UtshovChapter 139
139.1
युधिष्ठिर उवाच
हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घिनि
अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते
Yudhishthira uvacha
Hine paramake dharme sarvalokatilanghini
Adharme dharmatam nite dharme chadharmatam gate
139.2
मर्यादासु प्रभिन्नासु क्षुभिते धर्मनिश्चये
राजभिः पीडिते लोके चोरैर्वापि विशां पते
Maryadasu prabhinnasu kshubhite dharmanishchaye
Rajabhih pidite loke chorairvapi visham pate
139.3
सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च
कामान्मोहाच्च लोभाच्च भयं पश्यत्सु भारत
Sarvashrameshu mudheshu karmasupahateshu cha
Kamanmohachcha lobhachcha bhayam pashyatsu bharata
139.4
अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यभीतेषु पार्थिव
निकृत्या हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम्
Avishvasteshu sarveshu nityabhiteshu parthiva
Nikritya hanyamaneshu vanchayatsu parasparam
139.5
संप्रदीप्तेषु देशेषु ब्राह्मण्ये चाभिपीडिते
अवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते
Sampradipteshu desheshu brahmanye chabhipidite
Avarshati cha parjanye mitho bhede samutthite
139.6
सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने
केन स्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते
Sarvasmindasyusadbhute prithivyamupajivane
Kena svidbrahmano jivejjaghanye kala agate
139.7
अतित्यक्षुः पुत्रपौत्राननुक्रोशान्नराधिप
कथमापत्सु वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह
Atityakshuh putrapautrananukroshannaradhipa
Kathamapatsu varteta tanme bruhi pitamaha
139.8
कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गते
कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेत परंतप
Katham cha raja varteta loke kalushatam gate
Kathamarthachcha dharmachcha na hiyeta parantapa
139.9
भीष्म उवाच
राजमूला महाराज योगक्षेमसुवृष्टयः
प्रजासु व्याधयश्चैव मरणं च भयानि च
Bhishma uvacha
Rajamula maharaja yogakshemasuvrishtayah
Prajasu vyadhayashchaiva maranam cha bhayani cha
139.10
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ
राजमूलानि सर्वाणि मम नास्त्यत्र संशयः
Kritam treta dvaparashcha kalishcha bharatarshabha
Rajamulani sarvani mama nastyatra sanshayah
139.11
तस्मिंस्त्वभ्यागते काले प्रजानां दोषकारके
विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तदा भवेत्
Tasminstvabhyagate kale prajanam doshakarake
Vigyanabalamasthaya jivitavyam tada bhavet
139.12
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Vishvamitrasya sanvadam chandalasya cha pakkane
139.13
त्रेताद्वापरयोः संधौ पुरा दैवविधिक्रमात्
अनावृष्टिरभूद्घोरा राजन्द्वादशवार्षिकी
Tretadvaparayoh sandhau pura daivavidhikramat
Anavrishtirabhudghora rajandvadashavarshiki
139.14
प्रजानामभिवृद्धानां युगान्ते पर्युपस्थिते
त्रेतानिर्मोक्षसमये द्वापरप्रतिपादने
Prajanamabhivriddhanam yugante paryupasthite
Tretanirmokshasamaye dvaparapratipadane
139.15
न ववर्ष सहस्राक्षः प्रतिलोमोऽभवद्गुरुः
जगाम दक्षिणं मार्गं सोमो व्यावृत्तलक्षणः
