UtshovChapter 136
136.1
युधिष्ठिर उवाच
सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ
अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी
Yudhishthira uvacha
Sarvatra buddhih kathita shreshtha te bharatarshabha
Anagata tathotpanna dirghasutra vinashini
136.2
तदिच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं भरतसत्तम
यथा राजन्न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः
Tadichchhami param buddhim shrotum bharatasattama
Yatha rajanna muhyeta shatrubhih parivaritah
136.3
धर्मार्थकुशल प्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद
पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
Dharmarthakushala pragya sarvashastravisharada
Prichchhami tva kurushreshtha tanme vyakhyatumarhasi
136.4
शत्रुभिर्बहुभिर्ग्रस्तो यथा वर्तेत पार्थिवः
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वमेव यथाविधि
Shatrubhirbahubhirgrasto yatha varteta parthivah
Etadichchhamyaham shrotum sarvameva yathavidhi
136.5
विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः
बहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः
Vishamastham hi rajanam shatravah paripanthinah
Bahavopyekamuddhartum yatante purvatapitah
136.6
सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः
एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं कथं भवेत्
Sarvatah prarthyamanena durbalena mahabalaih
Ekenaivasahayena shakyam sthatum katham bhavet
136.7
कथं मित्रमरिं चैव विन्देत भरतर्षभ
चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे
Katham mitramarim chaiva vindeta bharatarshabha
Cheshtitavyam katham chatra shatrormitrasya chantare
136.8
प्रज्ञातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गते
कथं नु पुरुषः कुर्यात्किं वा कृत्वा सुखी भवेत्
Pragyatalakshane rajannamitre mitratam gate
Katham nu purushah kuryatkim va kritva sukhi bhavet
136.9
विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत्
कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेताबलवानिति
Vigraham kena va kuryatsandhim va kena yojayet
Katham va shatrumadhyastho vartetabalavaniti
136.10
एतद्वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप
नैतस्य कश्चिद्वक्तास्ति श्रोता चापि सुदुर्लभः
Etadvai sarvakrityanam param krityam parantapa
Naitasya kashchidvaktasti shrota chapi sudurlabhah
136.11
ऋते शांतनवाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात्
तदन्विष्य महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे
Rite shantanavadbhishmatsatyasandhajjitendriyat
Tadanvishya mahabaho sarvametadvadasva me
136.12
भीष्म उवाच
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत
Bhishma uvacha
Tvadyuktoyamanuprashno yudhishthira gunodayah
Shrinu me putra kartsnyena guhyamapatsu bharata
136.13
अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति
सामर्थ्ययोगात्कार्याणां तद्गत्या हि सदा गतिः
Amitro mitratam yati mitram chapi pradushyati
Samarthyayogatkaryanam tadgatya hi sada gatih
136.14
तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत्
देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये
Tasmadvishvasitavyam cha vigraham cha samacharet
Desham kalam cha vigyaya karyakaryavinishchaye
136.15
संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्यं च हितार्थिभिः
अमित्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्याश्च भारत
Sandhatavyam budhairnityam vyavasyam cha hitarthibhih
Amitrairapi sandheyam prana rakshyashcha bharata
136.16
यो ह्यमित्रैर्नरो नित्यं न संदध्यादपण्डितः
न सोऽर्थमाप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत
Yo hyamitrairnaro nityam na sandadhyadapanditah
Na sorthamapnuyatkinchitphalanyapi cha bharata
136.17
यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते
अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम्
Yastvamitrena sandhatte mitrena cha virudhyate
Arthayuktim samalokya sumahadvindate phalam
136.18
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषकस्य च
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Marjarasya cha sanvadam nyagrodhe mushakasya cha
136.19
वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत्
लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः
Vane mahati kasminshchinnyagrodhah sumahanabhut
Latajalaparichchhanno nanadvijaganayutah
136.20
स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः
वैरन्त्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगाकुलः
Skandhavanmeghasankashah shitachchhayo manoramah
Vairantyamabhito jatastarurvyalamrigakulah
136.21
तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम्
वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषकः
Tasya mulam samashritya kritva shatamukham bilam
Vasati sma mahapragyah palito nama mushakah
136.22
शाखाश्च तस्य संश्रित्य वसति स्म सुखं पुरः
लोमशो नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः
Shakhashcha tasya sanshritya vasati sma sukham purah
Lomasho nama marjarah pakshisattvavasadakah
136.23
तत्र चागत्य चण्डालो वैरन्त्यकृतकेतनः
अयोजयत्तमुन्माथं नित्यमस्तं गते रवौ
Tatra chagatya chandalo vairantyakritaketanah
Ayojayattamunmatham nityamastam gate ravau
136.24
तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संनिधाय सः
गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम्
Tatra snayumayanpashanyathavatsannidhaya sah
Griham gatva sukham shete prabhatameti sharvarim
136.25
तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः
कदाचित्तत्र मार्जारस्त्वप्रमत्तोऽप्यबध्यत
Tatra sma nityam badhyante naktam bahuvidha mrigah
Kadachittatra marjarastvapramattopyabadhyata
136.26
तस्मिन्बद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्याततायिनि
