UtshovChapter 138
138.1
युधिष्ठिर उवाच
युगक्षयात्परिक्षीणे धर्मे लोके च भारत
दस्युभिः पीड्यमाने च कथं स्थेयं पितामह
Yudhishthira uvacha
Yugakshayatparikshine dharme loke cha bharata
Dasyubhih pidyamane cha katham stheyam pitamaha
138.2
भीष्म उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि नीतिमापत्सु भारत
उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः
Bhishma uvacha
Hanta te kathayishyami nitimapatsu bharata
Utsrijyapi ghrinam kale yatha varteta bhumipah
138.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
भरद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुंतपस्य च
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Bharadvajasya sanvadam ragyah shatruntapasya cha
138.4
राजा शत्रुंतपो नाम सौवीराणां महारथः
कणिङ्कमुपसंगम्य पप्रच्छार्थविनिश्चयम्
Raja shatruntapo nama sauviranam maharathah
Kaninkamupasangamya paprachchharthavinishchayam
138.5
अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते
वर्धितं पालयेत्केन पालितं प्रणयेत्कथम्
Alabdhasya katham lipsa labdham kena vivardhate
Vardhitam palayetkena palitam pranayetkatham
138.6
तस्मै विनिश्चयार्थं स परिपृष्टार्थनिश्चयः
उवाच ब्राह्मणो वाक्यमिदं हेतुमदुत्तरम्
Tasmai vinishchayartham sa pariprishtarthanishchayah
Uvacha brahmano vakyamidam hetumaduttaram
138.7
नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः
अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः
Nityamudyatadandah syannityam vivritapaurushah
Achchhidrashchhidradarshi cha paresham vivaranugah
138.8
नित्यमुद्यतदण्डस्य भृशमुद्विजते जनः
तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्ररोधयेत्
Nityamudyatadandasya bhrishamudvijate janah
Tasmatsarvani bhutani dandenaiva prarodhayet
138.9
एवमेव प्रशंसन्ति पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः
तस्माच्चतुष्टये तस्मिन्प्रधानो दण्ड उच्यते
Evameva prashansanti panditastattvadarshinah
Tasmachchatushtaye tasminpradhano danda uchyate
138.10
छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः
कथं हि शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले वनस्पतौ
Chhinnamule hyadhishthane sarve tajjivino hatah
Katham hi shakhastishtheyushchhinnamule vanaspatau
138.11
मूलमेवादितश्छिन्द्यात्परपक्षस्य पण्डितः
ततः सहायान्पक्षं च सर्वमेवानुसारयेत्
Mulamevaditashchhindyatparapakshasya panditah
Tatah sahayanpaksham cha sarvamevanusarayet
138.12
सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम्
आपदां पदकालेषु कुर्वीत न विचारयेत्
Sumantritam suvikrantam suyuddham supalayitam
Apadam padakaleshu kurvita na vicharayet
138.13
वाङ्मात्रेण विनीतः स्याद्धृदयेन यथा क्षुरः
श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जयेत्
Vanmatrena vinitah syaddhridayena yatha kshurah
Shlakshnapurvabhibhashi cha kamakrodhau vivarjayet
138.14
सपत्नसहिते कार्ये कृत्वा संधिं न विश्वसेत्
अपक्रामेत्ततः क्षिप्रं कृतकार्यो विचक्षणः
Sapatnasahite karye kritva sandhim na vishvaset
Apakramettatah kshipram kritakaryo vichakshanah
138.15
शत्रुं च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत्
नित्यशश्चोद्विजेत्तस्मात्सर्पाद्वेश्मगतादिव
Shatrum cha mitrarupena santvenaivabhisantvayet
Nityashashchodvijettasmatsarpadveshmagatadiva
138.16
यस्य बुद्धिं परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत्
अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम्
Yasya buddhim paribhavettamatitena santvayet
Anagatena dushpragyam pratyutpannena panditam
138.17
अञ्जलिं शपथं सान्त्वं प्रणम्य शिरसा वदेत्
अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता
Anjalim shapatham santvam pranamya shirasa vadet
Ashruprapatanam chaiva kartavyam bhutimichchhata
138.18
वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालविपर्ययः
अथैनमागते काले भिन्द्याद्घटमिवाश्मनि
