UtshovChapter 118
118.1
भीष्म उवाच
स श्वा प्रकृतिमापन्नः परं दैन्यमुपागमत्
ऋषिणा हुंकृतः पापस्तपोवनबहिष्कृतः
Bhishma uvacha
Sa shva prakritimapannah param dainyamupagamat
Rishina hunkritah papastapovanabahishkritah
118.2
एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम्
आर्जवं प्रकृतिं सत्त्वं कुलं वृत्तं श्रुतं दमम्
Evam ragya matimata viditva shilashauchatam
Arjavam prakritim sattvam kulam vrittam shrutam damam
118.3
अनुक्रोशं बलं वीर्यं भावं संप्रशमं क्षमाम्
भृत्या ये यत्र योग्याः स्युस्तत्र स्थाप्याः सुशिक्षिताः
Anukrosham balam viryam bhavam samprashamam kshamam
Bhritya ye yatra yogyah syustatra sthapyah sushikshitah
118.4
नापरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तुं भृत्यमर्हति
अकुलीननराकीर्णो न राजा सुखमेधते
Naparikshya mahipalah prakartum bhrityamarhati
Akulinanarakirno na raja sukhamedhate
118.5
कुलजः प्रकृतो राज्ञा तत्कुलीनतया सदा
न पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानोऽप्यनागसि
Kulajah prakrito ragya tatkulinataya sada
Na pape kurute buddhim nindyamanopyanagasi
118.6
अकुलीनस्तु पुरुषः प्रकृतः साधुसंक्षयात्
दुर्लभैश्वर्यतां प्राप्तो निन्दितः शत्रुतां व्रजेत्
Akulinastu purushah prakritah sadhusankshayat
Durlabhaishvaryatam prapto ninditah shatrutam vrajet
118.7
कुलीनं शिक्षितं प्राज्ञं ज्ञानविज्ञानकोविदम्
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा
Kulinam shikshitam pragyam gyanavigyanakovidam
Sarvashastrarthatattvagyam sahishnum deshajam tatha
118.8
कृतज्ञं बलवन्तं च क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम्
अलुब्धं लब्धसंतुष्टं स्वामिमित्रबुभूषकम्
Kritagyam balavantam cha kshantam dantam jitendriyam
Alubdham labdhasantushtam svamimitrabubhushakam
118.9
सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम्
सत्कृतं युक्तमनसं हितैषिणमतन्द्रितम्
Sachivam deshakalagyam sarvasangrahane ratam
Satkritam yuktamanasam hitaishinamatandritam
118.10
युक्ताचारं स्वविषये संधिविग्रहकोविदम्
राज्ञस्त्रिवर्गवेत्तारं पौरजानपदप्रियम्
Yuktacharam svavishaye sandhivigrahakovidam
Ragyastrivargavettaram paurajanapadapriyam
118.11
खातकव्यूहतत्त्वज्ञं बलहर्षणकोविदम्
इङ्गिताकारतत्त्वज्ञं यात्रायानविशारदम्
Khatakavyuhatattvagyam balaharshanakovidam
Ingitakaratattvagyam yatrayanavisharadam
118.12
हस्तिशिक्षासु तत्त्वज्ञमहंकारविवर्जितम्
प्रगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तकारिणम्
Hastishikshasu tattvagyamahankaravivarjitam
Pragalbham dakshinam dantam balinam yuktakarinam
118.13
चोक्षं चोक्षजनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम्
नायकं नीतिकुशलं गुणषष्ट्या समन्वितम्
Choksham chokshajanakirnam suvesham sukhadarshanam
Nayakam nitikushalam gunashashtya samanvitam
118.14
अस्तब्धं प्रश्रितं शक्तं मृदुवादिनमेव च
धीरं श्लक्ष्णं महर्द्धिं च देशकालोपपादकम्
Astabdham prashritam shaktam mriduvadinameva cha
Dhiram shlakshnam maharddhim cha deshakalopapadakam
118.15
सचिवं यः प्रकुरुते न चैनमवमन्यते
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव
Sachivam yah prakurute na chainamavamanyate
Tasya vistiryate rajyam jyotsna grahapateriva
118.16
एतैरेव गुणैर्युक्तो राजा शास्त्रविशारदः
एष्टव्यो धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः
Etaireva gunairyukto raja shastravisharadah
Eshtavyo dharmaparamah prajapalanatatparah
118.17
धीरो मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित्
शुश्रूषुः श्रुतवाञ्श्रोता ऊहापोहविशारदः
Dhiro marshi shuchih shighrah kale purushakaravit
Shushrushuh shrutavanshrota uhapohavisharadah
118.18
मेधावी धारणायुक्तो यथान्यायोपपादकः
दान्तः सदा प्रियाभाषी क्षमावांश्च विपर्यये
Medhavi dharanayukto yathanyayopapadakah
Dantah sada priyabhashi kshamavanshcha viparyaye
118.19
दानाच्छेदे स्वयंकारी सुद्वारः सुखदर्शनः
आर्तहस्तप्रदो नित्यमाप्तंमन्यो नये रतः
Danachchhede svayankari sudvarah sukhadarshanah
Artahastaprado nityamaptammanyo naye ratah
118.20
नाहंवादी न निर्द्वंद्वो न यत्किंचनकारकः
कृते कर्मण्यमोघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः
Nahanvadi na nirdvandvo na yatkinchanakarakah
Krite karmanyamoghanam karta bhrityajanapriyah
118.21
संगृहीतजनोऽस्तब्धः प्रसन्नवदनः सदा
दाता भृत्यजनावेक्षी न क्रोधी सुमहामनाः
Sangrihitajanostabdhah prasannavadanah sada
Data bhrityajanavekshi na krodhi sumahamanah
118.22
युक्तदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकः
चारनेत्रः परावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा
Yuktadando na nirdando dharmakaryanushasakah
Charanetrah paravekshi dharmarthakushalah sada
118.23
राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस्तादृशो भवेत्
योधाश्चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर्गुणगुणैर्वृताः
Raja gunashatakirna eshtavyastadrisho bhavet
Yodhashchaiva manushyendra sarvairgunagunairvritah
118.24
अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणाः
न विमानयितव्याश्च राज्ञा वृद्धिमभीप्सता
Anveshtavyah supurushah sahaya rajyadharanah
Na vimanayitavyashcha ragya vriddhimabhipsata
118.25
योधाः समरशौटीराः कृतज्ञाः शस्त्रकोविदाः
धर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंयुताः
Yodhah samarashautirah kritagyah shastrakovidah
Dharmashastrasamayuktah padatijanasanyutah
118.26
अर्थमानविवृद्धाश्च रथचर्याविशारदाः
इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही
Arthamanavivriddhashcha rathacharyavisharadah
Ishvastrakushala yasya tasyeyam nripatermahi
118.27
सर्वसंग्रहणे युक्तो नृपो भवति यः सदा
उत्थानशीलो मित्राढ्यः स राजा राजसत्तमः
Sarvasangrahane yukto nripo bhavati yah sada
Utthanashilo mitradhyah sa raja rajasattamah
118.28
शक्या अश्वसहस्रेण वीरारोहेण भारत
संगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा
Shakya ashvasahasrena virarohena bharata
Sangrihitamanushyena kritsna jetum vasundhara