UtshovChapter 125
125.1
युधिष्ठिर उवाच
शीलं प्रधानं पुरुषे कथितं ते पितामह
कथमाशा समुत्पन्ना या च सा तद्वदस्व मे
Yudhishthira uvacha
Shilam pradhanam purushe kathitam te pitamaha
Kathamasha samutpanna ya cha sa tadvadasva me
125.2
संशयो मे महानेष समुत्पन्नः पितामह
छेत्ता च तस्य नान्योऽस्ति त्वत्तः परपुरंजय
Sanshayo me mahanesha samutpannah pitamaha
Chhetta cha tasya nanyosti tvattah parapuranjaya
125.3
पितामहाशा महती ममासीद्धि सुयोधने
प्राप्ते युद्धे तु यद्युक्तं तत्कर्तायमिति प्रभो
Pitamahasha mahati mamasiddhi suyodhane
Prapte yuddhe tu yadyuktam tatkartayamiti prabho
125.4
सर्वस्याशा सुमहती पुरुषस्योपजायते
तस्यां विहन्यमानायां दुःखो मृत्युरसंशयम्
Sarvasyasha sumahati purushasyopajayate
Tasyam vihanyamanayam duhkho mrityurasanshayam
125.5
सोऽहं हताशो दुर्बुद्धिः कृतस्तेन दुरात्मना
धार्तराष्ट्रेण राजेन्द्र पश्य मन्दात्मतां मम
Soham hatasho durbuddhih kritastena duratmana
Dhartarashtrena rajendra pashya mandatmatam mama
125.6
आशां महत्तरां मन्ये पर्वतादपि सद्रुमात्
आकाशादपि वा राजन्नप्रमेयैव वा पुनः
Asham mahattaram manye parvatadapi sadrumat
Akashadapi va rajannaprameyaiva va punah
125.7
एषा चैव कुरुश्रेष्ठ दुर्विचिन्त्या सुदुर्लभा
दुर्लभत्वाच्च पश्यामि किमन्यद्दुर्लभं ततः
Esha chaiva kurushreshtha durvichintya sudurlabha
Durlabhatvachcha pashyami kimanyaddurlabham tatah
125.8
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध तत्
इतिहासं सुमित्रस्य निर्वृत्तमृषभस्य च
Bhishma uvacha
Atra te vartayishyami yudhishthira nibodha tat
Itihasam sumitrasya nirvrittamrishabhasya cha
125.9
सुमित्रो नाम राजर्षिर्हैहयो मृगयां गतः
ससार स मृगं विद्ध्वा बाणेन नतपर्वणा
Sumitro nama rajarshirhaihayo mrigayam gatah
Sasara sa mrigam viddhva banena nataparvana
125.10
स मृगो बाणमादाय ययावमितविक्रमः
स च राजा बली तूर्णं ससार मृगमन्तिकात्
Sa mrigo banamadaya yayavamitavikramah
Sa cha raja bali turnam sasara mrigamantikat
125.11
ततो निम्नं स्थलं चैव स मृगोऽद्रवदाशुगः
मुहूर्तमेव राजेन्द्र समेन स पथागमत्
Tato nimnam sthalam chaiva sa mrigodravadashugah
Muhurtameva rajendra samena sa pathagamat
125.12
ततः स राजा तारुण्यादौरसेन बलेन च
ससार बाणासनभृत्सखड्गो हंसवत्तदा
Tatah sa raja tarunyadaurasena balena cha
Sasara banasanabhritsakhadgo hansavattada
125.13
तीर्त्वा नदान्नदीश्चैव पल्वलानि वनानि च
अतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य ससारैव वने चरन्
Tirtva nadannadishchaiva palvalani vanani cha
Atikramyabhyatikramya sasaraiva vane charan
125.14
स तु कामान्मृगो राजन्नासाद्यासाद्य तं नृपम्
पुनरभ्येति जवनो जवेन महता ततः
Sa tu kamanmrigo rajannasadyasadya tam nripam
Punarabhyeti javano javena mahata tatah
125.15
स तस्य बाणैर्बहुभिः समभ्यस्तो वनेचरः
प्रक्रीडन्निव राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम्
Sa tasya banairbahubhih samabhyasto vanecharah
Prakridanniva rajendra punarabhyeti chantikam
125.16
पुनश्च जवमास्थाय जवनो मृगयूथपः
अतीत्यातीत्य राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम्
Punashcha javamasthaya javano mrigayuthapah
Atityatitya rajendra punarabhyeti chantikam
125.17
तस्य मर्मच्छिदं घोरं सुमित्रोऽमित्रकर्शनः
समादाय शरश्रेष्ठं कार्मुकान्निरवासृजत्
Tasya marmachchhidam ghoram sumitromitrakarshanah
Samadaya sharashreshtham karmukanniravasrijat
125.18
ततो गव्यूतिमात्रेण मृगयूथपयूथपः
तस्य बाणपथं त्यक्त्वा तस्थिवान्प्रहसन्निव
Tato gavyutimatrena mrigayuthapayuthapah
Tasya banapatham tyaktva tasthivanprahasanniva
125.19
तस्मिन्निपतिते बाणे भूमौ प्रज्वलिते ततः