तं कालं पलितो ज्ञात्वा विचचार सुनिर्भयः
Tasminbaddhe mahapragyah shatrau nityatatayini
Tam kalam palito gyatva vichachara sunirbhayah
136.27
तेनानुचरता तस्मिन्वने विश्वस्तचारिणा
भक्षं विचरमाणेन नचिराद्दृष्टमामिषम्
Tenanucharata tasminvane vishvastacharina
Bhaksham vicharamanena nachiraddrishtamamisham
136.28
स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षयत्
तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन्
Sa tamunmathamaruhya tadamishamabhakshayat
Tasyopari sapatnasya baddhasya manasa hasan
136.29
आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचिदवलोकयन्
अपश्यदपरं घोरमात्मनः शत्रुमागतम्
Amishe tu prasaktah sa kadachidavalokayan
Apashyadaparam ghoramatmanah shatrumagatam
136.30
शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम्
नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम्
Sharaprasunasankasham mahivivarashayinam
Nakulam harikam nama chapalam tamralochanam
136.31
तेन मूषकगन्धेन त्वरमाणमुपागतम्
भक्षार्थं लेलिहद्वक्त्रं भूमावूर्ध्वमुखं स्थितम्
Tena mushakagandhena tvaramanamupagatam
Bhakshartham lelihadvaktram bhumavurdhvamukham sthitam
136.32
शाखागतमरिं चान्यदपश्यत्कोटरालयम्
उलूकं चन्द्रकं नाम तीक्ष्णतुण्डं क्षपाचरम्
Shakhagatamarim chanyadapashyatkotaralayam
Ulukam chandrakam nama tikshnatundam kshapacharam
136.33
गतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस्तदा
अथास्यासीदियं चिन्ता तत्प्राप्य सुमहद्भयम्
Gatasya vishayam tasya nakulolukayostada
Athasyasidiyam chinta tatprapya sumahadbhayam
136.34
आपद्यस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते
समन्ताद्भय उत्पन्ने कथं कार्यं हितैषिणा
Apadyasyam sukashtayam marane samupasthite
Samantadbhaya utpanne katham karyam hitaishina
136.35
स तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र समदर्शनः
अभवद्भयसंतप्तश्चक्रे चेमां परां गतिम्
Sa tatha sarvato ruddhah sarvatra samadarshanah
Abhavadbhayasantaptashchakre chemam param gatim
136.36
आपद्विनाशभूयिष्ठा शतैकीयं च जीवितम्
समन्तसंशया चेयमस्मानापदुपस्थिता
Apadvinashabhuyishtha shataikiyam cha jivitam
Samantasanshaya cheyamasmanapadupasthita
136.37
गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मां समाप्नुयात्
उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात्
Gatam hi sahasa bhumim nakulo mam samapnuyat
Ulukashcheha tishthantam marjarah pashasankshayat
136.38
न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुमर्हति
करिष्ये जीविते यत्नं यावदुच्छ्वासनिग्रहम्
Na tvevasmadvidhah pragyah sammoham gantumarhati
Karishye jivite yatnam yavaduchchhvasanigraham
136.39
न हि बुद्ध्यान्विताः प्राज्ञा नीतिशास्त्रविशारदाः
संभ्रमन्त्यापदं प्राप्य महतोऽर्थानवाप्य च
Na hi buddhyanvitah pragya nitishastravisharadah
Sambhramantyapadam prapya mahatorthanavapya cha
136.40
न त्वन्यामिह मार्जाराद्गतिं पश्यामि सांप्रतम्
विषमस्थो ह्ययं जन्तुः कृत्यं चास्य महन्मया
Na tvanyamiha marjaradgatim pashyami sampratam
Vishamastho hyayam jantuh krityam chasya mahanmaya
136.41
जीवितार्थी कथं त्वद्य प्रार्थितः शत्रुभिस्त्रिभिः
तस्मादिममहं शत्रुं मार्जारं संश्रयामि वै
Jivitarthi katham tvadya prarthitah shatrubhistribhih
Tasmadimamaham shatrum marjaram sanshrayami vai
136.42
क्षत्रविद्यां समाश्रित्य हितमस्योपधारये
येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये
Kshatravidyam samashritya hitamasyopadharaye
Yenemam shatrusanghatam matipurvena vanchaye
136.43
अयमत्यन्तशत्रुर्मे वैषम्यं परमं गतः
मूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते
Ayamatyantashatrurme vaishamyam paramam gatah
Mudho grahayitum svartham sangatya yadi shakyate
136.44
कदाचिद्व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सह
बलिना संनिविष्टस्य शत्रोरपि परिग्रहः
कार्य इत्याहुराचार्या विषमे जीवितार्थिना
Kadachidvyasanam prapya sandhim kuryanmaya saha
Balina sannivishtasya shatrorapi parigrahah
Karya ityahuracharya vishame jivitarthina
136.45
श्रेयान्हि पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितम्
मम ह्यमित्रे मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम्
Shreyanhi panditah shatrurna cha mitramapanditam
Mama hyamitre marjare jivitam sampratishthitam
136.46
हन्तैनं संप्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे
अपीदानीमयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत्
Hantainam sampravakshyami hetumatmabhirakshane
Apidanimayam shatruh sangatya pandito bhavet
136.47
ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित्
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं मार्जारं मूषकोऽब्रवीत्
Tatorthagatitattvagyah sandhivigrahakalavit
Santvapurvamidam vakyam marjaram mushakobravit
136.48
सौहृदेनाभिभाषे त्वा कच्चिन्मार्जार जीवसि
जीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ
Sauhridenabhibhashe tva kachchinmarjara jivasi
Jivitam hi tavechchhami shreyah sadharanam hi nau
136.49
न ते सौम्य विषत्तव्यं जीविष्यसि यथा पुरा
अहं त्वामुद्धरिष्यामि प्राणाञ्जह्यां हि ते कृते
Na te saumya vishattavyam jivishyasi yatha pura
Aham tvamuddharishyami prananjahyam hi te krite
136.50
अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र पुष्कलः प्रतिभाति माम्
येन शक्यस्त्वया मोक्षः प्राप्तुं श्रेयो यथा मया
Asti kashchidupayotra pushkalah pratibhati mam
Yena shakyastvaya mokshah praptum shreyo yatha maya
136.51
मया ह्युपायो दृष्टोऽयं विचार्य मतिमात्मनः
आत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणं हि नौ
Maya hyupayo drishtoyam vicharya matimatmanah
Atmartham cha tvadartham cha shreyah sadharanam hi nau
136.52
इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्यभितः स्थितम्
न धर्षयति मार्जार तेन मे स्वस्ति सांप्रतम्
