UtshovChapter 117
117.1
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
निदर्शनकरं लोके सज्जनाचरितं सदा
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Nidarshanakaram loke sajjanacharitam sada
117.2
अस्यैवार्थस्य सदृशं यच्छ्रुतं मे तपोवने
जामदग्न्यस्य रामस्य यदुक्तमृषिसत्तमैः
Asyaivarthasya sadrisham yachchhrutam me tapovane
Jamadagnyasya ramasya yaduktamrishisattamaih
117.3
वने महति कस्मिंश्चिदमनुष्यनिषेविते
ऋषिर्मूलफलाहारो नियतो नियतेन्द्रियः
Vane mahati kasminshchidamanushyanishevite
Rishirmulaphalaharo niyato niyatendriyah
117.4
दीक्षादमपरः शान्तः स्वाध्यायपरमः शुचिः
उपवासविशुद्धात्मा सततं सत्पथे स्थितः
Dikshadamaparah shantah svadhyayaparamah shuchih
Upavasavishuddhatma satatam satpathe sthitah
117.5
तस्य संदृश्य सद्भावमुपविष्टस्य धीमतः
सर्वसत्त्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिणः
Tasya sandrishya sadbhavamupavishtasya dhimatah
Sarvasattvah samipastha bhavanti vanacharinah
117.6
सिंहव्याघ्राः सशरभा मत्ताश्चैव महागजाः
द्वीपिनः खड्गभल्लूका ये चान्ये भीमदर्शनाः
Sinhavyaghrah sasharabha mattashchaiva mahagajah
Dvipinah khadgabhalluka ye chanye bhimadarshanah
117.7
ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति क्षतजाशनाः
तस्यर्षेः शिष्यवच्चैव न्यग्भूताः प्रियकारिणः
Te sukhaprashnadah sarve bhavanti kshatajashanah
Tasyarsheh shishyavachchaiva nyagbhutah priyakarinah
117.8
दत्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्वे यान्ति यथागतम्
ग्राम्यस्त्वेकः पशुस्तत्र नाजहाच्छ्वा महामुनिम्
Dattva cha te sukhaprashnam sarve yanti yathagatam
Gramyastvekah pashustatra najahachchhva mahamunim
117.9
भक्तोऽनुरक्तः सततमुपवासकृशोऽबलः
फलमूलोत्कराहारः शान्तः शिष्टाकृतिर्यथा
Bhaktonuraktah satatamupavasakrishobalah
Phalamulotkaraharah shantah shishtakritiryatha
117.10
तस्यर्षेरुपविष्टस्य पादमूले महामुनेः
मनुष्यवद्गतो भावः स्नेहबद्धोऽभवद्भृशम्
Tasyarsherupavishtasya padamule mahamuneh
Manushyavadgato bhavah snehabaddhobhavadbhrisham
117.11
ततोऽभ्ययान्महावीर्यो द्वीपी क्षतजभोजनः
श्वार्थमत्यन्तसंदुष्टः क्रूरः काल इवान्तकः
Tatobhyayanmahaviryo dvipi kshatajabhojanah
Shvarthamatyantasandushtah krurah kala ivantakah
117.12
लेलिह्यमानस्तृषितः पुच्छास्फोटनतत्परः
व्यादितास्यः क्षुधाभग्नः प्रार्थयानस्तदामिषम्
Lelihyamanastrishitah puchchhasphotanatatparah
Vyaditasyah kshudhabhagnah prarthayanastadamisham
117.13
तं दृष्ट्वा क्रूरमायान्तं जीवितार्थी नराधिप
प्रोवाच श्वा मुनिं तत्र यत्तच्छृणु महामते
Tam drishtva kruramayantam jivitarthi naradhipa
Provacha shva munim tatra yattachchhrinu mahamate
117.14
श्वशत्रुर्भगवन्नत्र द्वीपी मां हन्तुमिच्छति
त्वत्प्रसादाद्भयं न स्यात्तस्मान्मम महामुने
Shvashatrurbhagavannatra dvipi mam hantumichchhati
Tvatprasadadbhayam na syattasmanmama mahamune
117.15
मुनिरुवाच
न भयं द्वीपिनः कार्यं मृत्युतस्ते कथंचन
एष श्वरूपरहितो द्वीपी भवसि पुत्रक
Muniruvacha
