UtshovChapter 126
126.1
भीष्म उवाच
ततस्तेषां समस्तानामृषीणामृषिसत्तमः
ऋषभो नाम विप्रर्षिः स्मयन्निव ततोऽब्रवीत्
Bhishma uvacha
Tatastesham samastanamrishinamrishisattamah
Rishabho nama viprarshih smayanniva tatobravit
126.2
पुराहं राजशार्दूल तीर्थान्यनुचरन्प्रभो
समासादितवान्दिव्यं नरनारायणाश्रमम्
Puraham rajashardula tirthanyanucharanprabho
Samasaditavandivyam naranarayanashramam
126.3
यत्र सा बदरी रम्या ह्रदो वैहायसस्तथा
यत्र चाश्वशिरा राजन्वेदान्पठति शाश्वतान्
Yatra sa badari ramya hrado vaihayasastatha
Yatra chashvashira rajanvedanpathati shashvatan
126.4
तस्मिन्सरसि कृत्वाहं विधिवत्तर्पणं पुरा
पितॄणां देवतानां च ततोऽऽश्रममियां तदा
Tasminsarasi kritvaham vidhivattarpanam pura
Pitrinam devatanam cha tatoshramamiyam tada
126.5
रेमाते यत्र तौ नित्यं नरनारायणावृषी
अदूरादाश्रमं कंचिद्वासार्थमगमं ततः
Remate yatra tau nityam naranarayanavrishi
Aduradashramam kanchidvasarthamagamam tatah
126.6
ततश्चीराजिनधरं कृशमुच्चमतीव च
अद्राक्षमृषिमायान्तं तनुं नाम तपोनिधिम्
Tatashchirajinadharam krishamuchchamativa cha
Adrakshamrishimayantam tanum nama taponidhim
126.7
अन्यैर्नरैर्महाबाहो वपुषाष्टगुणान्वितम्
कृशता चापि राजर्षे न दृष्टा तादृशी क्वचित्
Anyairnarairmahabaho vapushashtagunanvitam
Krishata chapi rajarshe na drishta tadrishi kvachit
126.8
शरीरमपि राजेन्द्र तस्य कानिष्ठिकासमम्
ग्रीवा बाहू तथा पादौ केशाश्चाद्भुतदर्शनाः
Shariramapi rajendra tasya kanishthikasamam
Griva bahu tatha padau keshashchadbhutadarshanah
126.9
शिरः कायानुरूपं च कर्णौ नेत्रे तथैव च
तस्य वाक्चैव चेष्टा च सामान्ये राजसत्तम
Shirah kayanurupam cha karnau netre tathaiva cha
Tasya vakchaiva cheshta cha samanye rajasattama
126.10
दृष्ट्वाहं तं कृशं विप्रं भीतः परमदुर्मनाः
पादौ तस्याभिवाद्याथ स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः
Drishtvaham tam krisham vipram bhitah paramadurmanah
Padau tasyabhivadyatha sthitah pranjaliragratah
126.11
निवेद्य नाम गोत्रं च पितरं च नरर्षभ
प्रदिष्टे चासने तेन शनैरहमुपाविशम्
Nivedya nama gotram cha pitaram cha nararshabha
Pradishte chasane tena shanairahamupavisham
126.12
ततः स कथयामास कथा धर्मार्थसंहिताः
ऋषिमध्ये महाराज तत्र धर्मभृतां वरः
Tatah sa kathayamasa katha dharmarthasanhitah
Rishimadhye maharaja tatra dharmabhritam varah
126.13
तस्मिंस्तु कथयत्येव राजा राजीवलोचनः
उपायाज्जवनैरश्वैः सबलः सावरोधनः
Tasminstu kathayatyeva raja rajivalochanah
Upayajjavanairashvaih sabalah savarodhanah
126.14
स्मरन्पुत्रमरण्ये वै नष्टं परमदुर्मनाः