Idam hi nakulolukam papabuddhyabhitah sthitam
Na dharshayati marjara tena me svasti sampratam
136.53
कूजंश्चपलनेत्रोऽयं कौशिको मां निरीक्षते
नगशाखाग्रहस्तिष्ठंस्तस्याहं भृशमुद्विजे
Kujanshchapalanetroyam kaushiko mam nirikshate
Nagashakhagrahastishthanstasyaham bhrishamudvije
136.54
सतां साप्तपदं सख्यं सवासो मेऽसि पण्डितः
सांवास्यकं करिष्यामि नास्ति ते मृत्युतो भयम्
Satam saptapadam sakhyam savaso mesi panditah
Sanvasyakam karishyami nasti te mrityuto bhayam
136.55
न हि शक्नोषि मार्जार पाशं छेत्तुं विना मया
अहं छेत्स्यामि ते पाशं यदि मां त्वं न हिंससि
Na hi shaknoshi marjara pasham chhettum vina maya
Aham chhetsyami te pasham yadi mam tvam na hinsasi
136.56
त्वमाश्रितो नगस्याग्रं मूलं त्वहमुपाश्रितः
चिरोषिताविहावां वै वृक्षेऽस्मिन्विदितं हि ते
Tvamashrito nagasyagram mulam tvahamupashritah
Chiroshitavihavam vai vrikshesminviditam hi te
136.57
यस्मिन्नाश्वसते कश्चिद्यश्च नाश्वसते क्वचित्
न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यमुद्विग्नचेतसौ
Yasminnashvasate kashchidyashcha nashvasate kvachit
Na tau dhirah prashansanti nityamudvignachetasau
136.58
तस्माद्विवर्धतां प्रीतिः सत्या संगतिरस्तु नौ
कालातीतमपार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः
Tasmadvivardhatam pritih satya sangatirastu nau
Kalatitamapartham hi na prashansanti panditah
136.59
अर्थयुक्तिमिमां तावद्यथाभूतां निशामय
तव जीवितमिच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम्
Arthayuktimimam tavadyathabhutam nishamaya
Tava jivitamichchhami tvam mamechchhasi jivitam
136.60
कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम्
स तारयति तत्काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते
Kashchittarati kashthena sugambhiram mahanadim
Sa tarayati tatkashtham sa cha kashthena taryate
136.61
ईदृशो नौ समायोगो भविष्यति सुनिस्तरः
अहं त्वां तारयिष्यामि त्वं च मां तारयिष्यसि
Idrisho nau samayogo bhavishyati sunistarah
Aham tvam tarayishyami tvam cha mam tarayishyasi
136.62
एवमुक्त्वा तु पलितस्तदर्थमुभयोर्हितम्
हेतुमद्ग्रहणीयं च कालाकाङ्क्षी व्यपैक्षत
Evamuktva tu palitastadarthamubhayorhitam
Hetumadgrahaniyam cha kalakankshi vyapaikshata
136.63
अथ सुव्याहृतं तस्य श्रुत्वा शत्रुर्विचक्षणः
हेतुमद्ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यमब्रवीत्
Atha suvyahritam tasya shrutva shatrurvichakshanah
Hetumadgrahaniyartham marjaro vakyamabravit
136.64
बुद्धिमान्वाक्यसंपन्नस्तद्वाक्यमनुवर्णयन्
तामवस्थामवेक्ष्यान्त्यां साम्नैव प्रत्यपूजयत्
Buddhimanvakyasampannastadvakyamanuvarnayan
Tamavasthamavekshyantyam samnaiva pratyapujayat
136.65
ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो वैडूर्यमणिलोचनः
मूषकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोऽब्रवीत्
Tatastikshnagradashano vaiduryamanilochanah
Mushakam mandamudvikshya marjaro lomashobravit
136.66
नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवन्तमिच्छसि
श्रेयश्च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय
Nandami saumya bhadram te yo mam jivantamichchhasi
Shreyashcha yadi janishe kriyatam ma vicharaya
136.67
अहं हि दृढमापन्नस्त्वमापन्नतरो मया
द्वयोरापन्नयोः संधिः क्रियतां मा विचारय
Aham hi dridhamapannastvamapannataro maya
Dvayorapannayoh sandhih kriyatam ma vicharaya
136.68
विधत्स्व प्राप्तकालं यत्कार्यं सिध्यतु चावयोः
मयि कृच्छ्राद्विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम्
Vidhatsva praptakalam yatkaryam sidhyatu chavayoh
Mayi krichchhradvinirmukte na vinankshyati te kritam
136.69
न्यस्तमानोऽस्मि भक्तोऽस्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत्तथा
निदेशवशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः
Nyastamanosmi bhaktosmi shishyastvaddhitakrittatha
Nideshavashavarti cha bhavantam sharanam gatah
136.70
इत्येवमुक्तः पलितो मार्जारं वशमागतम्
वाक्यं हितमुवाचेदमभिनीतार्थमर्थवत्
Ityevamuktah palito marjaram vashamagatam
Vakyam hitamuvachedamabhinitarthamarthavat
136.71
उदारं यद्भवानाह नैतच्चित्रं भवद्विधे
विदितो यस्तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम
Udaram yadbhavanaha naitachchitram bhavadvidhe
Vidito yastu margo me hitartham shrinu tam mama
136.72
अहं त्वानुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद्भयम्
त्रायस्व मां मा वधीश्च शक्तोऽस्मि तव मोक्षणे
Aham tvanupravekshyami nakulanme mahadbhayam
Trayasva mam ma vadhishcha shaktosmi tava mokshane
136.73
उलूकाच्चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम्
अहं छेत्स्यामि ते पाशान्सखे सत्येन ते शपे
Ulukachchaiva mam raksha kshudrah prarthayate hi mam
Aham chhetsyami te pashansakhe satyena te shape
136.74
तद्वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तमर्थवत्
हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत्
Tadvachah sangatam shrutva lomasho yuktamarthavat
Harshadudvikshya palitam svagatenabhyapujayat
136.75
स तं संपूज्य पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितः
सुविचिन्त्याब्रवीद्धीरः प्रीतस्त्वरित एव हि
Sa tam sampujya palitam marjarah sauhride sthitah
Suvichintyabraviddhirah pritastvarita eva hi
136.76
क्षिप्रमागच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखा
तव प्राज्ञ प्रसादाद्धि क्षिप्रं प्राप्स्यामि जीवितम्
Kshipramagachchha bhadram te tvam me pranasamah sakha
Tava pragya prasadaddhi kshipram prapsyami jivitam
136.77
यद्यदेवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव
तदाज्ञापय कर्ताहं संधिरेवास्तु नौ सखे
Yadyadevangatenadya shakyam kartum maya tava
Tadagyapaya kartaham sandhirevastu nau sakhe
136.78
अस्मात्ते संशयान्मुक्तः समित्रगणबान्धवः
सर्वकार्याणि कर्ताहं प्रियाणि च हितानि च
Asmatte sanshayanmuktah samitraganabandhavah
