UtshovChapter 108
108.1
युधिष्ठिर उवाच
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप
धर्मो वृत्तं च वृत्तिश्च वृत्त्युपायफलानि च
Yudhishthira uvacha
Brahmanakshatriyavisham shudranam cha parantapa
Dharmo vrittam cha vrittishcha vrittyupayaphalani cha
108.2
राज्ञां वृत्तं च कोशश्च कोशसंजननं महत्
अमात्यगुणवृद्धिश्च प्रकृतीनां च वर्धनम्
Ragyam vrittam cha koshashcha koshasanjananam mahat
Amatyagunavriddhishcha prakritinam cha vardhanam
108.3
षाड्गुण्यगुणकल्पश्च सेनानीतिस्तथैव च
दुष्टस्य च परिज्ञानमदुष्टस्य च लक्षणम्
Shadgunyagunakalpashcha senanitistathaiva cha
Dushtasya cha parigyanamadushtasya cha lakshanam
108.4
समहीनाधिकानां च यथावल्लक्षणोच्चयः
मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता
Samahinadhikanam cha yathavallakshanochchayah
Madhyamasya cha tushtyartham yatha stheyam vivardhata
108.5
क्षीणसंग्रहवृत्तिश्च यथावत्संप्रकीर्तिता
लघुनादेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत
Kshinasangrahavrittishcha yathavatsamprakirtita
Laghunadesharupena granthayogena bharata
108.6
विजिगीषोस्तथावृत्तमुक्तं चैव तथैव ते
गणानां वृत्तिमिच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर
Vijigishostathavrittamuktam chaiva tathaiva te
Gananam vrittimichchhami shrotum matimatam vara
108.7
यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत
अरीन्हि विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च
Yatha ganah pravardhante na bhidyante cha bharata
Arinhi vijigishante suhridah prapnuvanti cha
108.8
भेदमूलो विनाशो हि गणानामुपलभ्यते
मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनामिति मे मतिः
Bhedamulo vinasho hi gananamupalabhyate
Mantrasanvaranam duhkham bahunamiti me matih
108.9
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं निखिलेन परंतप
यथा च ते न भिद्येरंस्तच्च मे ब्रूहि पार्थिव
Etadichchhamyaham shrotum nikhilena parantapa
Yatha cha te na bhidyeranstachcha me bruhi parthiva
108.10
भीष्म उवाच
गणानां च कुलानां च राज्ञां च भरतर्षभ
वैरसंदीपनावेतौ लोभामर्षौ जनाधिप
Bhishma uvacha
Gananam cha kulanam cha ragyam cha bharatarshabha
Vairasandipanavetau lobhamarshau janadhipa
108.11
लोभमेको हि वृणुते ततोऽमर्षमनन्तरम्
तौ क्षयव्ययसंयुक्तावन्योन्यजनिताश्रयौ
Lobhameko hi vrinute tatomarshamanantaram
Tau kshayavyayasanyuktavanyonyajanitashrayau
108.12
चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैः
क्षयव्ययभयोपायैः कर्शयन्तीतरेतरम्
Charamantrabaladanaih samadanavibhedanaih
Kshayavyayabhayopayaih karshayantitaretaram
108.13
तत्र दानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः
भिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात्
Tatra danena bhidyante ganah sanghatavrittayah
Bhinna vimanasah sarve gachchhantyarivasham bhayat
108.14
भेदाद्गणा विनश्यन्ति भिन्नाः सूपजपाः परैः
तस्मात्संघातयोगेषु प्रयतेरन्गणाः सदा
Bhedadgana vinashyanti bhinnah supajapah paraih
Tasmatsanghatayogeshu prayateranganah sada
108.15
अर्था ह्येवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषात्
बाह्याश्च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु
Artha hyevadhigamyante sanghatabalapaurushat
Bahyashcha maitrim kurvanti teshu sanghatavrittishu
108.16
ज्ञानवृद्धान्प्रशंसन्तः शुश्रूषन्तः परस्परम्
विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखमेधन्ति सर्वशः
Gyanavriddhanprashansantah shushrushantah parasparam