भूरिद्युम्नपिता धीमान्रघुश्रेष्ठो महायशाः
Smaranputramaranye vai nashtam paramadurmanah
Bhuridyumnapita dhimanraghushreshtho mahayashah
126.15
इह द्रक्ष्यामि तं पुत्रं द्रक्ष्यामीहेति पार्थिवः
एवमाशाकृतो राजंश्चरन्वनमिदं पुरा
Iha drakshyami tam putram drakshyamiheti parthivah
Evamashakrito rajanshcharanvanamidam pura
126.16
दुर्लभः स मया द्रष्टुं नूनं परमधार्मिकः
एकः पुत्रो महारण्ये नष्ट इत्यसकृत्तदा
Durlabhah sa maya drashtum nunam paramadharmikah
Ekah putro maharanye nashta ityasakrittada
126.17
दुर्लभः स मया द्रष्टुमाशा च महती मम
तया परीतगात्रोऽहं मुमूर्षुर्नात्र संशयः
Durlabhah sa maya drashtumasha cha mahati mama
Taya paritagatroham mumurshurnatra sanshayah
126.18
एतच्छ्रुत्वा स भगवांस्तनुर्मुनिवरोत्तमः
अवाक्शिरा ध्यानपरो मुहूर्तमिव तस्थिवान्
Etachchhrutva sa bhagavanstanurmunivarottamah
Avakshira dhyanaparo muhurtamiva tasthivan
126.19
तमनुध्यान्तमालक्ष्य राजा परमदुर्मनाः
उवाच वाक्यं दीनात्मा मन्दं मन्दमिवासकृत्
Tamanudhyantamalakshya raja paramadurmanah
Uvacha vakyam dinatma mandam mandamivasakrit
126.20
दुर्लभं किं नु विप्रर्षे आशायाश्चैव किं भवेत्
ब्रवीतु भगवानेतद्यदि गुह्यं न तन्मयि
Durlabham kim nu viprarshe ashayashchaiva kim bhavet
Bravitu bhagavanetadyadi guhyam na tanmayi
126.21
महर्षिर्भगवांस्तेन पूर्वमासीद्विमानितः
बालिशां बुद्धिमास्थाय मन्दभाग्यतयात्मनः
Maharshirbhagavanstena purvamasidvimanitah
Balisham buddhimasthaya mandabhagyatayatmanah
126.22
अर्थयन्कलशं राजन्काञ्चनं वल्कलानि च
निर्विण्णः स तु विप्रर्षिर्निराशः समपद्यत
Arthayankalasham rajankanchanam valkalani cha
Nirvinnah sa tu viprarshirnirashah samapadyata
126.23
एवमुक्त्वाभिवाद्याथ तमृषिं लोकपूजितम्
श्रान्तो न्यषीदद्धर्मात्मा यथा त्वं नरसत्तम
Evamuktvabhivadyatha tamrishim lokapujitam
Shranto nyashidaddharmatma yatha tvam narasattama
126.24
अर्घ्यं ततः समानीय पाद्यं चैव महानृषिः
आरण्यकेन विधिना राज्ञे सर्वं न्यवेदयत्
Arghyam tatah samaniya padyam chaiva mahanrishih
Aranyakena vidhina ragye sarvam nyavedayat
126.25
ततस्ते मुनयः सर्वे परिवार्य नरर्षभम्
उपाविशन्पुरस्कृत्य सप्तर्षय इव ध्रुवम्
Tataste munayah sarve parivarya nararshabham
Upavishanpuraskritya saptarshaya iva dhruvam
126.26
अपृच्छंश्चैव ते तत्र राजानमपराजितम्
प्रयोजनमिदं सर्वमाश्रमस्य प्रवेशनम्
Aprichchhanshchaiva te tatra rajanamaparajitam
Prayojanamidam sarvamashramasya praveshanam
126.27
राजोवाच
वीरद्युम्न इति ख्यातो राजाहं दिक्षु विश्रुतः
भूरिद्युम्नं सुतं नष्टमन्वेष्टुं वनमागतः
Rajovacha
Viradyumna iti khyato rajaham dikshu vishrutah