Sarvakaryani kartaham priyani cha hitani cha
136.79
मुक्तश्च व्यसनादस्मात्सौम्याहमपि नाम ते
प्रीतिमुत्पादयेयं च प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम्
Muktashcha vyasanadasmatsaumyahamapi nama te
Pritimutpadayeyam cha pratikartum cha shaknuyam
136.80
ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषकस्तदा
प्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यगर्थांश्चचार ह
Grahayitva tu tam svartham marjaram mushakastada
Pravivesha suvisrabdhah samyagarthanshchachara ha
136.81
एवमाश्वासितो विद्वान्मार्जारेण स मूषकः
मार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत्
Evamashvasito vidvanmarjarena sa mushakah
Marjarorasi visrabdhah sushvapa pitrimatrivat
136.82
लीनं तु तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषकम्
तौ दृष्ट्वा नकुलोलूकौ निराशौ जग्मतुर्गृहान्
Linam tu tasya gatreshu marjarasyatha mushakam
Tau drishtva nakulolukau nirashau jagmaturgrihan
136.83
लीनस्तु तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित्
चिच्छेद पाशान्नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः
Linastu tasya gatreshu palito deshakalavit
Chichchheda pashannripate kalakankshi shanaih shanaih
136.84
अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषकम्
छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वितः
Atha bandhapariklishto marjaro vikshya mushakam
Chhindantam vai tada pashanatvarantam tvaranvitah
136.85
तमत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा
संचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषकं तदा
Tamatvarantam palitam pashanam chhedane tada
Sanchodayitumarebhe marjaro mushakam tada
136.86
किं सौम्य नाभित्वरसे किं कृतार्थोऽवमन्यसे
छिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः
Kim saumya nabhitvarase kim kritarthovamanyase
Chhindhi pashanamitraghna pura shvapacha eti sah
136.87
इत्युक्तस्त्वरता तेन मतिमान्पलितोऽब्रवीत्
मार्जारमकृतप्रज्ञं वश्यमात्महितं वचः
Ityuktastvarata tena matimanpalitobravit
Marjaramakritapragyam vashyamatmahitam vachah
136.88
तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमः
वयमेवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते
Tushnim bhava na te saumya tvara karya na sambhramah
Vayamevatra kalagya na kalah parihasyate
136.89
अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुं नार्थाय कल्पते
तदेव काल आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते
Akale krityamarabdham kartum narthaya kalpate
Tadeva kala arabdham mahaterthaya kalpate
136.90
अकालविप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत्
तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे
Akalavipramuktanme tvatta eva bhayam bhavet
Tasmatkalam pratikshasva kimiti tvarase sakhe
136.91
यावत्पश्यामि चण्डालमायान्तं शस्त्रपाणिनम्
ततश्छेत्स्यामि ते पाशं प्राप्ते साधारणे भये
Yavatpashyami chandalamayantam shastrapaninam
Tatashchhetsyami te pasham prapte sadharane bhaye
136.92
तस्मिन्काले प्रमुक्तस्त्वं तरुमेवाधिरोहसि
न हि ते जीवितादन्यत्किंचित्कृत्यं भविष्यति
Tasminkale pramuktastvam tarumevadhirohasi
Na hi te jivitadanyatkinchitkrityam bhavishyati
136.93
ततो भवत्यतिक्रान्ते त्रस्ते भीते च लोमश
अहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ्शाखां गमिष्यति
Tato bhavatyatikrante traste bhite cha lomasha
Aham bilam pravekshyami bhavanshakham gamishyati
136.94
एवमुक्तस्तु मार्जारो मूषकेणात्मनो हितम्
वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः
Evamuktastu marjaro mushakenatmano hitam
Vachanam vakyatattvagyo jivitarthi mahamatih
136.95
अथात्मकृत्यत्वरितः सम्यक्प्रश्रयमाचरन्
उवाच लोमशो वाक्यं मूषकं चिरकारिणम्
Athatmakrityatvaritah samyakprashrayamacharan
Uvacha lomasho vakyam mushakam chirakarinam
136.96
न ह्येवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवः
यथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात्त्वरमाणेन वै मया
Na hyevam mitrakaryani pritya kurvanti sadhavah
Yatha tvam mokshitah krichchhrattvaramanena vai maya
136.97
तथैव त्वरमाणेन त्वया कार्यं हितं मम
यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्यावयोर्भवेत्
Tathaiva tvaramanena tvaya karyam hitam mama
Yatnam kuru mahapragya yatha svastyavayorbhavet
136.98
अथ वा पूर्ववैरं त्वं स्मरन्कालं विकर्षसि
पश्य दुष्कृतकर्मत्वं व्यक्तमायुःक्षयो मम
Atha va purvavairam tvam smarankalam vikarshasi
Pashya dushkritakarmatvam vyaktamayuhkshayo mama
136.99
यच्च किंचिन्मयाज्ञानात्पुरस्ताद्विप्रियं कृतम्
न तन्मनसि कर्तव्यं क्षमये त्वां प्रसीद मे
Yachcha kinchinmayagyanatpurastadvipriyam kritam
Na tanmanasi kartavyam kshamaye tvam prasida me
136.100
तमेवंवादिनं प्राज्ञः शास्त्रविद्बुद्धिसंमतः
उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषकस्तदा
Tamevanvadinam pragyah shastravidbuddhisammatah
Uvachedam vachah shreshtham marjaram mushakastada
136.101
श्रुतं मे तव मार्जार स्वमर्थं परिगृह्णतः
ममापि त्वं विजानीहि स्वमर्थं परिगृह्णतः
Shrutam me tava marjara svamartham parigrihnatah
Mamapi tvam vijanihi svamartham parigrihnatah
136.102
यन्मित्रं भीतवत्साध्यं यन्मित्रं भयसंहितम्
सुरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखादिव
Yanmitram bhitavatsadhyam yanmitram bhayasanhitam
Surakshitam tatah karyam panih sarpamukhadiva
136.103
कृत्वा बलवता संधिमात्मानं यो न रक्षति
अपथ्यमिव तद्भुक्तं तस्यानर्थाय कल्पते
Kritva balavata sandhimatmanam yo na rakshati
Apathyamiva tadbhuktam tasyanarthaya kalpate
136.104
न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचित्सुहृत्
अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैर्वनगजा इव
Na kashchitkasyachinmitram na kashchitkasyachitsuhrit
Arthairartha nibadhyante gajairvanagaja iva