Na vavarsha sahasrakshah pratilomobhavadguruh
Jagama dakshinam margam somo vyavrittalakshanah
139.16
नावश्यायोऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्रराजयः
नद्यः संक्षिप्ततोयौघाः क्वचिदन्तर्गताभवन्
Navashyayopi ratryante kuta evabhrarajayah
Nadyah sankshiptatoyaughah kvachidantargatabhavan
139.17
सरांसि सरितश्चैव कूपाः प्रस्रवणानि च
हतत्विट्कान्यलक्ष्यन्त निसर्गाद्दैवकारितात्
Saransi saritashchaiva kupah prasravanani cha
Hatatvitkanyalakshyanta nisargaddaivakaritat
139.18
उपशुष्कजलस्थाया विनिवृत्तसभाप्रपा
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्कारमङ्गला
Upashushkajalasthaya vinivrittasabhaprapa
Nivrittayagyasvadhyaya nirvashatkaramangala
139.19
उत्सन्नकृषिगोरक्ष्या निवृत्तविपणापणा
निवृत्तपूगसमया संप्रनष्टमहोत्सवा
Utsannakrishigorakshya nivrittavipanapana
Nivrittapugasamaya sampranashtamahotsava
139.20
अस्थिकङ्कालसंकीर्णा हाहाभूतजनाकुला
शून्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेशना
Asthikankalasankirna hahabhutajanakula
Shunyabhuyishthanagara dagdhagramaniveshana
139.21
क्वचिच्चोरैः क्वचिच्छस्त्रैः क्वचिद्राजभिरातुरैः
परस्परभयाच्चैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना
Kvachichchoraih kvachichchhastraih kvachidrajabhiraturaih
Parasparabhayachchaiva shunyabhuyishthanirjana
139.22
गतदैवतसंकल्पा वृद्धबालविनाकृता
गोजाविमहिषैर्हीना परस्परहराहरा
Gatadaivatasankalpa vriddhabalavinakrita
Gojavimahishairhina parasparaharahara
139.23
हतविप्रा हतारक्षा प्रनष्टौषधिसंचया
श्यावभूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा
Hatavipra hataraksha pranashtaushadhisanchaya
Shyavabhutanarapraya babhuva vasudha tada
139.24
तस्मिन्प्रतिभये काले क्षीणे धर्मे युधिष्ठिर
बभ्रमुः क्षुधिता मर्त्याः खादन्तः स्म परस्परम्
Tasminpratibhaye kale kshine dharme yudhishthira
Babhramuh kshudhita martyah khadantah sma parasparam
139.25
ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा परित्यक्ताग्निदैवताः
आश्रमान्संपरित्यज्य पर्यधावन्नितस्ततः
Rishayo niyamanstyaktva parityaktagnidaivatah
Ashramansamparityajya paryadhavannitastatah
139.26
विश्वामित्रोऽथ भगवान्महर्षिरनिकेतनः
क्षुधा परिगतो धीमान्समन्तात्पर्यधावत
Vishvamitrotha bhagavanmaharshiraniketanah
Kshudha parigato dhimansamantatparyadhavata
139.27
स कदाचित्परिपतञ्श्वपचानां निवेशनम्
हिंस्राणां प्राणिहन्तॄणामाससाद वने क्वचित्
Sa kadachitparipatanshvapachanam niveshanam
Hinsranam pranihantrinamasasada vane kvachit
139.28
विभिन्नकलशाकीर्णं श्वचर्माच्छादनायुतम्
वराहखरभग्नास्थिकपालघटसंकुलम्
Vibhinnakalashakirnam shvacharmachchhadanayutam
Varahakharabhagnasthikapalaghatasankulam
139.29
मृतचेलपरिस्तीर्णं निर्माल्यकृतभूषणम्
सर्पनिर्मोकमालाभिः कृतचिह्नकुटीमठम्
Mritachelaparistirnam nirmalyakritabhushanam
Sarpanirmokamalabhih kritachihnakutimatham
139.30
उलूकपक्षध्वजिभिर्देवतायतनैर्वृतम्
लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम्
Ulukapakshadhvajibhirdevatayatanairvritam