Vinivrittabhisandhanah sukhamedhanti sarvashah
108.17
धर्मिष्ठान्व्यवहारांश्च स्थापयन्तश्च शास्त्रतः
यथावत्संप्रवर्तन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः
Dharmishthanvyavaharanshcha sthapayantashcha shastratah
Yathavatsampravartanto vivardhante ganottamah
108.18
पुत्रान्भ्रातॄन्निगृह्णन्तो विनये च सदा रताः
विनीतांश्च प्रगृह्णन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः
Putranbhratrinnigrihnanto vinaye cha sada ratah
Vinitanshcha pragrihnanto vivardhante ganottamah
108.19
चारमन्त्रविधानेषु कोशसंनिचयेषु च
नित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वतो गणाः
Charamantravidhaneshu koshasannichayeshu cha
Nityayukta mahabaho vardhante sarvato ganah
108.20
प्राज्ञाञ्शूरान्महेष्वासान्कर्मसु स्थिरपौरुषान्
मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप
Pragyanshuranmaheshvasankarmasu sthirapaurushan
Manayantah sada yukta vivardhante gana nripa
108.21
द्रव्यवन्तश्च शूराश्च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाः
कृच्छ्रास्वापत्सु संमूढान्गणानुत्तारयन्ति ते
Dravyavantashcha shurashcha shastragyah shastraparagah
Krichchhrasvapatsu sammudhangananuttarayanti te
108.22
क्रोधो भेदो भयो दण्डः कर्शनं निग्रहो वधः
नयन्त्यरिवशं सद्यो गणान्भरतसत्तम
Krodho bhedo bhayo dandah karshanam nigraho vadhah
Nayantyarivasham sadyo gananbharatasattama
108.23
तस्मान्मानयितव्यास्ते गणमुख्याः प्रधानतः
लोकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव
Tasmanmanayitavyaste ganamukhyah pradhanatah
Lokayatra samayatta bhuyasi teshu parthiva
108.24
मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारश्चामित्रकर्शन
न गणाः कृत्स्नशो मन्त्रं श्रोतुमर्हन्ति भारत
Mantraguptih pradhaneshu charashchamitrakarshana
Na ganah kritsnasho mantram shrotumarhanti bharata
108.25
गणमुख्यैस्तु संभूय कार्यं गणहितं मिथः
पृथग्गणस्य भिन्नस्य विमतस्य ततोऽन्यथा
अर्थाः प्रत्यवसीदन्ति तथानर्था भवन्ति च
Ganamukhyaistu sambhuya karyam ganahitam mithah
Prithagganasya bhinnasya vimatasya tatonyatha
Arthah pratyavasidanti tathanartha bhavanti cha
108.26
तेषामन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिमनुतिष्ठताम्
निग्रहः पण्डितैः कार्यः क्षिप्रमेव प्रधानतः
Teshamanyonyabhinnanam svashaktimanutishthatam
Nigrahah panditaih karyah kshiprameva pradhanatah
108.27
कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैरुपेक्षिताः
गोत्रस्य राजन्कुर्वन्ति गणसंभेदकारिकाम्
Kuleshu kalaha jatah kulavriddhairupekshitah
Gotrasya rajankurvanti ganasambhedakarikam
108.28
आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यं सुरक्ष्यं बाह्यतो भयम्
अभ्यन्तराद्भयं जातं सद्यो मूलं निकृन्तति
Abhyantaram bhayam rakshyam surakshyam bahyato bhayam
Abhyantaradbhayam jatam sadyo mulam nikrintati
108.29
अकस्मात्क्रोधलोभाद्वा मोहाद्वापि स्वभावजात्
अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभवलक्षणम्
Akasmatkrodhalobhadva mohadvapi svabhavajat
Anyonyam nabhibhashante tatparabhavalakshanam
108.30
जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास्तथा
न तु शौर्येण बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः
Jatya cha sadrishah sarve kulena sadrishastatha
Na tu shauryena buddhya va rupadravyena va punah
108.31
भेदाच्चैव प्रमादाच्च नाम्यन्ते रिपुभिर्गणाः
तस्मात्संघातमेवाहुर्गणानां शरणं महत्
Bhedachchaiva pramadachcha namyante ripubhirganah
Tasmatsanghatamevahurgananam sharanam mahat