136.105
न हि कश्चित्कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्
Na hi kashchitkrite karye kartaram samavekshate
Tasmatsarvani karyani savasheshani karayet
136.106
तस्मिन्कालेऽपि च भवान्दिवाकीर्तिभयान्वितः
मम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः
Tasminkalepi cha bhavandivakirtibhayanvitah
Mama na grahane shaktah palayanaparayanah
136.107
छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुरेकोऽवशेषितः
छेत्स्याम्यहं तदप्याशु निर्वृतो भव लोमश
Chhinnam tu tantubahulyam tanturekovasheshitah
Chhetsyamyaham tadapyashu nirvrito bhava lomasha
136.108
तयोः संवदतोरेवं तथैवापन्नयोर्द्वयोः
क्षयं जगाम सा रात्रिर्लोमशं चाविशद्भयम्
Tayoh sanvadatorevam tathaivapannayordvayoh
Kshayam jagama sa ratrirlomasham chavishadbhayam
136.109
ततः प्रभातसमये विकृतः कृष्णपिङ्गलः
स्थूलस्फिग्विकचो रूक्षः श्वचक्रपरिवारितः
Tatah prabhatasamaye vikritah krishnapingalah
Sthulasphigvikacho rukshah shvachakraparivaritah
136.110
शङ्कुकर्णो महावक्त्रः पलितो घोरदर्शनः
परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिरदृश्यत
Shankukarno mahavaktrah palito ghoradarshanah
Parigho nama chandalah shastrapaniradrishyata
136.111
तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस्त्रस्तचेतनः
उवाच पलितं भीतः किमिदानीं करिष्यसि
Tam drishtva yamadutabham marjarastrastachetanah
Uvacha palitam bhitah kimidanim karishyasi
136.112
अथ चापि सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरदर्शनम्
क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यं जग्मतुस्तदा
Atha chapi susantrastau tam drishtva ghoradarshanam
Kshanena nakulolukau nairashyam jagmatustada
136.113
बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्युपागतौ
अशक्यौ सुनयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात्
Balinau matimantau cha sanghatam chapyupagatau
Ashakyau sunayattasmatsampradharshayitum balat
136.114
कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषकौ
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वं स्वमालयम्
Karyartham kritasandhi tau drishtva marjaramushakau
Ulukanakulau turnam jagmatuh svam svamalayam
136.115
ततश्चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषकः
विप्रमुक्तोऽथ मार्जारस्तमेवाभ्यपतद्द्रुमम्
Tatashchichchheda tam tantum marjarasya sa mushakah
Vipramuktotha marjarastamevabhyapataddrumam
136.116
स च तस्माद्भयान्मुक्तो मुक्तो घोरेण शत्रुणा
बिलं विवेश पलितः शाखां भेजे च लोमशः
Sa cha tasmadbhayanmukto mukto ghorena shatruna
Bilam vivesha palitah shakham bheje cha lomashah
136.117
उन्माथमप्यथादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशः
विहताशः क्षणेनाथ तस्माद्देशादपाक्रमत्
जगाम च स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ
Unmathamapyathadaya chandalo vikshya sarvashah
Vihatashah kshanenatha tasmaddeshadapakramat
Jagama cha svabhavanam chandalo bharatarshabha
136.118
ततस्तस्माद्भयान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम्
बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशोऽब्रवीत्
Tatastasmadbhayanmukto durlabham prapya jivitam
Bilastham padapagrasthah palitam lomashobravit
136.119
अकृत्वा संविदं कांचित्सहसाहमुपप्लुतः
कृतज्ञं कृतकल्याणं कच्चिन्मां नाभिशङ्कसे
Akritva sanvidam kanchitsahasahamupaplutah
Kritagyam kritakalyanam kachchinmam nabhishankase
136.120
गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम्
मित्रोपभोगसमये किं त्वं नैवोपसर्पसि
Gatva cha mama vishvasam dattva cha mama jivitam
Mitropabhogasamaye kim tvam naivopasarpasi
136.121
कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठति
न स मित्राणि लभते कृच्छ्रास्वापत्सु दुर्मतिः
Kritva hi purvam mitrani yah pashchannanutishthati
Na sa mitrani labhate krichchhrasvapatsu durmatih
136.122
तत्कृतोऽहं त्वया मित्रं सामर्थ्यादात्मनः सखे
स मां मित्रत्वमापन्नमुपभोक्तुं त्वमर्हसि
Tatkritoham tvaya mitram samarthyadatmanah sakhe
Sa mam mitratvamapannamupabhoktum tvamarhasi
136.123
यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः
सर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुमिव प्रियम्
Yani me santi mitrani ye cha me santi bandhavah
Sarve tvam pujayishyanti shishya gurumiva priyam
136.124
अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम्
जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत्
Aham cha pujayishye tvam samitraganabandhavam
Jivitasya pradataram kritagyah ko na pujayet
136.125
ईश्वरो मे भवानस्तु शरीरस्य गृहस्य च
अर्थानां चैव सर्वेषामनुशास्ता च मे भव
Ishvaro me bhavanastu sharirasya grihasya cha
Arthanam chaiva sarveshamanushasta cha me bhava
136.126
अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेव हि प्रशाधि माम्
न तेऽस्ति भयमस्मत्तो जीवितेनात्मनः शपे
Amatyo me bhava pragya piteva hi prashadhi mam
Na testi bhayamasmatto jivitenatmanah shape
136.127
बुद्ध्या त्वमुशनाः साक्षाद्बले त्वधिकृता वयम्
त्वन्मन्त्रबलयुक्तो हि विन्देत जयमेव ह
Buddhya tvamushanah sakshadbale tvadhikrita vayam
Tvanmantrabalayukto hi vindeta jayameva ha
136.128
एवमुक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषकः
उवाच परमार्थज्ञः श्लक्ष्णमात्महितं वचः
Evamuktah param santvam marjarena sa mushakah
Uvacha paramarthagyah shlakshnamatmahitam vachah
136.129
यद्भवानाह तत्सर्वं मया ते लोमश श्रुतम्
ममापि तावद्ब्रुवतः शृणु यत्प्रतिभाति माम्
Yadbhavanaha tatsarvam maya te lomasha shrutam
Mamapi tavadbruvatah shrinu yatpratibhati mam
136.130
वेदितव्यानि मित्राणि बोद्धव्याश्चापि शत्रवः
एतत्सुसूक्ष्मं लोकेऽस्मिन्दृश्यते प्राज्ञसंमतम्
Veditavyani mitrani boddhavyashchapi shatravah
Etatsusukshmam lokesmindrishyate pragyasammatam
136.131
शत्रुरूपाश्च सुहृदो मित्ररूपाश्च शत्रवः
