarsham mahachchasinna chagachchhati me priya
Kim nu tatkaranam yena sadyapi na nivartate
142.4
अपि स्वस्ति भवेत्तस्याः प्रियाया मम कानने
तया विरहितं हीदं शून्यमद्य गृहं मम
Api svasti bhavettasyah priyaya mama kanane
Taya virahitam hidam shunyamadya griham mama
142.5
यदि सा रक्तनेत्रान्ता चित्राङ्गी मधुरस्वरा
अद्य नाभ्येति मे कान्ता न कार्यं जीवितेन मे
Yadi sa raktanetranta chitrangi madhurasvara
Adya nabhyeti me kanta na karyam jivitena me
142.6
पतिधर्मरता साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी
सा हि श्रान्तं क्षुधार्तं च जानीते मां तपस्विनी
Patidharmarata sadhvi pranebhyopi gariyasi
Sa hi shrantam kshudhartam cha janite mam tapasvini
142.7
अनुरक्ता हिता चैव स्निग्धा चैव पतिव्रता
यस्य वै तादृशी भार्या धन्यः स मनुजो भुवि
Anurakta hita chaiva snigdha chaiva pativrata
Yasya vai tadrishi bharya dhanyah sa manujo bhuvi
142.8
भार्या हि परमो नाथः पुरुषस्येह पठ्यते
असहायस्य लोकेऽस्मिँल्लोकयात्रासहायिनी
Bharya hi paramo nathah purushasyeha pathyate
Asahayasya lokesminllokayatrasahayini
142.9
तथा रोगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतस्य च
नास्ति भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम्
Tatha rogabhibhutasya nityam krichchhragatasya cha
Nasti bharyasamam kinchinnarasyartasya bheshajam
142.10
नास्ति भार्यासमो बन्धुर्नास्ति भार्यासमा गतिः
नास्ति भार्यासमो लोके सहायो धर्मसाधनः
Nasti bharyasamo bandhurnasti bharyasama gatih
Nasti bharyasamo loke sahayo dharmasadhanah
142.11
एवं विलपतस्तस्य द्विजस्यार्तस्य तत्र वै
गृहीता शकुनघ्नेन भार्या शुश्राव भारतीम्
Evam vilapatastasya dvijasyartasya tatra vai
Grihita shakunaghnena bharya shushrava bharatim
142.12
न सा स्त्रीत्यभिभाषा स्याद्यस्या भर्ता न तुष्यति
अग्निसाक्षिकमप्येतद्भर्ता हि शरणं स्त्रियः
Na sa strityabhibhasha syadyasya bharta na tushyati
Agnisakshikamapyetadbharta hi sharanam striyah
142.13
इति संचिन्त्य दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदा
कपोती लुब्धकेनाथ यत्ता वचनमब्रवीत्
Iti sanchintya duhkharta bhartaram duhkhitam tada
Kapoti lubdhakenatha yatta vachanamabravit
142.14
हन्त वक्ष्यामि ते श्रेयः श्रुत्वा च कुरु तत्तथा
शरणागतसंत्राता भव कान्त विशेषतः
Hanta vakshyami te shreyah shrutva cha kuru tattatha
Sharanagatasantrata bhava kanta visheshatah
142.15
एष शाकुनिकः शेते तव वासं समाश्रितः
शीतार्तश्च क्षुधार्तश्च पूजामस्मै प्रयोजय
Esha shakunikah shete tava vasam samashritah
Shitartashcha kshudhartashcha pujamasmai prayojaya
142.16
यो हि कश्चिद्द्विजं हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम्
शरणागतं च यो हन्यात्तुल्यं तेषां च पातकम्
Yo hi kashchiddvijam hanyadgam va lokasya mataram
Sharanagatam cha yo hanyattulyam tesham cha patakam
142.17
यास्माकं विहिता वृत्तिः कापोती जातिधर्मतः
