UtshovChapter 105
105.1
युधिष्ठिर उवाच
धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः
च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत्
Yudhishthira uvacha
Dharmikorthanasamprapya rajamatyaih prabadhitah
Chyutah koshachcha dandachcha sukhamichchhankatham charet
105.2
भीष्म उवाच
अत्रायं क्षेमदर्शीयमितिहासोऽनुगीयते
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर
Bhishma uvacha
Atrayam kshemadarshiyamitihasonugiyate
Tatteham sampravakshyami tannibodha yudhishthira
105.3
क्षेमदर्शं नृपसुतं यत्र क्षीणबलं पुरा
मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम्
तं पप्रच्छोपसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः
Kshemadarsham nripasutam yatra kshinabalam pura
Munih kalakavrikshiya ajagameti nah shrutam
Tam paprachchhopasangrihya krichchhramapadamasthitah
105.4
अर्थेषु भागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः
अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति
Artheshu bhagi purusha ihamanah punah punah
Alabdhva madvidho rajyam brahmankim kartumarhati
105.5
अन्यत्र मरणात्स्तेयादन्यत्र परसंश्रयात्
क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम
Anyatra maranatsteyadanyatra parasanshrayat
Kshudradanyatra chacharattanmamachakshva sattama
105.6
व्याधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा
बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत्
Vyadhina chabhipannasya manasenetarena va
Bahushrutah kritapragyastvadvidhah sharanam bhavet
105.7
निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते
त्यक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वाप्रीतिमयं वसु
Nirvidya hi narah kamanniyamya sukhamedhate
Tyaktva pritim cha shokam cha labdhvapritimayam vasu
105.8
सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम्
मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्न इवागताः
Sukhamarthashrayam yeshamanushochami tanaham
Mama hyarthah subahavo nashtah svapna ivagatah
105.9
दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये
वयं त्वेनान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः
Dushkaram bata kurvanti mahatorthanstyajanti ye
Vayam tvenanparityaktumasatopi na shaknumah
105.10
इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रियश्च्युतम्
यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम्
Imamavastham sampraptam dinamartam shriyashchyutam
Yadanyatsukhamastiha tadbrahmannanushadhi mam
105.11
कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता
मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः
Kausalyenaivamuktastu rajaputrena dhimata
Munih kalakavrikshiyah pratyuvacha mahadyutih
105.12
पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः
अनित्यं सर्वमेवेदमहं च मम चास्ति यत्
Purastadeva te buddhiriyam karya vijanatah
Anityam sarvamevedamaham cha mama chasti yat
105.13
यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत्
एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः
Yatkinchinmanyasestiti sarvam nastiti viddhi tat
Evam na vyathate pragyah krichchhramapyapadam gatah
105.14
यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति
एवं विदितवेद्यस्त्वमधर्मेभ्यः प्रमोक्ष्यसे
Yaddhi bhutam bhavishyachcha dhruvam tanna bhavishyati
Evam viditavedyastvamadharmebhyah pramokshyase
105.15
यच्च पूर्वे समाहारे यच्च पूर्वतरे परे
सर्वं तन्नास्ति तच्चैव तज्ज्ञात्वा कोऽनुसंज्वरेत्
Yachcha purve samahare yachcha purvatare pare
Sarvam tannasti tachchaiva tajgyatva konusanjvaret
105.16
भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भवत्यपि
शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोकं कुर्यात्कथं नरः
Bhutva cha na bhavatyetadabhutva cha bhavatyapi
Shoke na hyasti samarthyam shokam kuryatkatham narah
105.17
क्व नु तेऽद्य पिता राजन्क्व नु तेऽद्य पितामहः
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वा पश्यन्ति तेऽपि च
Kva nu tedya pita rajankva nu tedya pitamahah
Na tvam pashyasi tanadya na tva pashyanti tepi cha
105.18
आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि
बुद्ध्या चैवानुबुध्यस्व ध्रुवं हि न भविष्यसि