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशं गताः
Shatrurupashcha suhrido mitrarupashcha shatravah
Santvitaste na budhyante ragalobhavasham gatah
136.132
नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा
Nasti jatya ripurnama mitram nama na vidyate
Samarthyayogajjayante mitrani ripavastatha
136.133
यो यस्मिञ्जीवति स्वार्थं पश्येत्तावत्स जीवति
स तस्य तावन्मित्रं स्याद्यावन्न स्याद्विपर्ययः
Yo yasminjivati svartham pashyettavatsa jivati
Sa tasya tavanmitram syadyavanna syadviparyayah
136.134
नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवमसौहृदम्
अर्थयुक्त्या हि जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा
Nasti maitri sthira nama na cha dhruvamasauhridam
Arthayuktya hi jayante mitrani ripavastatha
136.135
मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्यये
शत्रुश्च मित्रतामेति स्वार्थो हि बलवत्तरः
Mitram cha shatrutameti kasminshchitkalaparyaye
Shatrushcha mitratameti svartho hi balavattarah
136.136
यो विश्वसति मित्रेषु न चाश्वसति शत्रुषु
अर्थयुक्तिमविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम्
Yo vishvasati mitreshu na chashvasati shatrushu
Arthayuktimavigyaya chalitam tasya jivitam
136.137
अर्थयुक्तिमविज्ञाय यः शुभे कुरुते मतिम्
मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः
Arthayuktimavigyaya yah shubhe kurute matim
Mitre va yadi va shatrau tasyapi chalita matih
136.138
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत्
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति
Na vishvasedavishvaste vishvastepi na vishvaset
Vishvasadbhayamutpannam mulanyapi nikrintati
136.139
अर्थयुक्त्या हि दृश्यन्ते पिता माता सुतास्तथा
मातुला भागिनेयाश्च तथा संबन्धिबान्धवाः
Arthayuktya hi drishyante pita mata sutastatha
Matula bhagineyashcha tatha sambandhibandhavah
136.140
पुत्रं हि मातापितरु त्यजतः पतितं प्रियम्
लोको रक्षति चात्मानं पश्य स्वार्थस्य सारताम्
Putram hi matapitaru tyajatah patitam priyam
Loko rakshati chatmanam pashya svarthasya saratam
136.141
तं मन्ये निकृतिप्रज्ञं यो मोक्षं प्रत्यनन्तरम्
कृत्यं मृगयसे कर्तुं सुखोपायमसंशयम्
Tam manye nikritipragyam yo moksham pratyanantaram
Krityam mrigayase kartum sukhopayamasanshayam
136.142
अस्मिन्निलय एव त्वं न्यग्रोधादवतारितः
पूर्वं निविष्टमुन्माथं चपलत्वान्न बुद्धवान्
Asminnilaya eva tvam nyagrodhadavataritah
Purvam nivishtamunmatham chapalatvanna buddhavan
136.143
आत्मनश्चपलो नास्ति कुतोऽन्येषां भविष्यति
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम्
Atmanashchapalo nasti kutonyesham bhavishyati
Tasmatsarvani karyani chapalo hantyasanshayam
136.144
ब्रवीति मधुरं कंचित्प्रियो मे ह भवानिति
तन्मिथ्याकरणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु
Braviti madhuram kanchitpriyo me ha bhavaniti
Tanmithyakaranam sarvam vistarenapi me shrinu
136.145
कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात्
अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्यचित्प्रियः
Karanatpriyatameti dveshyo bhavati karanat
Artharthi jivalokoyam na kashchitkasyachitpriyah
136.146
सख्यं सोदरयोर्भ्रात्रोर्दंपत्योर्वा परस्परम्
कस्यचिन्नाभिजानामि प्रीतिं निष्कारणामिह
Sakhyam sodarayorbhratrordampatyorva parasparam
Kasyachinnabhijanami pritim nishkaranamiha
136.147
यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा भार्या वा कारणान्तरे
स्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्रीयते जनः
Yadyapi bhratarah kruddha bharya va karanantare
Svabhavataste priyante netarah priyate janah
136.148
प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः
मन्त्रहोमजपैरन्यः कार्यार्थं प्रीयते जनः
Priyo bhavati danena priyavadena chaparah
Mantrahomajapairanyah karyartham priyate janah
136.149
उत्पन्ने कारणे प्रीतिर्नास्ति नौ कारणान्तरे
प्रध्वस्ते कारणस्थाने सा प्रीतिर्विनिवर्तते
Utpanne karane pritirnasti nau karanantare
Pradhvaste karanasthane sa pritirvinivartate
136.150
किं नु तत्कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रियः
अन्यत्राभ्यवहारार्थात्तत्रापि च बुधा वयम्
Kim nu tatkaranam manye yenaham bhavatah priyah
Anyatrabhyavahararthattatrapi cha budha vayam
136.151
कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते
स्वार्थं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते
Kalo hetum vikurute svarthastamanuvartate
Svartham pragyobhijanati pragyam lokonuvartate
136.152
न त्वीदृशं त्वया वाच्यं विदुषि स्वार्थपण्डिते
अकालेऽविषमस्थस्य स्वार्थहेतुरयं तव
Na tvidrisham tvaya vachyam vidushi svarthapandite
Akalevishamasthasya svarthaheturayam tava
136.153
तस्मान्नाहं चले स्वार्थात्सुस्थितः संधिविग्रहे
अभ्राणामिव रूपाणि विकुर्वन्ति क्षणे क्षणे
Tasmannaham chale svarthatsusthitah sandhivigrahe
Abhranamiva rupani vikurvanti kshane kshane
136.154
अद्यैव हि रिपुर्भूत्वा पुनरद्यैव सौहृदम्
पुनश्च रिपुरद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम्
Adyaiva hi ripurbhutva punaradyaiva sauhridam
Punashcha ripuradyaiva yuktinam pashya chapalam
136.155
आसीत्तावत्तु मैत्री नौ यावद्धेतुरभूत्पुरा
सा गता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना
Asittavattu maitri nau yavaddheturabhutpura
Sa gata saha tenaiva kalayuktena hetuna
136.156
त्वं हि मेऽत्यन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान्मित्रतां गतः
तत्कृत्यमभिनिर्वृत्तं प्रकृतिः शत्रुतां गता
Tvam hi metyantatah shatruh samarthyanmitratam gatah
Tatkrityamabhinirvrittam prakritih shatrutam gata
136.157
सोऽहमेवं प्रणीतानि ज्ञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः
प्रविशेयं कथं पाशं त्वत्कृतं तद्वदस्व मे
Sohamevam pranitani gyatva shastrani tattvatah
Pravisheyam katham pasham tvatkritam tadvadasva me