Bhuridyumnam sutam nashtamanveshtum vanamagatah
126.28
एकपुत्रः स विप्राग्र्य बाल एव च सोऽनघ
न दृश्यते वने चास्मिंस्तमन्वेष्टुं चराम्यहम्
Ekaputrah sa vipragrya bala eva cha sonagha
Na drishyate vane chasminstamanveshtum charamyaham
126.29
ऋषभ उवाच
एवमुक्ते तु वचने राज्ञा मुनिरधोमुखः
तूष्णीमेवाभवत्तत्र न च प्रत्युक्तवान्नृपम्
Rishabha uvacha
Evamukte tu vachane ragya muniradhomukhah
Tushnimevabhavattatra na cha pratyuktavannripam
126.30
स हि तेन पुरा विप्रो राज्ञा नात्यर्थमानितः
आशाकृशं च राजेन्द्र तपो दीर्घं समास्थितः
Sa hi tena pura vipro ragya natyarthamanitah
Ashakrisham cha rajendra tapo dirgham samasthitah
126.31
प्रतिग्रहमहं राज्ञां न करिष्ये कथंचन
अन्येषां चैव वर्णानामिति कृत्वा धियं तदा
Pratigrahamaham ragyam na karishye kathanchana
Anyesham chaiva varnanamiti kritva dhiyam tada
126.32
आशा हि पुरुषं बालं लालापयति तस्थुषी
तामहं व्यपनेष्यामि इति कृत्वा व्यवस्थितः
Asha hi purusham balam lalapayati tasthushi
Tamaham vyapaneshyami iti kritva vyavasthitah
126.33
राजोवाच
आशायाः किं कृशत्वं च किं चेह भुवि दुर्लभम्
ब्रवीतु भगवानेतत्त्वं हि धर्मार्थदर्शिवान्
Rajovacha
Ashayah kim krishatvam cha kim cheha bhuvi durlabham
Bravitu bhagavanetattvam hi dharmarthadarshivan
126.34
ऋषभ उवाच
ततः संस्मृत्य तत्सर्वं स्मारयिष्यन्निवाब्रवीत्
राजानं भगवान्विप्रस्ततः कृशतनुस्तनुः
Rishabha uvacha
Tatah sansmritya tatsarvam smarayishyannivabravit
Rajanam bhagavanviprastatah krishatanustanuh
126.35
कृशत्वे न समं राजन्नाशाया विद्यते नृप
तस्या वै दुर्लभत्वात्तु प्रार्थिताः पार्थिवा मया
Krishatve na samam rajannashaya vidyate nripa
Tasya vai durlabhatvattu prarthitah parthiva maya
126.36
राजोवाच
कृशाकृशे मया ब्रह्मन्गृहीते वचनात्तव
दुर्लभत्वं च तस्यैव वेदवाक्यमिव द्विज
Rajovacha
Krishakrishe maya brahmangrihite vachanattava
Durlabhatvam cha tasyaiva vedavakyamiva dvija
126.37
संशयस्तु महाप्राज्ञ संजातो हृदये मम
तन्मे सत्तम तत्त्वेन वक्तुमर्हसि पृच्छतः
Sanshayastu mahapragya sanjato hridaye mama
Tanme sattama tattvena vaktumarhasi prichchhatah
126.38
त्वत्तः कृशतरं किं नु ब्रवीतु भगवानिदम्
यदि गुह्यं न ते विप्र लोकेऽस्मिन्किं नु दुर्लभम्
Tvattah krishataram kim nu bravitu bhagavanidam
Yadi guhyam na te vipra lokesminkim nu durlabham
126.39
कृशतनुरुवाच
दुर्लभोऽप्यथ वा नास्ति योऽर्थी धृतिमिवाप्नुयात्
सुदुर्लभतरस्तात योऽर्थिनं नावमन्यते
Krishatanuruvacha
Durlabhopyatha va nasti yorthi dhritimivapnuyat
Sudurlabhatarastata yorthinam navamanyate
126.40