सा न्याय्यात्मवता नित्यं त्वद्विधेनाभिवर्तितुम्
Yasmakam vihita vrittih kapoti jatidharmatah
Sa nyayyatmavata nityam tvadvidhenabhivartitum
142.18
यस्तु धर्मं यथाशक्ति गृहस्थो ह्यनुवर्तते
स प्रेत्य लभते लोकानक्षयानिति शुश्रुम
Yastu dharmam yathashakti grihastho hyanuvartate
Sa pretya labhate lokanakshayaniti shushruma
142.19
स त्वं संतानवानद्य पुत्रवानपि च द्विज
तत्स्वदेहे दयां त्यक्त्वा धर्मार्थौ परिगृह्य वै
पूजामस्मै प्रयुङ्क्ष्व त्वं प्रीयेतास्य मनो यथा
Sa tvam santanavanadya putravanapi cha dvija
Tatsvadehe dayam tyaktva dharmarthau parigrihya vai
Pujamasmai prayunkshva tvam priyetasya mano yatha
142.20
इति सा शकुनी वाक्यं क्षारकस्था तपस्विनी
अतिदुःखान्विता प्रोच्य भर्तारं समुदैक्षत
Iti sa shakuni vakyam ksharakastha tapasvini
Atiduhkhanvita prochya bhartaram samudaikshata
142.21
स पत्न्या वचनं श्रुत्वा धर्मयुक्तिसमन्वितम्
हर्षेण महता युक्तो बाष्पव्याकुललोचनः
Sa patnya vachanam shrutva dharmayuktisamanvitam
Harshena mahata yukto bashpavyakulalochanah
142.22
तं वै शाकुनिकं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा
पूजयामास यत्नेन स पक्षी पक्षिजीविनम्
Tam vai shakunikam drishtva vidhidrishtena karmana
Pujayamasa yatnena sa pakshi pakshijivinam
142.23
उवाच च स्वागतं ते ब्रूहि किं करवाण्यहम्
संतापश्च न कर्तव्यः स्वगृहे वर्तते भवान्
Uvacha cha svagatam te bruhi kim karavanyaham
Santapashcha na kartavyah svagrihe vartate bhavan
142.24
तद्ब्रवीतु भवान्क्षिप्रं किं करोमि किमिच्छसि
प्रणयेन ब्रवीमि त्वां त्वं हि नः शरणागतः
Tadbravitu bhavankshipram kim karomi kimichchhasi
Pranayena bravimi tvam tvam hi nah sharanagatah
142.25
शरणागतस्य कर्तव्यमातिथ्यमिह यत्नतः
पञ्चयज्ञप्रवृत्तेन गृहस्थेन विशेषतः
Sharanagatasya kartavyamatithyamiha yatnatah
Panchayagyapravrittena grihasthena visheshatah
142.26
पञ्चयज्ञांस्तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमी
तस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मतः
Panchayagyanstu yo mohanna karoti grihashrami
Tasya nayam na cha paro loko bhavati dharmatah
142.27
तद्ब्रूहि त्वं सुविस्रब्धो यत्त्वं वाचा वदिष्यसि
तत्करिष्याम्यहं सर्वं मा त्वं शोके मनः कृथाः
Tadbruhi tvam suvisrabdho yattvam vacha vadishyasi
Tatkarishyamyaham sarvam ma tvam shoke manah krithah
142.28
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शकुनेर्लुब्धकोऽब्रवीत्
बाधते खलु मा शीतं हिमत्राणं विधीयताम्
Tasya tadvachanam shrutva shakunerlubdhakobravit
Badhate khalu ma shitam himatranam vidhiyatam
142.29
एवमुक्तस्ततः पक्षी पर्णान्यास्तीर्य भूतले
यथाशुष्काणि यत्नेन ज्वलनार्थं द्रुतं ययौ
Evamuktastatah pakshi parnanyastirya bhutale
Yathashushkani yatnena jvalanartham drutam yayau
142.30
स गत्वाङ्गारकर्मान्तं गृहीत्वाग्निमथागमत्
ततः शुष्केषु पर्णेषु पावकं सोऽभ्यदीदिपत्
Sa gatvangarakarmantam grihitvagnimathagamat