136.158
त्वद्वीर्येण विमुक्तोऽहं मद्वीर्येण तथा भवान्
अन्योन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः
Tvadviryena vimuktoham madviryena tatha bhavan
Anyonyanugrahe vritte nasti bhuyah samagamah
136.159
त्वं हि सौम्य कृतार्थोऽद्य निर्वृत्तार्थास्तथा वयम्
न तेऽस्त्यन्यन्मया कृत्यं किंचिदन्यत्र भक्षणात्
Tvam hi saumya kritarthodya nirvrittarthastatha vayam
Na testyanyanmaya krityam kinchidanyatra bhakshanat
136.160
अहमन्नं भवान्भोक्ता दुर्बलोऽहं भवान्बली
नावयोर्विद्यते संधिर्नियुक्ते विषमे बले
Ahamannam bhavanbhokta durbaloham bhavanbali
Navayorvidyate sandhirniyukte vishame bale
136.161
संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यन्मोक्षात्प्रत्यनन्तरम्
भक्ष्यं मृगयसे नूनं सुखोपायमसंशयम्
Sammanyeham tava pragyam yanmokshatpratyanantaram
Bhakshyam mrigayase nunam sukhopayamasanshayam
136.162
भक्ष्यार्थमेव बद्धस्त्वं स मुक्तः प्रसृतः क्षुधा
शास्त्रज्ञमभिसंधाय नूनं भक्षयिताद्य माम्
Bhakshyarthameva baddhastvam sa muktah prasritah kshudha
Shastragyamabhisandhaya nunam bhakshayitadya mam
136.163
जानामि क्षुधितं हि त्वामाहारसमयश्च ते
स त्वं मामभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः
Janami kshudhitam hi tvamaharasamayashcha te
Sa tvam mamabhisandhaya bhakshyam mrigayase punah
136.164
यच्चापि पुत्रदारं स्वं तत्संनिसृजसे मयि
शुश्रूषां नाम मे कर्तुं सखे मम न तत्क्षमम्
Yachchapi putradaram svam tatsannisrijase mayi
Shushrusham nama me kartum sakhe mama na tatkshamam
136.165
त्वया मां सहितं दृष्ट्वा प्रिया भार्या सुताश्च ये
कस्मान्मां ते न खादेयुर्हृष्टाः प्रणयिनस्त्वयि
Tvaya mam sahitam drishtva priya bharya sutashcha ye
Kasmanmam te na khadeyurhrishtah pranayinastvayi
136.166
नाहं त्वया समेष्यामि वृत्तो हेतुः समागमे
शिवं ध्यायस्व मेऽत्रस्थः सुकृतं स्मर्यते यदि
Naham tvaya sameshyami vritto hetuh samagame
Shivam dhyayasva metrasthah sukritam smaryate yadi
136.167
शत्रोरन्नाद्यभूतः सन्क्लिष्टस्य क्षुधितस्य च
भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः प्राज्ञो विषयं व्रजेत्
Shatrorannadyabhutah sanklishtasya kshudhitasya cha
Bhakshyam mrigayamanasya kah pragyo vishayam vrajet
136.168
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि दूरादपि तवोद्विजे
नाहं त्वया समेष्यामि निर्वृतो भव लोमश
Svasti testu gamishyami duradapi tavodvije
Naham tvaya sameshyami nirvrito bhava lomasha
136.169
बलवत्संनिकर्षो हि न कदाचित्प्रशस्यते
प्रशान्तादपि मे प्राज्ञ भेतव्यं बलिनः सदा
Balavatsannikarsho hi na kadachitprashasyate
Prashantadapi me pragya bhetavyam balinah sada
136.170
यदि त्वर्थेन मे कार्यं ब्रूहि किं करवाणि ते
कामं सर्वं प्रदास्यामि न त्वात्मानं कदाचन
Yadi tvarthena me karyam bruhi kim karavani te
Kamam sarvam pradasyami na tvatmanam kadachana
136.171
आत्मार्थे संततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनं तथा
अपि सर्वस्वमुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मना
Atmarthe santatistyajya rajyam ratnam dhanam tatha
Api sarvasvamutsrijya rakshedatmanamatmana
136.172
ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रेऽपि तिष्ठताम्
दृष्टा हि पुनरावृत्तिर्जीवतामिति नः श्रुतम्
Aishvaryadhanaratnanam pratyamitrepi tishthatam
Drishta hi punaravrittirjivatamiti nah shrutam
136.173
न त्वात्मनः संप्रदानं धनरत्नवदिष्यते
आत्मा तु सर्वतो रक्ष्यो दारैरपि धनैरपि
Na tvatmanah sampradanam dhanaratnavadishyate
Atma tu sarvato rakshyo darairapi dhanairapi
136.174
आत्मरक्षिततन्त्राणां सुपरीक्षितकारिणाम्
आपदो नोपपद्यन्ते पुरुषाणां स्वदोषजाः
Atmarakshitatantranam suparikshitakarinam
Apado nopapadyante purushanam svadoshajah
136.175
शत्रून्सम्यग्विजानन्ति दुर्बला ये बलीयसः
तेषां न चाल्यते बुद्धिरात्मार्थं कृतनिश्चया
Shatrunsamyagvijananti durbala ye baliyasah
Tesham na chalyate buddhiratmartham kritanishchaya
136.176
इत्यभिव्यक्तमेवासौ पलितेनावभर्त्सितः
मार्जारो व्रीडितो भूत्वा मूषकं वाक्यमब्रवीत्
Ityabhivyaktamevasau palitenavabhartsitah
Marjaro vridito bhutva mushakam vakyamabravit
136.177
संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यस्त्वं मम हिते रतः
उक्तवानर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः
Sammanyeham tava pragyam yastvam mama hite ratah
Uktavanarthatattvena maya sambhinnadarshanah
136.178
न तु मामन्यथा साधो त्वं विज्ञातुमिहार्हसि
प्राणप्रदानजं त्वत्तो मम सौहृदमागतम्
Na tu mamanyatha sadho tvam vigyatumiharhasi
Pranapradanajam tvatto mama sauhridamagatam
136.179
धर्मज्ञोऽस्मि गुणज्ञोऽस्मि कृतज्ञोऽस्मि विशेषतः
मित्रेषु वत्सलश्चास्मि त्वद्विधेषु विशेषतः
Dharmagyosmi gunagyosmi kritagyosmi visheshatah
Mitreshu vatsalashchasmi tvadvidheshu visheshatah
136.180
तन्मामेवंगते साधो न यावयितुमर्हसि
त्वया हि याव्यमानोऽहं प्राणाञ्जह्यां सबान्धवः
Tanmamevangate sadho na yavayitumarhasi
Tvaya hi yavyamanoham prananjahyam sabandhavah
136.181
धिक्शब्दो हि बुधैर्दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषु
मरणं धर्मतत्त्वज्ञ न मां शङ्कितुमर्हसि
Dhikshabdo hi budhairdrishto madvidheshu manasvishu
Maranam dharmatattvagya na mam shankitumarhasi
136.182
इति संस्तूयमानो हि मार्जारेण स मूषकः
मनसा भावगम्भीरं मार्जारं वाक्यमब्रवीत्
Iti sanstuyamano hi marjarena sa mushakah
Manasa bhavagambhiram marjaram vakyamabravit
136.183
साधुर्भवाञ्श्रुतार्थोऽस्मि प्रीयते न च विश्वसे
संस्तवैर्वा धनौघैर्वा नाहं शक्यः पुनस्त्वया
Sadhurbhavanshrutarthosmi priyate na cha vishvase
Sanstavairva dhanaughairva naham shakyah punastvaya
136.184
न ह्यमित्रवशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे
अस्मिन्नर्थे च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते
Na hyamitravasham yanti pragya nishkaranam sakhe