Vahedamitram skandhena yavatkalaviparyayah
Athainamagate kale bhindyadghatamivashmani
138.19
मुहूर्तमपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत्
न तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायेत नरश्चिरम्
Muhurtamapi rajendra tindukalatavajjvalet
Na tushagnirivanarchirdhumayeta narashchiram
138.20
नानर्थकेनार्थवत्त्वं कृतघ्नेन समाचरेत्
अर्थे तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्योऽवमन्यते
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्
Nanarthakenarthavattvam kritaghnena samacharet
Arthe tu shakyate bhoktum kritakaryovamanyate
Tasmatsarvani karyani savasheshani karayet
138.21
कोकिलस्य वराहस्य मेरोः शून्यस्य वेश्मनः
व्याडस्य भक्तिचित्रस्य यच्छ्रेष्ठं तत्समाचरेत्
Kokilasya varahasya meroh shunyasya veshmanah
Vyadasya bhaktichitrasya yachchhreshtham tatsamacharet
138.22
उत्थायोत्थाय गच्छेच्च नित्ययुक्तो रिपोर्गृहान्
कुशलं चापि पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत्
Utthayotthaya gachchhechcha nityayukto riporgrihan
Kushalam chapi prichchheta yadyapyakushalam bhavet
138.23
नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न क्लीबा न च मानिनः
न च लोकरवाद्भीता न च शश्वत्प्रतीक्षिणः
Nalasah prapnuvantyarthanna kliba na cha maninah
Na cha lokaravadbhita na cha shashvatpratikshinah
138.24
नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः
Nasya chhidram paro vidyadvidyachchhidram parasya tu
Guhetkurma ivangani rakshedvivaramatmanah
138.25
बकवच्चिन्तयेदर्थान्सिंहवच्च पराक्रमेत्
वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत्
Bakavachchintayedarthansinhavachcha parakramet
Vrikavachchavalumpeta shashavachcha vinishpatet
138.26
पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम्
एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान्
Panamakshastatha naryo mrigaya gitavaditam
Etani yuktya seveta prasango hyatra doshavan
138.27
कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम्
अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि संश्रयेत्
Kuryattrinamayam chapam shayita mrigashayikam
Andhah syadandhavelayam badhiryamapi sanshrayet
138.28
देशं कालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः
देशकालाभ्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत्
Desham kalam samasadya vikrameta vichakshanah
Deshakalabhyatito hi vikramo nishphalo bhavet
138.29
कालाकालौ संप्रधार्य बलाबलमथात्मनः
परस्परबलं ज्ञात्वा तथात्मानं नियोजयेत्
Kalakalau sampradharya balabalamathatmanah
Parasparabalam gyatva tathatmanam niyojayet
138.30
दण्डेनोपनतं शत्रुं यो राजा न नियच्छति
स मृत्युमुपगूह्यास्ते गर्भमश्वतरी यथा
Dandenopanatam shatrum yo raja na niyachchhati
Sa mrityumupaguhyaste garbhamashvatari yatha
138.31
सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहः
आमः स्यात्पक्वसंकाशो न च शीर्येत कस्यचित्
Supushpitah syadaphalah phalavansyadduraruhah
Amah syatpakvasankasho na cha shiryeta kasyachit
138.32
आशां कालवतीं कुर्यात्तां च विघ्नेन योजयेत्
विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं चापि हेतुतः
Asham kalavatim kuryattam cha vighnena yojayet
Vighnam nimittato bruyannimittam chapi hetutah
138.33
भीतवत्संविधातव्यं यावद्भयमनागतम्
आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत्
Bhitavatsanvidhatavyam yavadbhayamanagatam
Agatam tu bhayam drishtva prahartavyamabhitavat
138.34
न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति
संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति
Na sanshayamanaruhya naro bhadrani pashyati
Sanshayam punararuhya yadi jivati pashyati
138.35
अनागतं विजानीयाद्यच्छेद्भयमुपस्थितम्
पुनर्वृद्धिक्षयात्किंचिदभिवृत्तं निशामयेत्
Anagatam vijaniyadyachchhedbhayamupasthitam