Tatah shushkeshu parneshu pavakam sobhyadidipat
142.31
सुसंदीप्तं महत्कृत्वा तमाह शरणागतम्
प्रतापय सुविस्रब्धं स्वगात्राण्यकुतोभयः
Susandiptam mahatkritva tamaha sharanagatam
Pratapaya suvisrabdham svagatranyakutobhayah
142.32
स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा लुब्धो गात्राण्यतापयत्
अग्निप्रत्यागतप्राणस्ततः प्राह विहंगमम्
Sa tathoktastathetyuktva lubdho gatranyatapayat
Agnipratyagatapranastatah praha vihangamam
142.33
दत्तमाहारमिच्छामि त्वया क्षुद्बाधते हि माम्
तद्वचः स प्रतिश्रुत्य वाक्यमाह विहंगमः
Dattamaharamichchhami tvaya kshudbadhate hi mam
Tadvachah sa pratishrutya vakyamaha vihangamah
142.34
न मेऽस्ति विभवो येन नाशयामि तव क्षुधाम्
उत्पन्नेन हि जीवामो वयं नित्यं वनौकसः
Na mesti vibhavo yena nashayami tava kshudham
Utpannena hi jivamo vayam nityam vanaukasah
142.35
संचयो नास्ति चास्माकं मुनीनामिव कानने
इत्युक्त्वा स तदा तत्र विवर्णवदनोऽभवत्
Sanchayo nasti chasmakam muninamiva kanane
Ityuktva sa tada tatra vivarnavadanobhavat
142.36
कथं नु खलु कर्तव्यमिति चिन्तापरः सदा
बभूव भरतश्रेष्ठ गर्हयन्वृत्तिमात्मनः
Katham nu khalu kartavyamiti chintaparah sada
Babhuva bharatashreshtha garhayanvrittimatmanah
142.37
मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु स पक्षी पक्षिघातकम्
उवाच तर्पयिष्ये त्वां मुहूर्तं प्रतिपालय
Muhurtallabdhasangyastu sa pakshi pakshighatakam
Uvacha tarpayishye tvam muhurtam pratipalaya
142.38
इत्युक्त्वा शुष्कपर्णैः स संप्रज्वाल्य हुताशनम्
हर्षेण महता युक्तः कपोतः पुनरब्रवीत्
Ityuktva shushkaparnaih sa samprajvalya hutashanam
Harshena mahata yuktah kapotah punarabravit
142.39
देवानां च मुनीनां च पितॄणां च महात्मनाम्
श्रुतपूर्वो मया धर्मो महानतिथिपूजने
Devanam cha muninam cha pitrinam cha mahatmanam
Shrutapurvo maya dharmo mahanatithipujane
142.40
कुरुष्वानुग्रहं मेऽद्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
निश्चिता खलु मे बुद्धिरतिथिप्रतिपूजने
Kurushvanugraham medya satyametadbravimi te
Nishchita khalu me buddhiratithipratipujane
142.41
ततः सत्यप्रतिज्ञो वै स पक्षी प्रहसन्निव
तमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रविवेश महीपते
Tatah satyapratigyo vai sa pakshi prahasanniva
Tamagnim trih parikramya pravivesha mahipate
142.42
अग्निमध्यं प्रविष्टं तं लुब्धो दृष्ट्वाथ पक्षिणम्
चिन्तयामास मनसा किमिदं नु कृतं मया
Agnimadhyam pravishtam tam lubdho drishtvatha pakshinam
Chintayamasa manasa kimidam nu kritam maya
142.43
अहो मम नृशंसस्य गर्हितस्य स्वकर्मणा
अधर्मः सुमहान्घोरो भविष्यति न संशयः
Aho mama nrishansasya garhitasya svakarmana
Adharmah sumahanghoro bhavishyati na sanshayah
142.44
एवं बहुविधं भूरि विललाप स लुब्धकः
गर्हयन्स्वानि कर्माणि द्विजं दृष्ट्वा तथागतम्
Evam bahuvidham bhuri vilalapa sa lubdhakah
Garhayansvani karmani dvijam drishtva tathagatam