UtshovChapter 122
122.1
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
अङ्गेषु राजा द्युतिमान्वसुहोम इति श्रुतः
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Angeshu raja dyutimanvasuhoma iti shrutah
122.2
स राजा धर्मनित्यः सन्सह पत्न्या महातपाः
मुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणपूजितम्
Sa raja dharmanityah sansaha patnya mahatapah
Munjaprishtham jagamatha devarshiganapujitam
122.3
तत्र शृङ्गे हिमवतो मेरौ कनकपर्वते
यत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणमादिशत्
Tatra shringe himavato merau kanakaparvate
Yatra munjavate ramo jataharanamadishat
122.4
तदाप्रभृति राजेन्द्र ऋषिभिः संशितव्रतैः
मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः
Tadaprabhriti rajendra rishibhih sanshitavrataih
Munjaprishtha iti proktah sa desho rudrasevitah
122.5
स तत्र बहुभिर्युक्तः सदा श्रुतिमयैर्गुणैः
ब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशोऽभवत्
Sa tatra bahubhiryuktah sada shrutimayairgunaih
Brahmananamanumato devarshisadrishobhavat
122.6
तं कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः
अभ्यागच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः
Tam kadachidadinatma sakha shakrasya manitah
Abhyagachchhanmahipalo mandhata shatrukarshanah
122.7
सोऽभिसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम्
दृष्ट्वा प्रकृष्टं तपसा विनयेनाभ्यतिष्ठत
Sobhisritya tu mandhata vasuhomam naradhipam
Drishtva prakrishtam tapasa vinayenabhyatishthata
122.8
वसुहोमोऽपि राज्ञो वै गामर्घ्यं च न्यवेदयत्
अष्टाङ्गस्य च राज्यस्य पप्रच्छ कुशलं तदा
Vasuhomopi ragyo vai gamarghyam cha nyavedayat
Ashtangasya cha rajyasya paprachchha kushalam tada
122.9
सद्भिराचरितं पूर्वं यथावदनुयायिनम्
अपृच्छद्वसुहोमस्तं राजन्किं करवाणि ते
Sadbhiracharitam purvam yathavadanuyayinam
Aprichchhadvasuhomastam rajankim karavani te
122.10
सोऽब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमम्
वसुहोमं महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन
Sobravitparamaprito mandhata rajasattamam
Vasuhomam mahapragyamasinam kurunandana
122.11
बृहस्पतेर्मतं राजन्नधीतं सकलं त्वया
तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नराधिप
Brihaspatermatam rajannadhitam sakalam tvaya
Tathaivaushanasam shastram vigyatam te naradhipa
122.12
तदहं श्रोतुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम्
किं वापि पूर्वं जागर्ति किं वा परममुच्यते
Tadaham shrotumichchhami danda utpadyate katham
Kim vapi purvam jagarti kim va paramamuchyate
122.13
कथं क्षत्रियसंस्थश्च दण्डः संप्रत्यवस्थितः
ब्रूहि मे सुमहाप्राज्ञ ददाम्याचार्यवेतनम्
Katham kshatriyasansthashcha dandah sampratyavasthitah
Bruhi me sumahapragya dadamyacharyavetanam
122.14
वसुहोम उवाच
शृणु राजन्यथा दण्डः संभूतो लोकसंग्रहः
प्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः
Vasuhoma uvacha
Shrinu rajanyatha dandah sambhuto lokasangrahah
Prajavinayarakshartham dharmasyatma sanatanah
122.15
ब्रह्मा यियक्षुर्भगवान्सर्वलोकपितामहः
ऋत्विजं नात्मना तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम्
Brahma yiyakshurbhagavansarvalokapitamahah
Ritvijam natmana tulyam dadarsheti hi nah shrutam
122.16
स गर्भं शिरसा देवो वर्षपूगानधारयत्
पूर्णे वर्षसहस्रे तु स गर्भः क्षुवतोऽपतत्
Sa garbham shirasa devo varshapuganadharayat
Purne varshasahasre tu sa garbhah kshuvatopatat
122.17
स क्षुपो नाम संभूतः प्रजापतिररिंदम
ऋत्विगासीत्तदा राजन्यज्ञे तस्य महात्मनः
Sa kshupo nama sambhutah prajapatirarindama
Ritvigasittada rajanyagye tasya mahatmanah
122.18
तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभ
हृष्टरूपप्रचारत्वाद्दण्डः सोऽन्तर्हितोऽभवत्
Tasminpravritte satre tu brahmanah parthivarshabha
Hrishtarupapracharatvaddandah sontarhitobhavat
122.19
तस्मिन्नन्तर्हिते चाथ प्रजानां संकरोऽभवत्