Punarvriddhikshayatkinchidabhivrittam nishamayet
138.36
प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम्
अनागतसुखाशा च नैष बुद्धिमतां नयः
Pratyupasthitakalasya sukhasya parivarjanam
Anagatasukhasha cha naisha buddhimatam nayah
138.37
योऽरिणा सह संधाय सुखं स्वपिति विश्वसन्
स वृक्षाग्रप्रसुप्तो वा पतितः प्रतिबुध्यते
Yorina saha sandhaya sukham svapiti vishvasan
Sa vrikshagraprasupto va patitah pratibudhyate
138.38
कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वा
उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत्
Karmana yena teneha mriduna darunena va
Uddhareddinamatmanam samartho dharmamacharet
138.39
ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस्तानपवत्सयेत्
आत्मनश्चापि बोद्धव्याश्चाराः प्रणिहिताः परैः
Ye sapatnah sapatnanam sarvanstanapavatsayet
Atmanashchapi boddhavyashcharah pranihitah paraih
138.40
चारः सुविहितः कार्य आत्मनोऽथ परस्य च
पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रं प्रवेशयेत्
Charah suvihitah karya atmanotha parasya cha
Pashandanstapasadinshcha pararashtram praveshayet
138.41
उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्वावसथेषु च
पानागारेषु वेशेषु तीर्थेषु च सभासु च
Udyaneshu vihareshu prapasvavasatheshu cha
Panagareshu vesheshu tirtheshu cha sabhasu cha
138.42
धर्माभिचारिणः पापाश्चारा लोकस्य कण्टकाः
समागच्छन्ति तान्बुद्ध्वा नियच्छेच्छमयेदपि
Dharmabhicharinah papashchara lokasya kantakah
Samagachchhanti tanbuddhva niyachchhechchhamayedapi
138.43
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नापि विश्वसेत्
विश्वस्तं भयमन्वेति नापरीक्ष्य च विश्वसेत्
Na vishvasedavishvaste vishvaste napi vishvaset
Vishvastam bhayamanveti naparikshya cha vishvaset
138.44
विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना
अथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे
Vishvasayitva tu param tattvabhutena hetuna
Athasya praharetkale kinchidvichalite pade
138.45
अशङ्क्यमपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितात्
भयं हि शङ्किताज्जातं समूलमपि कृन्तति
Ashankyamapi shanketa nityam shanketa shankitat
Bhayam hi shankitajjatam samulamapi krintati
138.46
अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनैः
विश्वासयित्वा द्वेष्टारमवलुम्पेद्यथा वृकः
Avadhanena maunena kashayena jatajinaih
Vishvasayitva dveshtaramavalumpedyatha vrikah
138.47
पुत्रो वा यदि वा भ्राता पिता वा यदि वा सुहृत्
अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिवर्धनाः
Putro va yadi va bhrata pita va yadi va suhrit
Arthasya vighnam kurvana hantavya bhutivardhanah
138.48
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः
उत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डो भवति शासनम्
Gurorapyavaliptasya karyakaryamajanatah
Utpathapratipannasya dando bhavati shasanam
138.49
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां संप्रदानेन कस्यचित्
प्रतिपुष्कलघाती स्यात्तीक्ष्णतुण्ड इव द्विजः
Pratyutthanabhivadabhyam sampradanena kasyachit
Pratipushkalaghati syattikshnatunda iva dvijah
138.50
नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम्
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति परमां श्रियम्
Nachchhittva paramarmani nakritva karma darunam
Nahatva matsyaghativa prapnoti paramam shriyam
138.51
नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा
Nasti jatya ripurnama mitram nama na vidyate
Samarthyayogajjayante mitrani ripavastatha
138.52
अमित्रं नैव मुञ्चेत ब्रुवन्तं करुणान्यपि
दुःखं तत्र न कुर्वीत हन्यात्पूर्वापकारिणम्
Amitram naiva muncheta bruvantam karunanyapi
Duhkham tatra na kurvita hanyatpurvapakarinam
138.53
संग्रहानुग्रहे यत्नः सदा कार्योऽनसूयता
निग्रहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता
Sangrahanugrahe yatnah sada karyonasuyata