Na bhayam dvipinah karyam mrityutaste kathanchana
Esha shvaruparahito dvipi bhavasi putraka
117.16
भीष्म उवाच
ततः श्वा द्वीपितां नीतो जाम्बूनदनिभाकृतिः
चित्राङ्गो विस्फुरन्हृष्टो वने वसति निर्भयः
Bhishma uvacha
Tatah shva dvipitam nito jambunadanibhakritih
Chitrango visphuranhrishto vane vasati nirbhayah
117.17
ततोऽभ्ययान्महारौद्रो व्यादितास्यः क्षुधान्वितः
द्वीपिनं लेलिहद्वक्त्रो व्याघ्रो रुधिरलालसः
Tatobhyayanmaharaudro vyaditasyah kshudhanvitah
Dvipinam lelihadvaktro vyaghro rudhiralalasah
117.18
व्याघ्रं दृष्ट्वा क्षुधाभग्नं दंष्ट्रिणं वनगोचरम्
द्वीपी जीवितरक्षार्थमृषिं शरणमेयिवान्
Vyaghram drishtva kshudhabhagnam danshtrinam vanagocharam
Dvipi jivitaraksharthamrishim sharanameyivan
117.19
ततः संवासजं स्नेहमृषिणा कुर्वता सदा
स द्वीपी व्याघ्रतां नीतो रिपुभिर्बलवत्तरः
ततो दृष्ट्वा स शार्दूलो नाभ्यहंस्तं विशां पते
Tatah sanvasajam snehamrishina kurvata sada
Sa dvipi vyaghratam nito ripubhirbalavattarah
Tato drishtva sa shardulo nabhyahanstam visham pate
117.20
स तु श्वा व्याघ्रतां प्राप्य बलवान्पिशिताशनः
न मूलफलभोगेषु स्पृहामप्यकरोत्तदा
Sa tu shva vyaghratam prapya balavanpishitashanah
Na mulaphalabhogeshu sprihamapyakarottada
117.21
यथा मृगपतिर्नित्यं प्रकाङ्क्षति वनौकसः
तथैव स महाराज व्याघ्रः समभवत्तदा
Yatha mrigapatirnityam prakankshati vanaukasah
Tathaiva sa maharaja vyaghrah samabhavattada
117.22
व्याघ्रस्तूटजमूलस्थस्तृप्तः सुप्तो हतैर्मृगैः
नागश्चागात्तमुद्देशं मत्तो मेघ इवोत्थितः
Vyaghrastutajamulasthastriptah supto hatairmrigaih
Nagashchagattamuddesham matto megha ivotthitah
117.23
प्रभिन्नकरटः प्रांशुः पद्मी विततमस्तकः
सुविषाणो महाकायो मेघगम्भीरनिस्वनः
Prabhinnakaratah pranshuh padmi vitatamastakah
Suvishano mahakayo meghagambhiranisvanah
117.24
तं दृष्ट्वा कुञ्जरं मत्तमायान्तं मदगर्वितम्
व्याघ्रो हस्तिभयात्त्रस्तस्तमृषिं शरणं ययौ
Tam drishtva kunjaram mattamayantam madagarvitam
Vyaghro hastibhayattrastastamrishim sharanam yayau
117.25
ततोऽनयत्कुञ्जरतां तं व्याघ्रमृषिसत्तमः
महामेघोपमं दृष्ट्वा तं स भीतोऽभवद्गजः
Tatonayatkunjaratam tam vyaghramrishisattamah
Mahameghopamam drishtva tam sa bhitobhavadgajah
117.26
ततः कमलषण्डानि शल्लकीगहनानि च
व्यचरत्स मुदा युक्तः पद्मरेणुविभूषितः
Tatah kamalashandani shallakigahanani cha
Vyacharatsa muda yuktah padmarenuvibhushitah
117.27
कदाचिद्रममाणस्य हस्तिनः सुमुखं तदा
ऋषेस्तस्योटजस्थस्य कालोऽगच्छन्निशानिशम्
Kadachidramamanasya hastinah sumukham tada
Rishestasyotajasthasya kalogachchhannishanisham
117.28
अथाजगाम तं देशं केसरी केसरारुणः
गिरिकन्दरजो भीमः सिंहो नागकुलान्तकः
Athajagama tam desham kesari kesararunah
Girikandarajo bhimah sinho nagakulantakah
117.29
तं दृष्ट्वा सिंहमायान्तं नागः सिंहभयाकुलः
ऋषिं शरणमापेदे वेपमानो भयातुरः
Tam drishtva sinhamayantam nagah sinhabhayakulah
Rishim sharanamapede vepamano bhayaturah
117.30
ततः स सिंहतां नीतो नागेन्द्रो मुनिना तदा