Lohaghantaparishkaram shvayuthaparivaritam
139.31
तत्प्रविश्य क्षुधाविष्टो गाधेः पुत्रो महानृषिः
आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः
Tatpravishya kshudhavishto gadheh putro mahanrishih
Aharanveshane yuktah param yatnam samasthitah
139.32
न च क्वचिदविन्दत्स भिक्षमाणोऽपि कौशिकः
मांसमन्नं मूलफलमन्यद्वा तत्र किंचन
Na cha kvachidavindatsa bhikshamanopi kaushikah
Mansamannam mulaphalamanyadva tatra kinchana
139.33
अहो कृच्छ्रं मया प्राप्तमिति निश्चित्य कौशिकः
पपात भूमौ दौर्बल्यात्तस्मिंश्चण्डालपक्कणे
Aho krichchhram maya praptamiti nishchitya kaushikah
Papata bhumau daurbalyattasminshchandalapakkane
139.34
चिन्तयामास स मुनिः किं नु मे सुकृतं भवेत्
कथं वृथा न मृत्युः स्यादिति पार्थिवसत्तम
Chintayamasa sa munih kim nu me sukritam bhavet
Katham vritha na mrityuh syaditi parthivasattama
139.35
स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्तीं विततां मुनिः
चण्डालस्य गृहे राजन्सद्यः शस्त्रहतस्य च
Sa dadarsha shvamansasya kutantim vitatam munih
Chandalasya grihe rajansadyah shastrahatasya cha
139.36
स चिन्तयामास तदा स्तेयं कार्यमितो मया
न हीदानीमुपायोऽन्यो विद्यते प्राणधारणे
Sa chintayamasa tada steyam karyamito maya
Na hidanimupayonyo vidyate pranadharane
139.37
आपत्सु विहितं स्तेयं विशिष्टसमहीनतः
परं परं भवेत्पूर्वमस्तेयमिति निश्चयः
Apatsu vihitam steyam vishishtasamahinatah
Param param bhavetpurvamasteyamiti nishchayah
139.38
हीनादादेयमादौ स्यात्समानात्तदनन्तरम्
असंभवादाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात्
Hinadadeyamadau syatsamanattadanantaram
Asambhavadadadita vishishtadapi dharmikat
139.39
सोऽहमन्तावसानानां हरमाणः परिग्रहात्
न स्तेयदोषं पश्यामि हरिष्याम्येतदामिषम्
Sohamantavasananam haramanah parigrahat
Na steyadosham pashyami harishyamyetadamisham
139.40
एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रो महामुनिः
तस्मिन्देशे प्रसुष्वाप पतितो यत्र भारत
Etam buddhim samasthaya vishvamitro mahamunih
Tasmindeshe prasushvapa patito yatra bharata
139.41
स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डालपक्कणे
शनैरुत्थाय भगवान्प्रविवेश कुटीमठम्
Sa vigadham nisham drishtva supte chandalapakkane
Shanairutthaya bhagavanpravivesha kutimatham
139.42
स सुप्त एव चण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनः
परिभिन्नस्वरो रूक्ष उवाचाप्रियदर्शनः
Sa supta eva chandalah shleshmapihitalochanah
Paribhinnasvaro ruksha uvachapriyadarshanah
139.43
कः कुतन्तीं घट्टयति सुप्ते चण्डालपक्कणे
जागर्मि नावसुप्तोऽस्मि हतोऽसीति च दारुणः
Kah kutantim ghattayati supte chandalapakkane
Jagarmi navasuptosmi hatositi cha darunah
139.44
विश्वामित्रोऽहमित्येव सहसा तमुवाच सः
सहसाभ्यागतभयः सोद्वेगस्तेन कर्मणा
Vishvamitrohamityeva sahasa tamuvacha sah
Sahasabhyagatabhayah sodvegastena karmana
139.45
चण्डालस्तद्वचः श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः
शयनादुपसंभ्रान्त इयेषोत्पतितुं ततः
