UtshovChapter 128
128.1
युधिष्ठिर उवाच
मित्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः
राज्ञः संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत
Yudhishthira uvacha
Mitraih prahiyamanasya bahvamitrasya ka gatih
Ragyah sankshinakoshasya balahinasya bharata
128.2
दुष्टामात्यसहायस्य स्रुतमन्त्रस्य सर्वतः
राज्यात्प्रच्यवमानस्य गतिमन्यामपश्यतः
Dushtamatyasahayasya srutamantrasya sarvatah
Rajyatprachyavamanasya gatimanyamapashyatah
128.3
परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसा
असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः
Parachakrabhiyatasya durbalasya baliyasa
Asanvihitarashtrasya deshakalavajanatah
128.4
अप्राप्यं च भवेत्सान्त्वं भेदो वाप्यतिपीडनात्
जीवितं चार्थहेतोर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत्
Aprapyam cha bhavetsantvam bhedo vapyatipidanat
Jivitam charthahetorva tatra kim sukritam bhavet
128.5
भीष्म उवाच
गुह्यं मा धर्ममप्राक्षीरतीव भरतर्षभ
अपृष्टो नोत्सहे वक्तुं धर्ममेनं युधिष्ठिर
Bhishma uvacha
Guhyam ma dharmamaprakshirativa bharatarshabha
Aprishto notsahe vaktum dharmamenam yudhishthira
128.6
धर्मो ह्यणीयान्वचनाद्बुद्धेश्च भरतर्षभ
श्रुत्वोपास्य सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित्
Dharmo hyaniyanvachanadbuddheshcha bharatarshabha
Shrutvopasya sadacharaih sadhurbhavati sa kvachit
128.7
कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्यो न वा पुनः
तादृशोऽयमनुप्रश्नः स व्यवस्यस्त्वया धिया
Karmana buddhipurvena bhavatyadhyo na va punah
Tadrishoyamanuprashnah sa vyavasyastvaya dhiya
128.8
उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत
नाहमेतादृशं धर्मं बुभूषे धर्मकारणात्
दुःखादान इहाढ्येषु स्यात्तु पश्चात्क्षमो मतः
Upayam dharmabahulam yatrartham shrinu bharata
Nahametadrisham dharmam bubhushe dharmakaranat
Duhkhadana ihadhyeshu syattu pashchatkshamo matah
128.9
अनुगम्य गतीनां च सर्वासामेव निश्चयम्
यथा यथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षते
तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते
Anugamya gatinam cha sarvasameva nishchayam
Yatha yatha hi purusho nityam shastramavekshate
Tatha tatha vijanati vigyanam chasya rochate
128.10
अविज्ञानादयोगश्च पुरुषस्योपजायते
अविज्ञानादयोगो हि योगो भूतिकरः पुनः
Avigyanadayogashcha purushasyopajayate
Avigyanadayogo hi yogo bhutikarah punah
128.11
अशङ्कमानो वचनमनसूयुरिदं शृणु
राज्ञः कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षयः
Ashankamano vachanamanasuyuridam shrinu
Ragyah koshakshayadeva jayate balasankshayah
128.12
कोशं संजनयेद्राजा निर्जलेभ्यो यथा जलम्
कालं प्राप्यानुगृह्णीयादेष धर्मोऽत्र सांप्रतम्
Kosham sanjanayedraja nirjalebhyo yatha jalam
Kalam prapyanugrihniyadesha dharmotra sampratam
128.13
उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैराचरितं जनैः
अन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वन्यश्च भारत
Upayadharmam prapyainam purvairacharitam janaih
Anyo dharmah samarthanamapatsvanyashcha bharata
128.14
प्राक्कोशः प्रोच्यते धर्मो बुद्धिर्धर्माद्गरीयसी
धर्मं प्राप्य न्यायवृत्तिमबलीयान्न विन्दति
Prakkoshah prochyate dharmo buddhirdharmadgariyasi
Dharmam prapya nyayavrittimabaliyanna vindati
128.15
यस्माद्धनस्योपपत्तिरेकान्तेन न विद्यते
तस्मादापद्यधर्मोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः
Yasmaddhanasyopapattirekantena na vidyate
Tasmadapadyadharmopi shruyate dharmalakshanah
128.16
अधर्मो जायते यस्मिन्निति वै कवयो विदुः
अनन्तरः क्षत्रियस्य इति वै विचिकित्ससे
Adharmo jayate yasminniti vai kavayo viduh
Anantarah kshatriyasya iti vai vichikitsase
128.17
यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा
तत्कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानमवसादयेत्
Yathasya dharmo na glayenneyachchhatruvasham yatha
Tatkartavyamihetyahurnatmanamavasadayet
128.18
सन्नात्मा नैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः
सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चयः
Sannatma naiva dharmasya na parasya na chatmanah
Sarvopayairujjihirshedatmanamiti nishchayah
128.19
तत्र धर्मविदां तात निश्चयो धर्मनैपुणे
उद्यमो जीवनं क्षत्रे बाहुवीर्यादिति श्रुतिः
Tatra dharmavidam tata nishchayo dharmanaipune
Udyamo jivanam kshatre bahuviryaditi shrutih
128.20
क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हति
अन्यत्र तापसस्वाच्च ब्राह्मणस्वाच्च भारत
Kshatriyo vrittisanrodhe kasya nadatumarhati
Anyatra tapasasvachcha brahmanasvachcha bharata
128.21
यथा वै ब्राह्मणः सीदन्नयाज्यमपि याजयेत्
अभोज्यान्नानि चाश्नीयात्तथेदं नात्र संशयः
Yatha vai brahmanah sidannayajyamapi yajayet
Abhojyannani chashniyattathedam natra sanshayah
128.22
पीडितस्य किमद्वारमुत्पथो निधृतस्य वा
अद्वारतः प्रद्रवति यदा भवति पीडितः
Piditasya kimadvaramutpatho nidhritasya va
Advaratah pradravati yada bhavati piditah
128.23
तस्य कोशबलज्यान्या सर्वलोकपराभवः
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका
Tasya koshabalajyanya sarvalokaparabhavah
Bhaikshacharya na vihita na cha vitshudrajivika
128.24
स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर्यान्याननुपजीवतः
वहतः प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम्
Svadharmanantara vrittiryanyananupajivatah
Vahatah prathamam kalpamanukalpena jivanam
128.25
आपद्गतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम्
अपि ह्येतद्ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये
Apadgatena dharmanamanyayenopajivanam
Api hyetadbrahmaneshu drishtam vrittiparikshaye
128.26
क्षत्रिये संशयः कः स्यादित्येतन्निश्चितं सदा
आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्कथंचन
Kshatriye sanshayah kah syadityetannishchitam sada
Adadita vishishtebhyo navasidetkathanchana
128.27
हन्तारं रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः
तस्मात्संरक्षता कार्यमादानं क्षत्रबन्धुना
Hantaram rakshitaram cha prajanam kshatriyam viduh
Tasmatsanrakshata karyamadanam kshatrabandhuna
128.28
अन्यत्र राजन्हिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित्
अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः
Anyatra rajanhinsaya vrittirnehasti kasyachit
Apyaranyasamutthasya ekasya charato muneh
128.29
न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यमास्थाय जीवितुम्
विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सता
Na shankhalikhitam vrittim shakyamasthaya jivitum
Visheshatah kurushreshtha prajapalanamipsata
128.30
परस्पराभिसंरक्षा राज्ञा राष्ट्रेण चापदि
नित्यमेवेह कर्तव्या एष धर्मः सनातनः
Parasparabhisanraksha ragya rashtrena chapadi
Nityameveha kartavya esha dharmah sanatanah
128.31
राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्यौघैः परिरक्षति
राष्ट्रेण राजा व्यसने परिरक्ष्यस्तथा भवेत्
Raja rashtram yathapatsu dravyaughaih parirakshati
Rashtrena raja vyasane parirakshyastatha bhavet
128.32
कोशं दण्डं बलं मित्रं यदन्यदपि संचितम्
न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगते क्षुधा
Kosham dandam balam mitram yadanyadapi sanchitam
Na kurvitantaram rashtre raja parigate kshudha
128.33
बीजं भक्तेन संपाद्यमिति धर्मविदो विदुः
अत्रैतच्छम्बरस्याहुर्महामायस्य दर्शनम्
Bijam bhaktena sampadyamiti dharmavido viduh
Atraitachchhambarasyahurmahamayasya darshanam
128.34
धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रे यस्यावसीदति
अवृत्त्यान्त्यमनुष्योऽपि यो वै वेद शिबेर्वचः
Dhiktasya jivitam ragyo rashtre yasyavasidati
Avrittyantyamanushyopi yo vai veda shibervachah
128.35
राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम्
तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः
Ragyah koshabalam mulam koshamulam punarbalam
Tanmulam sarvadharmanam dharmamulah punah prajah
128.36
नान्यानपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम्
तदर्थं पीडयित्वा च दोषं न प्राप्तुमर्हति
Nanyanapidayitveha koshah shakyah kuto balam
Tadartham pidayitva cha dosham na praptumarhati
128.37
अकार्यमपि यज्ञार्थं क्रियते यज्ञकर्मसु
एतस्मात्कारणाद्राजा न दोषं प्राप्तुमर्हति
Akaryamapi yagyartham kriyate yagyakarmasu
Etasmatkaranadraja na dosham praptumarhati
128.38
अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम्
अनर्थार्थमथाप्यन्यत्तत्सर्वं ह्यर्थलक्षणम्
एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम्
Artharthamanyadbhavati viparitamathaparam
Anartharthamathapyanyattatsarvam hyarthalakshanam
Evam buddhya samprapashyenmedhavi karyanishchayam
128.39
यज्ञार्थमन्यद्भवति यज्ञे नार्थस्तथापरः
यज्ञस्यार्थार्थमेवान्यत्तत्सर्वं यज्ञसाधनम्
Yagyarthamanyadbhavati yagye narthastathaparah
Yagyasyartharthamevanyattatsarvam yagyasadhanam
128.40
उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम्
यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिनः
Upamamatra vakshyami dharmatattvaprakashinim
Yupam chhindanti yagyartham tatra ye paripanthinah
128.41
द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपि
ते चापि निपतन्तोऽन्यान्निघ्नन्ति च वनस्पतीन्
Drumah kechana samanta dhruvam chhindanti tanapi
Te chapi nipatantonyannighnanti cha vanaspatin
128.42
एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनः
तानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप
Evam koshasya mahato ye narah paripanthinah
Tanahatva na pashyami siddhimatra parantapa
128.43
धनेन जयते लोकावुभौ परमिमं तथा
सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा
Dhanena jayate lokavubhau paramimam tatha
Satyam cha dharmavachanam yatha nastyadhanastatha
128.44
सर्वोपायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनम्
न तुल्यदोषः स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत
Sarvopayairadadita dhanam yagyaprayojanam
Na tulyadoshah syadevam karyakaryeshu bharata
128.45
नैतौ संभवतो राजन्कथंचिदपि भारत
न ह्यरण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित्
Naitau sambhavato rajankathanchidapi bharata
Na hyaranyeshu pashyami dhanavriddhanaham kvachit
128.46
यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किंचन
ममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्ययं काङ्क्षते जनः
Yadidam drishyate vittam prithivyamiha kinchana
Mamedam syanmamedam syadityayam kankshate janah
128.47
न च राज्यसमो धर्मः कश्चिदस्ति परंतप
धर्मं शंसन्ति ते राज्ञामापदर्थमितोऽन्यथा
Na cha rajyasamo dharmah kashchidasti parantapa
Dharmam shansanti te ragyamapadarthamitonyatha
128.48
दानेन कर्मणा चान्ये तपसान्ये तपस्विनः
बुद्ध्या दाक्ष्येण चाप्यन्ये चिन्वन्ति धनसंचयान्
Danena karmana chanye tapasanye tapasvinah
Buddhya dakshyena chapyanye chinvanti dhanasanchayan
128.49
अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान्भवेत्
सर्वं धनवतः प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान्
कोशाद्धर्मश्च कामश्च परो लोकस्तथाप्ययम्
Adhanam durbalam prahurdhanena balavanbhavet
Sarvam dhanavatah prapyam sarvam tarati koshavan
Koshaddharmashcha kamashcha paro lokastathapyayam