वन्यं नागणयत्सिंहं तुल्यजातिसमन्वयात्
Tatah sa sinhatam nito nagendro munina tada
Vanyam naganayatsinham tulyajatisamanvayat
117.31
दृष्ट्वा च सोऽनशत्सिंहो वन्यो भीसन्नवाग्बलः
स चाश्रमेऽवसत्सिंहस्तस्मिन्नेव वने सुखी
Drishtva cha sonashatsinho vanyo bhisannavagbalah
Sa chashramevasatsinhastasminneva vane sukhi
117.32
न त्वन्ये क्षुद्रपशवस्तपोवननिवासिनः
व्यदृश्यन्त भयत्रस्ता जीविताकाङ्क्षिणः सदा
Na tvanye kshudrapashavastapovananivasinah
Vyadrishyanta bhayatrasta jivitakankshinah sada
117.33
कदाचित्कालयोगेन सर्वप्राणिविहिंसकः
बलवान्क्षतजाहारो नानासत्त्वभयंकरः
Kadachitkalayogena sarvapranivihinsakah
Balavankshatajaharo nanasattvabhayankarah
117.34
अष्टपादूर्ध्वचरणः शरभो वनगोचरः
तं सिंहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशनम्
Ashtapadurdhvacharanah sharabho vanagocharah
Tam sinham hantumagachchhanmunestasya niveshanam
117.35
तं मुनिः शरभं चक्रे बलोत्कटमरिंदम
ततः स शरभो वन्यो मुनेः शरभमग्रतः
दृष्ट्वा बलिनमत्युग्रं द्रुतं संप्राद्रवद्भयात्
Tam munih sharabham chakre balotkatamarindama
Tatah sa sharabho vanyo muneh sharabhamagratah
Drishtva balinamatyugram drutam sampradravadbhayat
117.36
स एवं शरभस्थाने न्यस्तो वै मुनिना तदा
मुनेः पार्श्वगतो नित्यं शारभ्यं सुखमाप्तवान्
Sa evam sharabhasthane nyasto vai munina tada
Muneh parshvagato nityam sharabhyam sukhamaptavan
117.37
ततः शरभसंत्रस्ताः सर्वे मृगगणा वनात्
दिशः संप्राद्रवन्राजन्भयाज्जीवितकाङ्क्षिणः
Tatah sharabhasantrastah sarve mrigagana vanat
Dishah sampradravanrajanbhayajjivitakankshinah
117.38
शरभोऽप्यतिसंदुष्टो नित्यं प्राणिवधे रतः
फलमूलाशनं शान्तं नैच्छत्स पिशिताशनः
Sharabhopyatisandushto nityam pranivadhe ratah
Phalamulashanam shantam naichchhatsa pishitashanah
117.39
ततो रुधिरतर्षेण बलिना शरभोऽन्वितः
इयेष तं मुनिं हन्तुमकृतज्ञः श्वयोनिजः
Tato rudhiratarshena balina sharabhonvitah
Iyesha tam munim hantumakritagyah shvayonijah
117.40
ततस्तेन तपःशक्त्या विदितो ज्ञानचक्षुषा
विज्ञाय च महाप्राज्ञो मुनिः श्वानं तमुक्तवान्
Tatastena tapahshaktya vidito gyanachakshusha
Vigyaya cha mahapragyo munih shvanam tamuktavan
117.41
श्वा त्वं द्वीपित्वमापन्नो द्वीपी व्याघ्रत्वमागतः
व्याघ्रो नागो मदपटुर्नागः सिंहत्वमाप्तवान्
Shva tvam dvipitvamapanno dvipi vyaghratvamagatah
Vyaghro nago madapaturnagah sinhatvamaptavan
117.42
सिंहोऽतिबलसंयुक्तो भूयः शरभतां गतः
मया स्नेहपरीतेन न विमृष्टः कुलान्वयः
Sinhotibalasanyukto bhuyah sharabhatam gatah
Maya snehaparitena na vimrishtah kulanvayah
117.43
यस्मादेवमपापं मां पाप हिंसितुमिच्छसि
तस्मात्स्वयोनिमापन्नः श्वैव त्वं हि भविष्यसि
Yasmadevamapapam mam papa hinsitumichchhasi
Tasmatsvayonimapannah shvaiva tvam hi bhavishyasi
117.44
ततो मुनिजनद्वेषाद्दुष्टात्मा श्वाकृतोऽबुधः
ऋषिणा शरभः शप्तः स्वं रूपं पुनराप्तवान्
Tato munijanadveshaddushtatma shvakritobudhah
Rishina sharabhah shaptah svam rupam punaraptavan