Asminnarthe cha gathe dve nibodhoshanasa krite
136.185
शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा
समाहितश्चरेद्युक्त्या कृतार्थश्च न विश्वसेत्
Shatrusadharane kritye kritva sandhim baliyasa
Samahitashcharedyuktya kritarthashcha na vishvaset
136.186
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षेज्जीवितमात्मनः
द्रव्याणि संततिश्चैव सर्वं भवति जीवतः
Tasmatsarvasvavasthasu rakshejjivitamatmanah
Dravyani santatishchaiva sarvam bhavati jivatah
136.187
संक्षेपो नीतिशास्त्राणामविश्वासः परो मतः
नृषु तस्मादविश्वासः पुष्कलं हितमात्मनः
Sankshepo nitishastranamavishvasah paro matah
Nrishu tasmadavishvasah pushkalam hitamatmanah
136.188
वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुभिर्दुर्बला अपि
विश्वस्तास्त्वाशु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि दुर्बलैः
Vadhyante na hyavishvastah shatrubhirdurbala api
Vishvastastvashu vadhyante balavantopi durbalaih
136.189
त्वद्विधेभ्यो मया ह्यात्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदा
रक्ष त्वमपि चात्मानं चण्डालाज्जातिकिल्बिषात्
Tvadvidhebhyo maya hyatma rakshyo marjara sarvada
Raksha tvamapi chatmanam chandalajjatikilbishat
136.190
स तस्य ब्रुवतस्त्वेवं संत्रासाज्जातसाध्वसः
स्वबिलं हि जवेनाशु मार्जारः प्रययौ ततः
Sa tasya bruvatastvevam santrasajjatasadhvasah
Svabilam hi javenashu marjarah prayayau tatah
136.191
ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यमात्मनः
विश्राव्य पलितः प्राज्ञो बिलमन्यज्जगाम ह
Tatah shastrarthatattvagyo buddhisamarthyamatmanah
Vishravya palitah pragyo bilamanyajjagama ha
136.192
एवं प्रज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसंधिताः
Evam pragyavata buddhya durbalena mahabalah
Ekena bahavomitrah palitenabhisandhitah
136.193
अरिणापि समर्थेन संधिं कुर्वीत पण्डितः
मूषकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात्
Arinapi samarthena sandhim kurvita panditah
Mushakashcha bidalashcha muktavanyonyasanshrayat
136.194
इत्येष क्षत्रधर्मस्य मया मार्गोऽनुदर्शितः
विस्तरेण महीपाल संक्षेपेण पुनः शृणु
Ityesha kshatradharmasya maya margonudarshitah
Vistarena mahipala sankshepena punah shrinu
136.195
अन्योन्यकृतवैरौ तु चक्रतुः प्रीतिमुत्तमाम्
अन्योन्यमभिसंधातुमभूच्चैव तयोर्मतिः
Anyonyakritavairau tu chakratuh pritimuttamam
Anyonyamabhisandhatumabhuchchaiva tayormatih
136.196
तत्र प्राज्ञोऽभिसंधत्ते सम्यग्बुद्धिबलाश्रयात्
अभिसंधीयते प्राज्ञः प्रमादादपि चाबुधैः
Tatra pragyobhisandhatte samyagbuddhibalashrayat
Abhisandhiyate pragyah pramadadapi chabudhaih
136.197
तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन्
न ह्यप्रमत्तश्चलति चलितो वा विनश्यति
Tasmadabhitavadbhito vishvastavadavishvasan
Na hyapramattashchalati chalito va vinashyati
136.198
कालेन रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः
कार्य इत्येव तत्त्वज्ञाः प्राहुर्नित्यं युधिष्ठिर
Kalena ripuna sandhih kale mitrena vigrahah
Karya ityeva tattvagyah prahurnityam yudhishthira
136.199
एवं मत्वा महाराज शास्त्रार्थमभिगम्य च
अभियुक्तोऽप्रमत्तश्च प्राग्भयाद्भीतवच्चरेत्
Evam matva maharaja shastrarthamabhigamya cha
Abhiyuktopramattashcha pragbhayadbhitavachcharet
136.200
भीतवत्संविधिः कार्यः प्रतिसंधिस्तथैव च
भयादुत्पद्यते बुद्धिरप्रमत्ताभियोगजा
Bhitavatsanvidhih karyah pratisandhistathaiva cha
Bhayadutpadyate buddhirapramattabhiyogaja
136.201
न भयं विद्यते राजन्भीतस्यानागते भये
अभीतस्य तु विस्रम्भात्सुमहज्जायते भयम्
Na bhayam vidyate rajanbhitasyanagate bhaye
Abhitasya tu visrambhatsumahajjayate bhayam
136.202
न भीरुरिति चात्यन्तं मन्त्रोऽदेयः कथंचन
अविज्ञानाद्धि विज्ञाते गच्छेदास्पददर्शिषु
Na bhiruriti chatyantam mantrodeyah kathanchana
Avigyanaddhi vigyate gachchhedaspadadarshishu
136.203
तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन्
कार्याणां गुरुतां बुद्ध्वा नानृतं किंचिदाचरेत्
Tasmadabhitavadbhito vishvastavadavishvasan
Karyanam gurutam buddhva nanritam kinchidacharet
136.204
एवमेतन्मया प्रोक्तमितिहासं युधिष्ठिर
श्रुत्वा त्वं सुहृदां मध्ये यथावत्समुपाचर
Evametanmaya proktamitihasam yudhishthira
Shrutva tvam suhridam madhye yathavatsamupachara
136.205
उपलभ्य मतिं चाग्र्यामरिमित्रान्तरं तथा
संधिविग्रहकालं च मोक्षोपायं तथापदि
Upalabhya matim chagryamarimitrantaram tatha
Sandhivigrahakalam cha mokshopayam tathapadi
136.206
शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा
समागमं चरेद्युक्त्या कृतार्थो न च विश्वसेत्
Shatrusadharane kritye kritva sandhim baliyasa
Samagamam charedyuktya kritartho na cha vishvaset
136.207
अविरुद्धां त्रिवर्गेण नीतिमेतां युधिष्ठिर
अभ्युत्तिष्ठ श्रुतादस्माद्भूयस्त्वं रञ्जयन्प्रजाः
Aviruddham trivargena nitimetam yudhishthira
Abhyuttishtha shrutadasmadbhuyastvam ranjayanprajah
136.208
ब्राह्मणैश्चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव
ब्राह्मणा हि परं श्रेयो दिवि चेह च भारत
Brahmanaishchapi te sardham yatra bhavatu pandava
Brahmana hi param shreyo divi cheha cha bharata
136.209
एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभो
पूजिताः शुभकर्माणः पूर्वजित्या नराधिप
Ete dharmasya vettarah kritagyah satatam prabho
Pujitah shubhakarmanah purvajitya naradhipa
136.210
राज्यं श्रेयः परं राजन्यशः कीर्तिं च लप्स्यसे
कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम्
Rajyam shreyah param rajanyashah kirtim cha lapsyase
Kulasya santatim chaiva yathanyayam yathakramam
136.211
द्वयोरिमं भारत संधिविग्रहं; सुभाषितं बुद्धिविशेषकारितम्
तथान्ववेक्ष्य क्षितिपेन सर्वदा; निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डले
Dvayorimam bharata sandhivigraham; subhashitam buddhivisheshakaritam
Tathanvavekshya kshitipena sarvada; nishevitavyam nripa shatrumandale