Chandalastadvachah shrutva maharsherbhavitatmanah
Shayanadupasambhranta iyeshotpatitum tatah
139.46
स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात्कृताञ्जलिः
उवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन्किं ते चिकीर्षितम्
Sa visrijyashru netrabhyam bahumanatkritanjalih
Uvacha kaushikam ratrau brahmankim te chikirshitam
139.47
विश्वामित्रस्तु मातङ्गमुवाच परिसान्त्वयन्
क्षुधितोऽहं गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम्
Vishvamitrastu matangamuvacha parisantvayan
Kshudhitoham gataprano harishyami shvajaghanim
139.48
अवसीदन्ति मे प्राणाः स्मृतिर्मे नश्यति क्षुधा
स्वधर्मं बुध्यमानोऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम्
Avasidanti me pranah smritirme nashyati kshudha
Svadharmam budhyamanopi harishyami shvajaghanim
139.49
अटन्भैक्षं न विन्दामि यदा युष्माकमालये
तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम्
Atanbhaiksham na vindami yada yushmakamalaye
Tada buddhih krita pape harishyami shvajaghanim
139.50
तृषितः कलुषं पाता नास्ति ह्रीरशनार्थिनः
क्षुद्धर्मं दूषयत्यत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम्
Trishitah kalusham pata nasti hrirashanarthinah
Kshuddharmam dushayatyatra harishyami shvajaghanim
139.51
अग्निर्मुखं पुरोधाश्च देवानां शुचिपाद्विभुः
यथा स सर्वभुग्ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः
Agnirmukham purodhashcha devanam shuchipadvibhuh
Yatha sa sarvabhugbrahma tatha mam viddhi dharmatah
139.52
तमुवाच स चण्डालो महर्षे शृणु मे वचः
श्रुत्वा तथा समातिष्ठ यथा धर्मान्न हीयसे
Tamuvacha sa chandalo maharshe shrinu me vachah
Shrutva tatha samatishtha yatha dharmanna hiyase
139.53
मृगाणामधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणः
तस्याप्यधम उद्देशः शरीरस्योरुजाघनी
Mriganamadhamam shvanam pravadanti manishinah
Tasyapyadhama uddeshah sharirasyorujaghani
139.54
नेदं सम्यग्व्यवसितं महर्षे कर्म वैकृतम्
चण्डालस्वस्य हरणमभक्ष्यस्य विशेषतः
Nedam samyagvyavasitam maharshe karma vaikritam
Chandalasvasya haranamabhakshyasya visheshatah
139.55
साध्वन्यमनुपश्य त्वमुपायं प्राणधारणे
न मांसलोभात्तपसो नाशस्ते स्यान्महामुने
Sadhvanyamanupashya tvamupayam pranadharane
Na mansalobhattapaso nashaste syanmahamune
139.56
जानतोऽविहितो मार्गो न कार्यो धर्मसंकरः
मा स्म धर्मं परित्याक्षीस्त्वं हि धर्मविदुत्तमः
Janatovihito margo na karyo dharmasankarah
Ma sma dharmam parityakshistvam hi dharmaviduttamah
139.57
विश्वामित्रस्ततो राजन्नित्युक्तो भरतर्षभ
क्षुधार्तः प्रत्युवाचेदं पुनरेव महामुनिः
Vishvamitrastato rajannityukto bharatarshabha
Kshudhartah pratyuvachedam punareva mahamunih
139.58
निराहारस्य सुमहान्मम कालोऽभिधावतः
न विद्यतेऽभ्युपायश्च कश्चिन्मे प्राणधारणे
Niraharasya sumahanmama kalobhidhavatah
Na vidyatebhyupayashcha kashchinme pranadharane
139.59
येन तेन विशेषेण कर्मणा येन केनचित्
अभ्युज्जीवेत्सीदमानः समर्थो धर्ममाचरेत्
Yena tena visheshena karmana yena kenachit
Abhyujjivetsidamanah samartho dharmamacharet