Atmanodhruvatam pashyanstanstvam kimanushochasi
Buddhya chaivanubudhyasva dhruvam hi na bhavishyasi
105.19
अहं च त्वं च नृपते शत्रवः सुहृदश्च ते
अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति
Aham cha tvam cha nripate shatravah suhridashcha te
Avashyam na bhavishyamah sarvam cha na bhavishyati
105.20
ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः
अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात्
Ye tu vinshativarsha vai trinshadvarshashcha manavah
Arvageva hi te sarve marishyanti sharachchhatat
105.21
अपि चेन्महतो वित्ताद्विप्रमुच्येत पूरुषः
नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः
Api chenmahato vittadvipramuchyeta purushah
Naitanmameti tanmatva kurvita priyamatmanah
105.22
अनागतं यन्न ममेति विद्या;दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात्
दिष्टं बलीय इति मन्यमाना;स्ते पण्डितास्तत्सतां स्थानमाहुः
Anagatam yanna mameti vidya;datikrantam yanna mameti vidyat
Dishtam baliya iti manyamana;ste panditastatsatam sthanamahuh
105.23
अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते
बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः
Anadhyashchapi jivanti rajyam chapyanushasate
Buddhipaurushasampannastvaya tulyadhika janah
105.24
न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः
किं नु त्वं तैर्न वै श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः
Na cha tvamiva shochanti tasmattvamapi ma shuchah
Kim nu tvam tairna vai shreyanstulyo va buddhipaurushaih
105.25
राजपुत्र उवाच
यादृच्छिकं ममासीत्तद्राज्यमित्येव चिन्तये
ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज
Rajaputra uvacha
Yadrichchhikam mamasittadrajyamityeva chintaye
Hriyate sarvamevedam kalena mahata dvija
105.26
तस्यैवं ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन
फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तये
Tasyaivam hriyamanasya srotaseva tapodhana
Phalametatprapashyami yathalabdhena vartaye
105.27
मुनिरुवाच
अनागतमतीतं च यथा तथ्यविनिश्चयात्
नानुशोचसि कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव
Muniruvacha
Anagatamatitam cha yatha tathyavinishchayat
Nanushochasi kausalya sarvartheshu tatha bhava
105.28
अवाप्यान्कामयस्वार्थान्नानवाप्यान्कदाचन
प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान्
Avapyankamayasvarthannanavapyankadachana
Pratyutpannananubhavanma shuchastvamanagatan
105.29
यथा लब्धोपपन्नार्थस्तथा कौसल्य रंस्यसे
कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि
Yatha labdhopapannarthastatha kausalya ransyase
Kachchichchhuddhasvabhavena shriya hino na shochasi
105.30
पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभाग्यो हि दुर्मतिः
धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थांश्च न मृष्यते
Purastadbhutapurvatvaddhinabhagyo hi durmatih
Dhataram garhate nityam labdharthanshcha na mrishyate
105.31
अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान्
एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते
Anarhanapi chaivanyanmanyate shrimato janan
Etasmatkaranadetadduhkham bhuyonuvartate
105.32
ईर्ष्यातिच्छेदसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनः
कच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप
Irshyatichchhedasampanna rajanpurushamaninah
Kachchittvam na tatha pragya matsari kosaladhipa
105.33
सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा
अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते जनाः
अभिविष्यन्दते श्रीर्हि सत्यपि द्विषतो जनात्
Sahasva shriyamanyesham yadyapi tvayi nasti sa
Anyatrapi satim lakshmim kushala bhunjate janah
Abhivishyandate shrirhi satyapi dvishato janat
105.34
श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः
त्यागधर्मविदो वीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत
Shriyam cha putrapautram cha manushya dharmacharinah
Tyagadharmavido virah svayameva tyajantyuta
105.35
बहु संकसुकं दृष्ट्वा विवित्सासाधनेन च
तथान्ये संत्यजन्त्येनं मत्वा परमदुर्लभम्
Bahu sankasukam drishtva vivitsasadhanena cha
Tathanye santyajantyenam matva paramadurlabham
105.36