नैव कार्यं न चाकार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते
Tasminnantarhite chatha prajanam sankarobhavat
Naiva karyam na chakaryam bhojyabhojyam na vidyate
122.20
पेयापेयं कुतः सिद्धिर्हिंसन्ति च परस्परम्
गम्यागम्यं तदा नासीत्परस्वं स्वं च वै समम्
Peyapeyam kutah siddhirhinsanti cha parasparam
Gamyagamyam tada nasitparasvam svam cha vai samam
122.21
परस्परं विलुम्पन्ते सारमेया इवामिषम्
अबलं बलिनो जघ्नुर्निर्मर्यादमवर्तत
Parasparam vilumpante sarameya ivamisham
Abalam balino jaghnurnirmaryadamavartata
122.22
ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम्
संपूज्य वरदं देवं महादेवमथाब्रवीत्
Tatah pitamaho vishnum bhagavantam sanatanam
Sampujya varadam devam mahadevamathabravit
122.23
अत्र साध्वनुकम्पां वै कर्तुमर्हसि केवलम्
संकरो न भवेदत्र यथा वै तद्विधीयताम्
Atra sadhvanukampam vai kartumarhasi kevalam
Sankaro na bhavedatra yatha vai tadvidhiyatam
122.24
ततः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलजटाधरः
आत्मानमात्मना दण्डमसृजद्देवसत्तमः
Tatah sa bhagavandhyatva chiram shulajatadharah
Atmanamatmana dandamasrijaddevasattamah
122.25
तस्माच्च धर्मचरणां नीतिं देवीं सरस्वतीम्
असृजद्दण्डनीतिः सा त्रिषु लोकेषु विश्रुता
Tasmachcha dharmacharanam nitim devim sarasvatim
Asrijaddandanitih sa trishu lokeshu vishruta
122.26
भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः
तस्य तस्य निकायस्य चकारैकैकमीशरम्
Bhuyah sa bhagavandhyatva chiram shulavarayudhah
Tasya tasya nikayasya chakaraikaikamisharam
122.27
देवानामीश्वरं चक्रे देवं दशशतेक्षणम्
यमं वैवस्वतं चापि पितॄणामकरोत्पतिम्
Devanamishvaram chakre devam dashashatekshanam
Yamam vaivasvatam chapi pitrinamakarotpatim
122.28
धनानां रक्षसां चापि कुबेरमपि चेश्वरम्
पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम्
Dhananam rakshasam chapi kuberamapi cheshvaram
Parvatanam patim merum saritam cha mahodadhim
122.29
अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम्
मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम्
Apam rajye suranam cha vidadhe varunam prabhum
Mrityum praneshvaramatho tejasam cha hutashanam
122.30
रुद्राणामपि चेशानं गोप्तारं विदधे प्रभुः
महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम्
Rudranamapi cheshanam goptaram vidadhe prabhuh
Mahatmanam mahadevam vishalaksham sanatanam
122.31
वसिष्ठमीशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम्
तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम्
Vasishthamisham vipranam vasunam jatavedasam
Tejasam bhaskaram chakre nakshatranam nishakaram
122.32
वीरुधामंशुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम्
कुमारं द्वादशभुजं स्कन्दं राजानमादिशत्
Virudhamanshumantam cha bhutanam cha prabhum varam
Kumaram dvadashabhujam skandam rajanamadishat
122.33
कालं सर्वेशमकरोत्संहारविनयात्मकम्
मृत्योश्चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च
Kalam sarveshamakarotsanharavinayatmakam
Mrityoshchaturvibhagasya duhkhasya cha sukhasya cha
122.34
ईश्वरः सर्वदेहस्तु राजराजो धनाधिपः
सर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुतिः
Ishvarah sarvadehastu rajarajo dhanadhipah
Sarveshameva rudranam shulapaniriti shrutih
122.35
तमेकं ब्रह्मणः पुत्रमनुजातं क्षुपं ददौ
प्रजानामधिपं श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतामपि
Tamekam brahmanah putramanujatam kshupam dadau
Prajanamadhipam shreshtham sarvadharmabhritamapi
122.36
महादेवस्ततस्तस्मिन्वृत्ते यज्ञे यथाविधि
दण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ
Mahadevastatastasminvritte yagye yathavidhi
Dandam dharmasya goptaram vishnave satkritam dadau
122.37
विष्णुरङ्गिरसे प्रादादङ्गिरा मुनिसत्तमः
प्रादादिन्द्रमरीचिभ्यां मरीचिर्भृगवे ददौ
Vishnurangirase pradadangira munisattamah
Pradadindramarichibhyam marichirbhrigave dadau
122.38