संश्रुत्य नोपक्रियते परं शक्त्या यथार्हतः
सक्ता या सर्वभूतेषु साशा कृशतरी मया
Sanshrutya nopakriyate param shaktya yatharhatah
Sakta ya sarvabhuteshu sasha krishatari maya
126.41
एकपुत्रः पिता पुत्रे नष्टे वा प्रोषिते तथा
प्रवृत्तिं यो न जानाति साशा कृशतरी मया
Ekaputrah pita putre nashte va proshite tatha
Pravrittim yo na janati sasha krishatari maya
126.42
प्रसवे चैव नारीणां वृद्धानां पुत्रकारिता
तथा नरेन्द्र धनिनामाशा कृशतरी मया
Prasave chaiva narinam vriddhanam putrakarita
Tatha narendra dhaninamasha krishatari maya
126.43
ऋषभ उवाच
एतच्छ्रुत्वा ततो राजन्स राजा सावरोधनः
संस्पृश्य पादौ शिरसा निपपात द्विजर्षभे
Rishabha uvacha
Etachchhrutva tato rajansa raja savarodhanah
Sansprishya padau shirasa nipapata dvijarshabhe
126.44
राजोवाच
प्रसादये त्वा भगवन्पुत्रेणेच्छामि संगतिम्
वृणीष्व च वरं विप्र यमिच्छसि यथाविधि
Rajovacha
Prasadaye tva bhagavanputrenechchhami sangatim
Vrinishva cha varam vipra yamichchhasi yathavidhi
126.45
ऋषभ उवाच
अब्रवीच्च हि तं वाक्यं राजा राजीवलोचनः
सत्यमेतद्यथा विप्र त्वयोक्तं नास्त्यतो मृषा
Rishabha uvacha
Abravichcha hi tam vakyam raja rajivalochanah
Satyametadyatha vipra tvayoktam nastyato mrisha
126.46
ततः प्रहस्य भगवांस्तनुर्धर्मभृतां वरः
पुत्रमस्यानयत्क्षिप्रं तपसा च श्रुतेन च
Tatah prahasya bhagavanstanurdharmabhritam varah
Putramasyanayatkshipram tapasa cha shrutena cha
126.47
तं समानाय्य पुत्रं तु तदोपालभ्य पार्थिवम्
आत्मानं दर्शयामास धर्मं धर्मभृतां वरः
Tam samanayya putram tu tadopalabhya parthivam
Atmanam darshayamasa dharmam dharmabhritam varah
126.48
संदर्शयित्वा चात्मानं दिव्यमद्भुतदर्शनम्
विपाप्मा विगतक्रोधश्चचार वनमन्तिकात्
Sandarshayitva chatmanam divyamadbhutadarshanam
Vipapma vigatakrodhashchachara vanamantikat
126.49
एतद्दृष्टं मया राजंस्ततश्च वचनं श्रुतम्
आशामपनयस्वाशु ततः कृशतरीमिमाम्
Etaddrishtam maya rajanstatashcha vachanam shrutam
Ashamapanayasvashu tatah krishatarimimam
126.50
भीष्म उवाच
स तत्रोक्तो महाराज ऋषभेण महात्मना
सुमित्रोऽपनयत्क्षिप्रमाशां कृशतरीं तदा
Bhishma uvacha
Sa tatrokto maharaja rishabhena mahatmana
Sumitropanayatkshipramasham krishatarim tada
126.51
एवं त्वमपि कौन्तेय श्रुत्वा वाणीमिमां मम
स्थिरो भव यथा राजन्हिमवानचलोत्तमः
Evam tvamapi kaunteya shrutva vanimimam mama
Sthiro bhava yatha rajanhimavanachalottamah
126.52
त्वं हि द्रष्टा च श्रोता च कृच्छ्रेष्वर्थकृतेष्विह
श्रुत्वा मम महाराज न संतप्तुमिहार्हसि
Tvam hi drashta cha shrota cha krichchhreshvarthakriteshviha
Shrutva mama maharaja na santaptumiharhasi