139.60
ऐन्द्रो धर्मः क्षत्रियाणां ब्राह्मणानामथाग्निकः
ब्रह्मवह्निर्मम बलं भक्ष्यामि समयं क्षुधा
Aindro dharmah kshatriyanam brahmananamathagnikah
Brahmavahnirmama balam bhakshyami samayam kshudha
139.61
यथा यथा वै जीवेद्धि तत्कर्तव्यमपीडया
जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन्धर्ममवाप्नुयात्
Yatha yatha vai jiveddhi tatkartavyamapidaya
Jivitam maranachchhreyo jivandharmamavapnuyat
139.62
सोऽहं जीवितमाकाङ्क्षन्नभक्षस्यापि भक्षणम्
व्यवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद्भवाननुमन्यताम्
Soham jivitamakankshannabhakshasyapi bhakshanam
Vyavasye buddhipurvam vai tadbhavananumanyatam
139.63
जीवन्धर्मं चरिष्यामि प्रणोत्स्याम्यशुभानि च
तपोभिर्विद्यया चैव ज्योतींषीव महत्तमः
Jivandharmam charishyami pranotsyamyashubhani cha
Tapobhirvidyaya chaiva jyotinshiva mahattamah
139.64
श्वपच उवाच
नैतत्खादन्प्राप्स्यसे प्राणमन्यं; नायुर्दीर्घं नामृतस्येव तृप्तिम्
भिक्षामन्यां भिक्ष मा ते मनोऽस्तु; श्वभक्षणे श्वा ह्यभक्षो द्विजानाम्
Shvapacha uvacha
Naitatkhadanprapsyase pranamanyam; nayurdirgham namritasyeva triptim
Bhikshamanyam bhiksha ma te manostu; shvabhakshane shva hyabhaksho dvijanam
139.65
विश्वामित्र उवाच
न दुर्भिक्षे सुलभं मांसमन्य;च्छ्वपाक नान्नं न च मेऽस्ति वित्तम्
क्षुधार्तश्चाहमगतिर्निराशः; श्वमांसे चास्मिन्षड्रसान्साधु मन्ये
Vishvamitra uvacha
Na durbhikshe sulabham mansamanya;chchhvapaka nannam na cha mesti vittam
Kshudhartashchahamagatirnirashah; shvamanse chasminshadrasansadhu manye
139.66
श्वपच उवाच
पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रस्य वै द्विज
यदि शास्त्रं प्रमाणं ते माभक्ष्ये मानसं कृथाः
Shvapacha uvacha
Pancha panchanakha bhakshya brahmakshatrasya vai dvija
Yadi shastram pramanam te mabhakshye manasam krithah
139.67
विश्वामित्र उवाच
अगस्त्येनासुरो जग्धो वातापिः क्षुधितेन वै
अहमापद्गतः क्षुब्धो भक्षयिष्ये श्वजाघनीम्
Vishvamitra uvacha
Agastyenasuro jagdho vatapih kshudhitena vai
Ahamapadgatah kshubdho bhakshayishye shvajaghanim
139.68
श्वपच उवाच
भिक्षामन्यामाहरेति न चैतत्कर्तुमर्हसि
न नूनं कार्यमेतद्वै हर कामं श्वजाघनीम्
Shvapacha uvacha
Bhikshamanyamahareti na chaitatkartumarhasi
Na nunam karyametadvai hara kamam shvajaghanim
139.69
विश्वामित्र उवाच
शिष्टा वै कारणं धर्मे तद्वृत्तमनुवर्तये
परां मेध्याशनादेतां भक्ष्यां मन्ये श्वजाघनीम्
Vishvamitra uvacha
Shishta vai karanam dharme tadvrittamanuvartaye
Param medhyashanadetam bhakshyam manye shvajaghanim
139.70
श्वपच उवाच
असता यत्समाचीर्णं न स धर्मः सनातनः
नावृत्तमनुकार्यं वै मा छलेनानृतं कृथाः
Shvapacha uvacha
Asata yatsamachirnam na sa dharmah sanatanah
Navrittamanukaryam vai ma chhalenanritam krithah
139.71
विश्वामित्र उवाच
न पातकं नावमतमृषिः सन्कर्तुमर्हसि
समौ च श्वमृगौ मन्ये तस्माद्भक्ष्या श्वजाघनी
Vishvamitra uvacha
Na patakam navamatamrishih sankartumarhasi
Samau cha shvamrigau manye tasmadbhakshya shvajaghani
139.72
श्वपच उवाच