Nigrahashchapi yatnena kartavyo bhutimichchhata
138.54
प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहृत्यापि प्रियोत्तरम्
अपि चास्य शिरश्छित्त्वा रुद्याच्छोचेदथापि वा
Praharishyanpriyam bruyatprahrityapi priyottaram
Api chasya shirashchhittva rudyachchhochedathapi va
138.55
निमन्त्रयेत सान्त्वेन संमानेन तितिक्षया
आशाकारणमित्येतत्कर्तव्यं भूतिमिच्छता
Nimantrayeta santvena sammanena titikshaya
Ashakaranamityetatkartavyam bhutimichchhata
138.56
न शुष्कवैरं कुर्वीत न बाहुभ्यां नदीं तरेत्
अपार्थकमनायुष्यं गोविषाणस्य भक्षणम्
दन्ताश्च परिघृष्यन्ते रसश्चापि न लभ्यते
Na shushkavairam kurvita na bahubhyam nadim taret
Aparthakamanayushyam govishanasya bhakshanam
Dantashcha parighrishyante rasashchapi na labhyate
138.57
त्रिवर्गे त्रिविधा पीडानुबन्धास्त्रय एव च
अनुबन्धवधौ ज्ञात्वा पीडां हि परिवर्जयेत्
Trivarge trividha pidanubandhastraya eva cha
Anubandhavadhau gyatva pidam hi parivarjayet
138.58
ऋणशेषोऽग्निशेषश्च शत्रुशेषस्तथैव च
पुनः पुनर्विवर्धेत स्वल्पोऽप्यनिवारितः
Rinasheshognisheshashcha shatrusheshastathaiva cha
Punah punarvivardheta svalpopyanivaritah
138.59
वर्धमानमृणं तिष्ठत्परिभूताश्च शत्रवः
आवहन्त्यनयं तीव्रं व्याधयश्चाप्युपेक्षिताः
Vardhamanamrinam tishthatparibhutashcha shatravah
Avahantyanayam tivram vyadhayashchapyupekshitah
138.60
नासम्यक्कृतकारी स्यादप्रमत्तः सदा भवेत्
कण्टकोऽपि हि दुश्छिन्नो विकारं कुरुते चिरम्
Nasamyakkritakari syadapramattah sada bhavet
Kantakopi hi dushchhinno vikaram kurute chiram
138.61
वधेन च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन च
आकराणां विनाशैश्च परराष्ट्रं विनाशयेत्
Vadhena cha manushyanam marganam dushanena cha
Akaranam vinashaishcha pararashtram vinashayet
138.62
गृध्रदृष्टिर्बकालीनः श्वचेष्टः सिंहविक्रमः
अनुद्विग्नः काकशङ्की भुजंगचरितं चरेत्
Gridhradrishtirbakalinah shvacheshtah sinhavikramah
Anudvignah kakashanki bhujangacharitam charet
138.63
श्रेणिमुख्योपजापेषु वल्लभानुनयेषु च
अमात्यान्परिरक्षेत भेदसंघातयोरपि
Shrenimukhyopajapeshu vallabhanunayeshu cha
Amatyanpariraksheta bhedasanghatayorapi
138.64
मृदुरित्यवमन्यन्ते तीक्ष्ण इत्युद्विजन्ति च
तीक्ष्णकाले च तीक्ष्णः स्यान्मृदुकाले मृदुर्भवेत्
Mridurityavamanyante tikshna ityudvijanti cha
Tikshnakale cha tikshnah syanmridukale mridurbhavet
138.65
मृदुना सुमृदुं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम्
नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीक्ष्णतरं मृदु
Mriduna sumridum hanti mriduna hanti darunam
Nasadhyam mriduna kinchittasmattikshnataram mridu
138.66
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः
स साधयति कृत्यानि शत्रूंश्चैवाधितिष्ठति
Kale mriduryo bhavati kale bhavati darunah
Sa sadhayati krityani shatrunshchaivadhitishthati
138.67
पण्डितेन विरुद्धः सन्दूरेऽस्मीति न विश्वसेत्
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः
Panditena viruddhah sanduresmiti na vishvaset
Dirghau buddhimato bahu yabhyam hinsati hinsitah
138.68
न तत्तरेद्यस्य न पारमुत्तरे;न्न तद्धरेद्यत्पुनराहरेत्परः
न तत्खनेद्यस्य न मूलमुत्खने;न्न तं हन्याद्यस्य शिरो न पातयेत्
Na tattaredyasya na paramuttare;nna taddharedyatpunaraharetparah
Na tatkhanedyasya na mulamutkhane;nna tam hanyadyasya shiro na patayet
138.69
इतीदमुक्तं वृजिनाभिसंहितं; न चैतदेवं पुरुषः समाचरेत्
परप्रयुक्तं तु कथं निशामये;दतो मयोक्तं भवतो हितार्थिना
Itidamuktam vrijinabhisanhitam; na chaitadevam purushah samacharet
Paraprayuktam tu katham nishamaye;dato mayoktam bhavato hitarthina
138.70
यथावदुक्तं वचनं हितं तदा; निशम्य विप्रेण सुवीरराष्ट्रियः
तथाकरोद्वाक्यमदीनचेतनः; श्रियं च दीप्तां बुभुजे सबान्धवः
Yathavaduktam vachanam hitam tada; nishamya viprena suvirarashtriyah
Tathakarodvakyamadinachetanah; shriyam cha diptam bubhuje sabandhavah