UtshovChapter 116
116.1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ संशयो मे महानयम्
स च्छेत्तव्यस्त्वया राजन्भवान्कुलकरो हि नः
Yudhishthira uvacha
Pitamaha mahapragya sanshayo me mahanayam
Sa chchhettavyastvaya rajanbhavankulakaro hi nah
116.2
पुरुषाणामयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम्
कथितो वाक्यसंचारस्ततो विज्ञापयामि ते
Purushanamayam tata durvrittanam duratmanam
Kathito vakyasancharastato vigyapayami te
116.3
यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदयम्
आयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च यत्
Yaddhitam rajyatantrasya kulasya cha sukhodayam
Ayatyam cha tadatve cha kshemavriddhikaram cha yat
116.4
पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धिकरं च यत्
अन्नपाने शरीरे च हितं यत्तद्ब्रवीहि मे
Putrapautrabhiramam cha rashtravriddhikaram cha yat
Annapane sharire cha hitam yattadbravihi me
116.5
अभिषिक्तो हि यो राजा राज्यस्थो मित्रसंवृतः
असुहृत्समुपेतो वा स कथं रञ्जयेत्प्रजाः
Abhishikto hi yo raja rajyastho mitrasanvritah
Asuhritsamupeto va sa katham ranjayetprajah
116.6
यो ह्यसत्प्रग्रहरतिः स्नेहरागबलात्कृतः
इन्द्रियाणामनीशत्वादसज्जनबुभूषकः
Yo hyasatpragraharatih sneharagabalatkritah
Indriyanamanishatvadasajjanabubhushakah
116.7
तस्य भृत्या विगुणतां यान्ति सर्वे कुलोद्गताः
न च भृत्यफलैरर्थैः स राजा संप्रयुज्यते
Tasya bhritya vigunatam yanti sarve kulodgatah
Na cha bhrityaphalairarthaih sa raja samprayujyate
116.8
एतान्मे संशयस्थस्य राजधर्मान्सुदुर्लभान्
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या भवाञ्शंसितुमर्हति
Etanme sanshayasthasya rajadharmansudurlabhan
Brihaspatisamo buddhya bhavanshansitumarhati
116.9
शंसिता पुरुषव्याघ्र त्वं नः कुलहिते रतः
क्षत्ता चैव पटुप्रज्ञो यो नः शंसति सर्वदा
Shansita purushavyaghra tvam nah kulahite ratah
Kshatta chaiva patupragyo yo nah shansati sarvada
116.10
त्वत्तः कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम्
अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः स्वप्स्याम्यहं सुखम्
Tvattah kulahitam vakyam shrutva rajyahitodayam
Amritasyavyayasyeva triptah svapsyamyaham sukham
116.11
कीदृषाः संनिकर्षस्था भृत्याः स्युर्वा गुणान्विताः
कीदृशैः किंकुलीनैर्वा सह यात्रा विधीयते
Kidrishah sannikarshastha bhrityah syurva gunanvitah
Kidrishaih kinkulinairva saha yatra vidhiyate
116.12
न ह्येको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता
राज्यं चेदं जनः सर्वस्तत्कुलीनोऽभिशंसति
Na hyeko bhrityarahito raja bhavati rakshita
Rajyam chedam janah sarvastatkulinobhishansati
116.13
न हि प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारत
असहायवता तात नैवार्थाः केचिदप्युत
लब्धुं लब्ध्वा चापि सदा रक्षितुं भरतर्षभ
Na hi prashastum rajyam hi shakyamekena bharata
Asahayavata tata naivarthah kechidapyuta
Labdhum labdhva chapi sada rakshitum bharatarshabha
116.14
भीष्म उवाच
यस्य भृत्यजनः सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविदः
हितैषी कुलजः स्निग्धः स राज्यफलमश्नुते
Bhishma uvacha
Yasya bhrityajanah sarvo gyanavigyanakovidah
Hitaishi kulajah snigdhah sa rajyaphalamashnute
116.15
मन्त्रिणो यस्य कुलजा असंहार्याः सहोषिताः
नृपतेर्मतिदाः सन्ति संबन्धज्ञानकोविदाः
Mantrino yasya kulaja asanharyah sahoshitah
Nripatermatidah santi sambandhagyanakovidah
116.16
अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः
अतिक्रान्तमशोचन्तः स राज्यफलमश्नुते
Anagatavidhatarah kalagyanavisharadah
Atikrantamashochantah sa rajyaphalamashnute
116.17
समदुःखसुखा यस्य सहायाः सत्यकारिणः
अर्थचिन्तापरा यस्य स राज्यफलमश्नुते
Samaduhkhasukha yasya sahayah satyakarinah
Arthachintapara yasya sa rajyaphalamashnute
116.18
यस्य नार्तो जनपदः संनिकर्षगतः सदा
अक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राज्यफलभाग्भवेत्
Yasya narto janapadah sannikarshagatah sada
Akshudrah satpathalambi sa rajyaphalabhagbhavet
116.19
कोशाक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्जनैः
आप्तैस्तुष्टैश्च सततं धार्यते स नृपोत्तमः
Koshakshapatalam yasya koshavriddhikarairjanaih
Aptaistushtaishcha satatam dharyate sa nripottamah
116.20
कोष्ठागारमसंहार्यैराप्तैः संचयतत्परैः
पात्रभूतैरलुब्धैश्च पाल्यमानं गुणीभवेत्
Koshthagaramasanharyairaptaih sanchayatatparaih
Patrabhutairalubdhaishcha palyamanam gunibhavet
116.21
व्यवहारश्च नगरे यस्य कर्मफलोदयः
दृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाग्भवेत्
Vyavaharashcha nagare yasya karmaphalodayah
Drishyate shankhalikhitah sa dharmaphalabhagbhavet
116.22
संगृहीतमनुष्यश्च यो राजा राजधर्मवित्
षड्वर्गं प्रतिगृह्णन्स धर्मात्फलमुपाश्नुते
Sangrihitamanushyashcha yo raja rajadharmavit
Shadvargam pratigrihnansa dharmatphalamupashnute