यद्ब्राह्मणार्थे कृतमर्थितेन; तेनर्षिणा तच्च भक्ष्याधिकारम्
स वै धर्मो यत्र न पापमस्ति; सर्वैरुपायैर्हि स रक्षितव्यः
Shvapacha uvacha
Yadbrahmanarthe kritamarthitena; tenarshina tachcha bhakshyadhikaram
Sa vai dharmo yatra na papamasti; sarvairupayairhi sa rakshitavyah
139.73
विश्वामित्र उवाच
मित्रं च मे ब्राह्मणश्चायमात्मा; प्रियश्च मे पूज्यतमश्च लोके
तं भर्तुकामोऽहमिमां हरिष्ये; नृशंसानामीदृशानां न बिभ्ये
Vishvamitra uvacha
Mitram cha me brahmanashchayamatma; priyashcha me pujyatamashcha loke
Tam bhartukamohamimam harishye; nrishansanamidrishanam na bibhye
139.74
श्वपच उवाच
कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति; न चाभक्ष्यैः प्रतिकुर्वन्ति तत्र
सर्वान्कामान्प्राप्नुवन्तीह विद्व;न्प्रियस्व कामं सहितः क्षुधा वै
Shvapacha uvacha
Kamam nara jivitam santyajanti; na chabhakshyaih pratikurvanti tatra
Sarvankamanprapnuvantiha vidva;npriyasva kamam sahitah kshudha vai
139.75
विश्वामित्र उवाच
स्थाने तावत्संशयः प्रेत्यभावे; निःसंशयं कर्मणां वा विनाशः
अहं पुनर्वर्त इत्याशयात्मा; मूलं रक्षन्भक्षयिष्याम्यभक्ष्यम्
Vishvamitra uvacha
Sthane tavatsanshayah pretyabhave; nihsanshayam karmanam va vinashah
Aham punarvarta ityashayatma; mulam rakshanbhakshayishyamyabhakshyam
139.76
बुद्ध्यात्मके व्यस्तमस्तीति तुष्टो; मोहादेकत्वं यथा चर्म चक्षुः
यद्यप्येनः संशयादाचरामि; नाहं भविष्यामि यथा त्वमेव
Buddhyatmake vyastamastiti tushto; mohadekatvam yatha charma chakshuh
Yadyapyenah sanshayadacharami; naham bhavishyami yatha tvameva
139.77
श्वपच उवाच
पतनीयमिदं दुःखमिति मे वर्तते मतिः
दुष्कृती ब्राह्मणं सन्तं यस्त्वामहमुपालभे
Shvapacha uvacha
Pataniyamidam duhkhamiti me vartate matih
Dushkriti brahmanam santam yastvamahamupalabhe
139.78
विश्वामित्र उवाच
पिबन्त्येवोदकं गावो मण्डूकेषु रुवत्स्वपि
न तेऽधिकारो धर्मेऽस्ति मा भूरात्मप्रशंसकः
Vishvamitra uvacha
Pibantyevodakam gavo mandukeshu ruvatsvapi
Na tedhikaro dharmesti ma bhuratmaprashansakah
139.79
श्वपच उवाच
सुहृद्भूत्वानुशास्मि त्वा कृपा हि त्वयि मे द्विज
तदेवं श्रेय आधत्स्व मा लोभाच्छ्वानमादिथाः
Shvapacha uvacha
Suhridbhutvanushasmi tva kripa hi tvayi me dvija
Tadevam shreya adhatsva ma lobhachchhvanamadithah
139.80
विश्वामित्र उवाच
सुहृन्मे त्वं सुखेप्सुश्चेदापदो मां समुद्धर
जानेऽहं धर्मतोऽऽत्मानं श्वानीमुत्सृज जाघनीम्
Vishvamitra uvacha
Suhrinme tvam sukhepsushchedapado mam samuddhara
Janeham dharmatotmanam shvanimutsrija jaghanim
139.81
श्वपच उवाच
नैवोत्सहे भवते दातुमेतां; नोपेक्षितुं ह्रियमाणं स्वमन्नम्
उभौ स्यावः स्वमलेनावलिप्तौ; दाताहं च त्वं च विप्र प्रतीच्छन्
Shvapacha uvacha
Naivotsahe bhavate datumetam; nopekshitum hriyamanam svamannam
Ubhau syavah svamalenavaliptau; dataham cha tvam cha vipra pratichchhan
139.82
विश्वामित्र उवाच
अद्याहमेतद्वृजिनं कर्म कृत्वा; जीवंश्चरिष्यामि महापवित्रम्
प्रपूतात्मा धर्ममेवाभिपत्स्ये; यदेतयोर्गुरु तद्वै ब्रवीहि
Vishvamitra uvacha
Adyahametadvrijinam karma kritva; jivanshcharishyami mahapavitram