त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसे
अकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराचीनानुपद्रुतान्
Tvam punah pragyarupah sankripanam paritapyase
Akamyankamayanorthanparachinanupadrutan
105.37
तां बुद्धिमुपजिज्ञासुस्त्वमेवैनान्परित्यज
अनर्थांश्चार्थरूपेण अर्थांश्चानर्थरूपतः
Tam buddhimupajigyasustvamevainanparityaja
Anarthanshchartharupena arthanshchanartharupatah
105.38
अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशो भवत्युत
अनन्त्यं तं सुखं मत्वा श्रियमन्यः परीक्षते
Arthayaiva hi keshanchiddhananasho bhavatyuta
Anantyam tam sukham matva shriyamanyah parikshate
105.39
रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यते
तथा तस्येहमानस्य समारम्भो विनश्यति
Ramamanah shriya kashchinnanyachchhreyobhimanyate
Tatha tasyehamanasya samarambho vinashyati
105.40
कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यदा कौसल्य नश्यति
तदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः
Krichchhrallabdhamabhipretam yada kausalya nashyati
Tada nirvidyate sorthatparibhagnakramo narah
105.41
धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः
परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात्
Dharmamekebhipadyante kalyanabhijana narah
Paratra sukhamichchhanto nirvidyeyushcha laukikat
105.42
जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः
न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते
Jivitam santyajantyeke dhanalobhapara narah
Na jivitartham manyante purusha hi dhanadrite
105.43
पश्य तेषां कृपणतां पश्य तेषामबुद्धिताम्
अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः
Pashya tesham kripanatam pashya teshamabuddhitam
Adhruve jivite mohadarthatrishnamupashritah
105.44
संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते
संयोगे विप्रयोगान्ते को नु विप्रणयेन्मनः
Sanchaye cha vinashante maranante cha jivite
Sanyoge viprayogante ko nu vipranayenmanah
105.45
धनं वा पुरुषं राजन्पुरुषो वा पुनर्धनम्
अवश्यं प्रजहात्येतत्तद्विद्वान्कोऽनुसंज्वरेत्
Dhanam va purusham rajanpurusho va punardhanam
Avashyam prajahatyetattadvidvankonusanjvaret
105.46
अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च
पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां राजन्नापदमात्मनः
नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनो गिरम्
Anyeshamapi nashyanti suhridashcha dhanani cha
Pashya buddhya manushyanam rajannapadamatmanah
Niyachchha yachchha sanyachchha indriyani mano giram
105.47
प्रतिषिद्धानवाप्येषु दुर्लभेष्वहितेषु च
प्रतिकृष्टेषु भावेषु व्यतिकृष्टेष्वसंभवे
प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति
Pratishiddhanavapyeshu durlabheshvahiteshu cha
Pratikrishteshu bhaveshu vyatikrishteshvasambhave
Pragyanatripto vikrantastvadvidho nanushochati
105.48
अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंशितः
ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति
Alpamichchhannachapalo mridurdantah susanshitah
Brahmacharyopapannashcha tvadvidho naiva muhyati
105.49
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि
नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम्
Na tveva jalmim kapalim vrittimeshitumarhasi
Nrishansavrittim papishtham duhkham kapurushochitam
105.50
अपि मूलफलाजीवो रमस्वैको महावने
वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः
Api mulaphalajivo ramasvaiko mahavane
Vagyatah sangrihitatma sarvabhutadayanvitah
105.51
सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन दन्तिना
यदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति
Sadrisham panditasyaitadishadantena dantina
Yadeko ramateranye yachchapyalpena tushyati
105.52
महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति
एतदेवंगतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम्
Mahahradah sankshubhita atmanaiva prasidati
Etadevangatasyaham sukham pashyami kevalam
105.53
असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिः
दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान्
Asambhave shriyo rajanhinasya sachivadibhih
Daive pratinivishte cha kim shreyo manyate bhavan