भृगुर्ददावृषिभ्यस्तु तं दण्डं धर्मसंहितम्
ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपालाः क्षुपाय च
Bhrigurdadavrishibhyastu tam dandam dharmasanhitam
Rishayo lokapalebhyo lokapalah kshupaya cha
122.39
क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनयाय च
पुत्रेभ्यः श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात्
तं ददौ सूर्यपुत्रस्तु मनुर्वै रक्षणात्मकम्
Kshupastu manave pradadadityatanayaya cha
Putrebhyah shraddhadevastu sukshmadharmarthakaranat
Tam dadau suryaputrastu manurvai rakshanatmakam
122.40
विभज्य दण्डः कर्तव्यो धर्मेण न यदृच्छया
दुर्वाचा निग्रहो बन्धो हिरण्यं बाह्यतःक्रिया
Vibhajya dandah kartavyo dharmena na yadrichchhaya
Durvacha nigraho bandho hiranyam bahyatahkriya
122.41
व्यङ्गत्वं च शरीरस्य वधो वा नाल्पकारणात्
शरीरपीडास्तास्तास्तु देहत्यागो विवासनम्
Vyangatvam cha sharirasya vadho va nalpakaranat
Sharirapidastastastu dehatyago vivasanam
122.42
आनुपूर्व्या च दण्डोऽसौ प्रजा जागर्ति पालयन्
इन्द्रो जागर्ति भगवानिन्द्रादग्निर्विभावसुः
Anupurvya cha dandosau praja jagarti palayan
Indro jagarti bhagavanindradagnirvibhavasuh
122.43
अग्नेर्जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापतिः
प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मकः
Agnerjagarti varuno varunachcha prajapatih
Prajapatestato dharmo jagarti vinayatmakah
122.44
धर्माच्च ब्रह्मणः पुत्रो व्यवसायः सनातनः
व्यवसायात्ततस्तेजो जागर्ति परिपालयन्
Dharmachcha brahmanah putro vyavasayah sanatanah
Vyavasayattatastejo jagarti paripalayan
122.45
ओषध्यस्तेजसस्तस्मादोषधिभ्यश्च पर्वताः
पर्वतेभ्यश्च जागर्ति रसो रसगुणात्तथा
Oshadhyastejasastasmadoshadhibhyashcha parvatah
Parvatebhyashcha jagarti raso rasagunattatha
122.46
जागर्ति निरृतिर्देवी ज्योतींषि निरृतेरपि
वेदाः प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिराः प्रभुः
Jagarti nirritirdevi jyotinshi nirriterapi
Vedah pratishtha jyotirbhyastato hayashirah prabhuh
122.47
ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्ययः
पितामहान्महादेवो जागर्ति भगवाञ्शिवः
Brahma pitamahastasmajjagarti prabhuravyayah
Pitamahanmahadevo jagarti bhagavanshivah
122.48
विश्वेदेवाः शिवाच्चापि विश्वेभ्यश्च तथर्षयः
ऋषिभ्यो भगवान्सोमः सोमाद्देवाः सनातनाः
Vishvedevah shivachchapi vishvebhyashcha tatharshayah
Rishibhyo bhagavansomah somaddevah sanatanah
122.49
देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय
ब्राह्मणेभ्यश्च राजन्या लोकान्रक्षन्ति धर्मतः
स्थावरं जङ्गमं चैव क्षत्रियेभ्यः सनातनम्
Devebhyo brahmana loke jagratityupadharaya
Brahmanebhyashcha rajanya lokanrakshanti dharmatah
Sthavaram jangamam chaiva kshatriyebhyah sanatanam
122.50
प्रजा जाग्रति लोकेऽस्मिन्दण्डो जागर्ति तासु च
सर्वसंक्षेपको दण्डः पितामहसमः प्रभुः
Praja jagrati lokesmindando jagarti tasu cha
Sarvasankshepako dandah pitamahasamah prabhuh
122.51
जागर्ति कालः पूर्वं च मध्ये चान्ते च भारत
ईश्वरः सर्वलोकस्य महादेवः प्रजापतिः
Jagarti kalah purvam cha madhye chante cha bharata
Ishvarah sarvalokasya mahadevah prajapatih
122.52
देवदेवः शिवः शर्वो जागर्ति सततं प्रभुः
कपर्दी शंकरो रुद्रो भवः स्थाणुरुमापतिः
Devadevah shivah sharvo jagarti satatam prabhuh
Kapardi shankaro rudro bhavah sthanurumapatih
122.53
इत्येष दण्डो विख्यात आदौ मध्ये तथावरे
भूमिपालो यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित्
Ityesha dando vikhyata adau madhye tathavare
Bhumipalo yathanyayam vartetanena dharmavit
122.54
भीष्म उवाच
इतीदं वसुहोमस्य शृणुयाद्यो मतं नरः
श्रुत्वा च सम्यग्वर्तेत स कामानाप्नुयान्नृपः
Bhishma uvacha
Itidam vasuhomasya shrinuyadyo matam narah
Shrutva cha samyagvarteta sa kamanapnuyannripah
122.55
इति ते सर्वमाख्यातं यो दण्डो मनुजर्षभ
नियन्ता सर्वलोकस्य धर्माक्रान्तस्य भारत
Iti te sarvamakhyatam yo dando manujarshabha
Niyanta sarvalokasya dharmakrantasya bharata