UtshovChapter 109
109.1
युधिष्ठिर उवाच
महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत
किं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम्
Yudhishthira uvacha
Mahanayam dharmapatho bahushakhashcha bharata
Kim svideveha dharmanamanushtheyatamam matam
109.2
किं कार्यं सर्वधर्माणां गरीयो भवतो मतम्
यथायं पुरुषो धर्ममिह च प्रेत्य चाप्नुयात्
Kim karyam sarvadharmanam gariyo bhavato matam
Yathayam purusho dharmamiha cha pretya chapnuyat
109.3
भीष्म उवाच
मातापित्रोर्गुरूणां च पूजा बहुमता मम
अत्र युक्तो नरो लोकान्यशश्च महदश्नुते
Bhishma uvacha
Matapitrorgurunam cha puja bahumata mama
Atra yukto naro lokanyashashcha mahadashnute
109.4
यदेते ह्यभिजानीयुः कर्म तात सुपूजिताः
धर्म्यं धर्मविरुद्धं वा तत्कर्तव्यं युधिष्ठिर
Yadete hyabhijaniyuh karma tata supujitah
Dharmyam dharmaviruddham va tatkartavyam yudhishthira
109.5
न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं प्रकल्पयेत्
यमेतेऽभ्यनुजानीयुः स धर्म इति निश्चयः
Na tairanabhyanugyato dharmamanyam prakalpayet
Yametebhyanujaniyuh sa dharma iti nishchayah
109.6
एत एव त्रयो लोका एत एवाश्रमास्त्रयः
एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयोऽग्नयः
Eta eva trayo loka eta evashramastrayah
Eta eva trayo veda eta eva trayognayah
109.7
पिता ह्यग्निर्गार्हपत्यो माताग्निर्दक्षिणः स्मृतः
गुरुराहवनीयस्तु साग्नित्रेता गरीयसी
Pita hyagnirgarhapatyo matagnirdakshinah smritah
Gururahavaniyastu sagnitreta gariyasi
109.8
त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रीँल्लोकानवजेष्यसि
पितृवृत्त्या त्विमं लोकं मातृवृत्त्या तथापरम्
ब्रह्मलोकं गुरोर्वृत्त्या नित्यमेव चरिष्यसि
Trishvapramadyanneteshu trinllokanavajeshyasi
Pitrivrittya tvimam lokam matrivrittya tathaparam
Brahmalokam gurorvrittya nityameva charishyasi
109.9
सम्यगेतेषु वर्तस्व त्रिषु लोकेषु भारत
यशः प्राप्स्यसि भद्रं ते धर्मं च सुमहाफलम्
Samyageteshu vartasva trishu lokeshu bharata
Yashah prapsyasi bhadram te dharmam cha sumahaphalam
109.10
नैतानतिशयेज्जातु नात्यश्नीयान्न दूषयेत्
नित्यं परिचरेच्चैव तद्वै सुकृतमुत्तमम्
कीर्तिं पुण्यं यशो लोकान्प्राप्स्यसे च जनाधिप
Naitanatishayejjatu natyashniyanna dushayet
Nityam paricharechchaiva tadvai sukritamuttamam
Kirtim punyam yasho lokanprapsyase cha janadhipa
109.11
सर्वे तस्यादृता लोका यस्यैते त्रय आदृताः
अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः
Sarve tasyadrita loka yasyaite traya adritah
Anadritastu yasyaite sarvastasyaphalah kriyah
109.12
नैवायं न परो लोकस्तस्य चैव परंतप
अमानिता नित्यमेव यस्यैते गुरवस्त्रयः
Naivayam na paro lokastasya chaiva parantapa
Amanita nityameva yasyaite guravastrayah
109.13
न चास्मिन्न परे लोके यशस्तस्य प्रकाशते
न चान्यदपि कल्याणं पारत्रं समुदाहृतम्
Na chasminna pare loke yashastasya prakashate
Na chanyadapi kalyanam paratram samudahritam
109.14
तेभ्य एव तु तत्सर्वं कृत्यया विसृजाम्यहम्
तदासीन्मे शतगुणं सहस्रगुणमेव च
तस्मान्मे संप्रकाशन्ते त्रयो लोका युधिष्ठिर
Tebhya eva tu tatsarvam krityaya visrijamyaham
Tadasinme shatagunam sahasragunameva cha
Tasmanme samprakashante trayo loka yudhishthira
109.15
दशैव तु सदाचार्यः श्रोत्रियानतिरिच्यते
दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश
Dashaiva tu sadacharyah shrotriyanatirichyate
Dashacharyanupadhyaya upadhyayanpita dasha