Praputatma dharmamevabhipatsye; yadetayorguru tadvai bravihi
139.83
श्वपच उवाच
आत्मैव साक्षी किल लोककृत्ये; त्वमेव जानासि यदत्र दुष्टम्
यो ह्याद्रियेद्भक्ष्यमिति श्वमांसं; मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम्
Shvapacha uvacha
Atmaiva sakshi kila lokakritye; tvameva janasi yadatra dushtam
Yo hyadriyedbhakshyamiti shvamansam; manye na tasyasti vivarjaniyam
139.84
विश्वामित्र उवाच
उपादाने खादने वास्य दोषः; कार्यो न्यायैर्नित्यमत्रापवादः
यस्मिन्न हिंसा नानृते वाक्यलेशो; भक्ष्यक्रिया तत्र न तद्गरीयः
Vishvamitra uvacha
Upadane khadane vasya doshah; karyo nyayairnityamatrapavadah
Yasminna hinsa nanrite vakyalesho; bhakshyakriya tatra na tadgariyah
139.85
श्वपच उवाच
यद्येष हेतुस्तव खादनस्य; न ते वेदः कारणं नान्यधर्मः
तस्मादभक्ष्ये भक्षणाद्वा द्विजेन्द्र; दोषं न पश्यामि यथेदमात्थ
Shvapacha uvacha
Yadyesha hetustava khadanasya; na te vedah karanam nanyadharmah
Tasmadabhakshye bhakshanadva dvijendra; dosham na pashyami yathedamattha
139.86
विश्वामित्र उवाच
न पातकं भक्षणमस्य दृष्टं; सुरां पीत्वा पततीतीह शब्दः
अन्योन्यकर्माणि तथा तथैव; न लेशमात्रेण कृत्यं हिनस्ति
Vishvamitra uvacha
Na patakam bhakshanamasya drishtam; suram pitva patatitiha shabdah
Anyonyakarmani tatha tathaiva; na leshamatrena krityam hinasti
139.87
श्वपच उवाच
अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद्वा; तं विद्वांसं बाधते साधुवृत्तम्
स्थानं पुनर्यो लभते निषङ्गा;त्तेनापि दण्डः सहितव्य एव
Shvapacha uvacha
Asthanato hinatah kutsitadva; tam vidvansam badhate sadhuvrittam
Sthanam punaryo labhate nishanga;ttenapi dandah sahitavya eva
139.88
भीष्म उवाच
एवमुक्त्वा निववृते मातङ्गः कौशिकं तदा
विश्वामित्रो जहारैव कृतबुद्धिः श्वजाघनीम्
Bhishma uvacha
Evamuktva nivavrite matangah kaushikam tada
Vishvamitro jaharaiva kritabuddhih shvajaghanim
139.89
ततो जग्राह पञ्चाङ्गीं जीवितार्थी महामुनिः
सदारस्तामुपाकृत्य वने यातो महामुनिः
Tato jagraha panchangim jivitarthi mahamunih
Sadarastamupakritya vane yato mahamunih
139.90
एतस्मिन्नेव काले तु प्रववर्षाथ वासवः
संजीवयन्प्रजाः सर्वा जनयामास चौषधीः
Etasminneva kale tu pravavarshatha vasavah
Sanjivayanprajah sarva janayamasa chaushadhih
139.91
विश्वामित्रोऽपि भगवांस्तपसा दग्धकिल्बिषः
कालेन महता सिद्धिमवाप परमाद्भुताम्
Vishvamitropi bhagavanstapasa dagdhakilbishah
Kalena mahata siddhimavapa paramadbhutam
139.92
एवं विद्वानदीनात्मा व्यसनस्थो जिजीविषुः
सर्वोपायैरुपायज्ञो दीनमात्मानमुद्धरेत्
Evam vidvanadinatma vyasanastho jijivishuh
Sarvopayairupayagyo dinamatmanamuddharet
139.93
एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत्
जीवन्पुण्यमवाप्नोति नरो भद्राणि पश्यति
Etam buddhim samasthaya jivitavyam sada bhavet
Jivanpunyamavapnoti naro bhadrani pashyati
139.94
तस्मात्कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये
बुद्धिमास्थाय लोकेऽस्मिन्वर्तितव्यं यतात्मना
Tasmatkaunteya vidusha dharmadharmavinishchaye
Buddhimasthaya lokesminvartitavyam yatatmana