प्रविवेश महारण्यं मृगो राजाप्यथाद्रवत्
Tasminnipatite bane bhumau prajvalite tatah
Pravivesha maharanyam mrigo rajapyathadravat
125.20
प्रविश्य तु महारण्यं तापसानामथाश्रमम्
आससाद ततो राजा श्रान्तश्चोपाविशत्पुनः
Pravishya tu maharanyam tapasanamathashramam
Asasada tato raja shrantashchopavishatpunah
125.21
तं कार्मुकधरं दृष्ट्वा श्रमार्तं क्षुधितं तदा
समेत्य ऋषयस्तस्मिन्पूजां चक्रुर्यथाविधि
Tam karmukadharam drishtva shramartam kshudhitam tada
Sametya rishayastasminpujam chakruryathavidhi
125.22
ऋषयो राजशार्दूलमपृच्छन्स्वं प्रयोजनम्
केन भद्रमुखार्थेन संप्राप्तोऽसि तपोवनम्
Rishayo rajashardulamaprichchhansvam prayojanam
Kena bhadramukharthena sampraptosi tapovanam
125.23
पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशो धन्वी बाणी नरेश्वर
एतदिच्छाम विज्ञातुं कुतः प्राप्तोऽसि मानद
कस्मिन्कुले हि जातस्त्वं किंनामासि ब्रवीहि नः
Padatirbaddhanistrinsho dhanvi bani nareshvara
Etadichchhama vigyatum kutah praptosi manada
Kasminkule hi jatastvam kinnamasi bravihi nah
125.24
ततः स राजा सर्वेभ्यो द्विजेभ्यः पुरुषर्षभ
आचख्यौ तद्यथान्यायं परिचर्यां च भारत
Tatah sa raja sarvebhyo dvijebhyah purusharshabha
Achakhyau tadyathanyayam paricharyam cha bharata
125.25
हैहयानां कुले जातः सुमित्रो मित्रनन्दनः
चरामि मृगयूथानि निघ्नन्बाणैः सहस्रशः
बलेन महता गुप्तः सामात्यः सावरोधनः
Haihayanam kule jatah sumitro mitranandanah
Charami mrigayuthani nighnanbanaih sahasrashah
Balena mahata guptah samatyah savarodhanah
125.26
मृगस्तु विद्धो बाणेन मया सरति शल्यवान्
तं द्रवन्तमनु प्राप्तो वनमेतद्यदृच्छया
भवत्सकाशे नष्टश्रीर्हताशः श्रमकर्शितः
Mrigastu viddho banena maya sarati shalyavan
Tam dravantamanu prapto vanametadyadrichchhaya
Bhavatsakashe nashtashrirhatashah shramakarshitah
125.27
किं नु दुःखमतोऽन्यद्वै यदहं श्रमकर्शितः
भवतामाश्रमं प्राप्तो हताशो नष्टलक्षणः
Kim nu duhkhamatonyadvai yadaham shramakarshitah
Bhavatamashramam prapto hatasho nashtalakshanah
125.28
न राजलक्षणत्यागो न पुरस्य तपोधनाः
दुःखं करोति तत्तीव्रं यथाशा विहता मम
Na rajalakshanatyago na purasya tapodhanah
Duhkham karoti tattivram yathasha vihata mama
125.29
हिमवान्वा महाशैलः समुद्रो वा महोदधिः
महत्त्वान्नान्वपद्येतां रोदस्योरन्तरं यथा
आशायास्तपसि श्रेष्ठास्तथा नान्तमहं गतः
Himavanva mahashailah samudro va mahodadhih
Mahattvannanvapadyetam rodasyorantaram yatha
Ashayastapasi shreshthastatha nantamaham gatah
125.30
भवतां विदितं सर्वं सर्वज्ञा हि तपोधनाः
भवन्तः सुमहाभागास्तस्मात्प्रक्ष्यामि संशयम्
Bhavatam viditam sarvam sarvagya hi tapodhanah
Bhavantah sumahabhagastasmatprakshyami sanshayam
125.31
आशावान्पुरुषो यः स्यादन्तरिक्षमथापि वा
किं नु ज्यायस्तरं लोके महत्त्वात्प्रतिभाति वः
एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं किमिह दुर्लभम्
Ashavanpurusho yah syadantarikshamathapi va
Kim nu jyayastaram loke mahattvatpratibhati vah
Etadichchhami tattvena shrotum kimiha durlabham
125.32
यदि गुह्यं तपोनित्या न वो ब्रूतेह माचिरम्
न हि गुह्यमतः श्रोतुमिच्छामि द्विजपुंगवाः
Yadi guhyam taponitya na vo bruteha machiram
Na hi guhyamatah shrotumichchhami dvijapungavah
125.33
भवत्तपोविघातो वा येन स्याद्विरमे ततः
यदि वास्ति कथायोगो योऽयं प्रश्नो मयेरितः
Bhavattapovighato va yena syadvirame tatah
Yadi vasti kathayogo yoyam prashno mayeritah
125.34
एतत्कारणसामग्र्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
भवन्तो हि तपोनित्या ब्रूयुरेतत्समाहिताः
Etatkaranasamagryam shrotumichchhami tattvatah
Bhavanto hi taponitya bruyuretatsamahitah