109.16
पितॄन्दश तु मातैका सर्वां वा पृथिवीमपि
गुरुत्वेनाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः
गुरुर्गरीयान्पितृतो मातृतश्चेति मे मतिः
Pitrindasha tu mataika sarvam va prithivimapi
Gurutvenabhibhavati nasti matrisamo guruh
Gururgariyanpitrito matritashcheti me matih
109.17
उभौ हि मातापितरौ जन्मनि व्युपयुज्यतः
शरीरमेतौ सृजतः पिता माता च भारत
आचार्यशिष्टा या जातिः सा दिव्या साजरामरा
Ubhau hi matapitarau janmani vyupayujyatah
Sharirametau srijatah pita mata cha bharata
Acharyashishta ya jatih sa divya sajaramara
109.18
अवध्या हि सदा माता पिता चाप्यपकारिणौ
न संदुष्यति तत्कृत्वा न च ते दूषयन्ति तम्
धर्माय यतमानानां विदुर्देवाः सहर्षिभिः
Avadhya hi sada mata pita chapyapakarinau
Na sandushyati tatkritva na cha te dushayanti tam
Dharmaya yatamananam vidurdevah saharshibhih
109.19
य आवृणोत्यवितथेन कर्णा;वृतं ब्रुवन्नमृतं संप्रयच्छन्
तं वै मन्ये पितरं मातरं च; तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन्
Ya avrinotyavitathena karna;vritam bruvannamritam samprayachchhan
Tam vai manye pitaram mataram cha; tasmai na druhyetkritamasya janan
109.20
विद्यां श्रुत्वा ये गुरुं नाद्रियन्ते; प्रत्यासन्नं मनसा कर्मणा वा
यथैव ते गुरुभिर्भावनीया;स्तथा तेषां गुरवोऽप्यर्चनीयाः
Vidyam shrutva ye gurum nadriyante; pratyasannam manasa karmana va
Yathaiva te gurubhirbhavaniya;statha tesham guravopyarchaniyah
109.21
तस्मात्पूजयितव्याश्च संविभज्याश्च यत्नतः
गुरवोऽर्चयितव्याश्च पुराणं धर्ममिच्छता
Tasmatpujayitavyashcha sanvibhajyashcha yatnatah
Guravorchayitavyashcha puranam dharmamichchhata
109.22
येन प्रीताश्च पितरस्तेन प्रीतः पितामहः
प्रीणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता
Yena pritashcha pitarastena pritah pitamahah
Prinati mataram yena prithivi tena pujita
109.23
येन प्रीणात्युपाध्यायं तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम्
मातृतः पितृतश्चैव तस्मात्पूज्यतमो गुरुः
ऋषयश्च हि देवाश्च प्रीयन्ते पितृभिः सह
Yena prinatyupadhyayam tena syadbrahma pujitam
Matritah pitritashchaiva tasmatpujyatamo guruh
Rishayashcha hi devashcha priyante pitribhih saha
109.24
न केनचन वृत्तेन ह्यवज्ञेयो गुरुर्भवेत्
न च माता न च पिता तादृशो यादृशो गुरुः
Na kenachana vrittena hyavagyeyo gururbhavet
Na cha mata na cha pita tadrisho yadrisho guruh
109.25
न तेऽवमानमर्हन्ति न च ते दूषयन्ति तम्
गुरूणामेव सत्कारं विदुर्देवाः सहर्षिभिः
Na tevamanamarhanti na cha te dushayanti tam
Gurunameva satkaram vidurdevah saharshibhih
109.26
उपाध्यायं पितरं मातरं च; येऽभिद्रुह्यन्ति मनसा कर्मणा वा
तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं; तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके
Upadhyayam pitaram mataram cha; yebhidruhyanti manasa karmana va
Tesham papam bhrunahatyavishishtam; tasmannanyah papakridasti loke
109.27
मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य च
चतुर्णां वयमेतेषां निष्कृतिं नानुशुश्रुमः
Mitradruhah kritaghnasya strighnasya pishunasya cha
Chaturnam vayametesham nishkritim nanushushrumah
109.28
एतत्सर्वमतिदेशेन सृष्टं; यत्कर्तव्यं पुरुषेणेह लोके
एतच्छ्रेयो नान्यदस्माद्विशिष्टं; सर्वान्धर्माननुसृत्यैतदुक्तम्
Etatsarvamatideshena srishtam; yatkartavyam purusheneha loke
Etachchhreyo nanyadasmadvishishtam; sarvandharmananusrityaitaduktam