UtshovChapter 104
104.1
युधिष्ठिर उवाच
कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च पार्थिव
अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Katham mridau katham tikshne mahapakshe cha parthiva
Arau varteta nripatistanme bruhi pitamaha
104.2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Brihaspateshcha sanvadamindrasya cha yudhishthira
104.3
बृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः
उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा
Brihaspatim devapatirabhivadya kritanjalih
Upasangamya paprachchha vasavah paraviraha
104.4
अहितेषु कथं ब्रह्मन्वर्तयेयमतन्द्रितः
असमुच्छिद्य चैवेनान्नियच्छेयमुपायतः
Ahiteshu katham brahmanvartayeyamatandritah
Asamuchchhidya chaivenanniyachchheyamupayatah
104.5
सेनयोर्व्यतिषङ्गेण जयः साधारणो भवेत्
किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी
Senayorvyatishangena jayah sadharano bhavet
Kim kurvanam na mam jahyajjvalita shrih pratapini
104.6
ततो धर्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान्
राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम्
Tato dharmarthakamanam kushalah pratibhanavan
Rajadharmavidhanagyah pratyuvacha purandaram
104.7
न जातु कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणः
बालसंसेवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमा
न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता
Na jatu kalahenechchhenniyantumapakarinah
Balasansevitam hyetadyadamarsho yadakshama
Na shatrurvivritah karyo vadhamasyabhikankshata
104.8
क्रोधं बलममर्षं च नियम्यात्मजमात्मनि
अमित्रमुपसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन्
Krodham balamamarsham cha niyamyatmajamatmani
Amitramupaseveta vishvastavadavishvasan
104.9
प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत्
विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कण्ठायासं च वर्जयेत्
Priyameva vadennityam napriyam kinchidacharet
Viramechchhushkavairebhyah kanthayasam cha varjayet
104.10
यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वनः
तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथा युक्तो महीपतिः
वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुरंदर
Yatha vaitansiko yukto dvijanam sadrishasvanah
Tandvijankurute vashyanstatha yukto mahipatih
Vasham chopanayechchhatrunnihanyachcha purandara
104.11
न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासव
जागर्त्येव च दुष्टात्मा संकरेऽग्निरिवोत्थितः
Na nityam paribhuyarinsukham svapiti vasava
Jagartyeva cha dushtatma sankaregnirivotthitah
104.12
न संनिपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति
विश्वास्यैवोपसंन्यास्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो
Na sannipatah kartavyah samanye vijaye sati
Vishvasyaivopasannyasyo vashe kritva ripuh prabho
104.13
संप्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः
उपेक्षमाणोऽवज्ञाते हृदयेनापराजितः
Sampradharya sahamatyairmantravidbhirmahatmabhih
Upekshamanovagyate hridayenaparajitah
104.14
अथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे
दण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः
Athasya praharetkale kinchidvichalite pade
Dandam cha dushayedasya purushairaptakaribhih
104.15
आदिमध्यावसानज्ञः प्रच्छन्नं च विचारयेत्
बलानि दूषयेदस्य जानंश्चैव प्रमाणतः
Adimadhyavasanagyah prachchhannam cha vicharayet
Balani dushayedasya jananshchaiva pramanatah
104.16
भेदेनोपप्रदानेन संसृजन्नौषधैस्तथा
न त्वेव चेलसंसर्गं रचयेदरिभिः सह
Bhedenopapradanena sansrijannaushadhaistatha
Na tveva chelasansargam rachayedaribhih saha
104.17
दीर्घकालमपि क्षान्त्वा विहन्यादेव शात्रवान्
कालाकाङ्क्षी यामयेच्च यथा विस्रम्भमाप्नुयुः
Dirghakalamapi kshantva vihanyadeva shatravan
Kalakankshi yamayechcha yatha visrambhamapnuyuh
104.18
न सद्योऽरीन्विनिर्हन्याद्दृष्टस्य विजयोऽज्वरः
न यः शल्यं घट्टयति नवं च कुरुते व्रणम्
Na sadyorinvinirhanyaddrishtasya vijayojvarah
Na yah shalyam ghattayati navam cha kurute vranam
104.19
प्राप्ते च प्रहरेत्काले न स संवर्तते पुनः
हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपुं प्रति
Prapte cha praharetkale na sa sanvartate punah
Hantukamasya devendra purushasya ripum prati
104.20
यः कालो हि व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम्
दुर्लभः स पुनः कालः कालधर्मचिकीर्षुणा
Yah kalo hi vyatikrametpurusham kalakankshinam
Durlabhah sa punah kalah kaladharmachikirshuna
104.21
और्जस्थ्यं विजयेदेवं संगृह्णन्साधुसंमतान्
कालेन साधयेन्नित्यं नाप्राप्तेऽभिनिपीडयेत्
Aurjasthyam vijayedevam sangrihnansadhusammatan
Kalena sadhayennityam napraptebhinipidayet
104.22
विहाय कामं क्रोधं च तथाहंकारमेव च
युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां पुरंदर
Vihaya kamam krodham cha tathahankarameva cha
Yukto vivaramanvichchhedahitanam purandara
104.23
मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम
मायाश्च विविधाः शक्र साधयन्त्यविचक्षणम्
Mardavam danda alasyam pramadashcha surottama
Mayashcha vividhah shakra sadhayantyavichakshanam
104.24
निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च
ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन्
Nihatyaitani chatvari mayam pratividhaya cha
Tatah shaknoti shatrunam prahartumavicharayan
104.25
यदैवैकेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाचरेत्
यच्छन्ति सचिवा गुह्यं मिथो विद्रावयन्त्यपि
Yadaivaikena shakyeta guhyam kartum tadacharet
Yachchhanti sachiva guhyam mitho vidravayantyapi
104.26
अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत्
ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम्
Ashakyamiti kritva va tatonyaih sanvidam charet
Brahmadandamadrishteshu drishteshu chaturanginim
104.27
भेदं च प्रथमं युञ्ज्यात्तूष्णींदण्डं तथैव च
काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदा तदा
Bhedam cha prathamam yunjyattushnindandam tathaiva cha
Kale prayojayedraja tasminstasminstada tada
104.28
प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसः
युक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः
Pranipatam cha gachchheta kale shatrorbaliyasah
Yuktosya vadhamanvichchhedapramattah pramadyatah
104.29
प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन्
अमित्रमुपसेवेत न तु जातु विशङ्कयेत्
Pranipatena danena vacha madhuraya bruvan
Amitramupaseveta na tu jatu vishankayet
104.30
स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जयेत्
न च तेष्वाश्वसेद्द्रुग्ध्वा जाग्रतीह निराकृताः
Sthanani shankitanam cha nityameva vivarjayet
Na cha teshvashvaseddrugdhva jagratiha nirakritah
104.31
न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तम
यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप
Na hyato dushkaram karma kinchidasti surottama
Yatha vividhavrittanamaishvaryamamaradhipa
104.32
तथा विविधशीलानामपि संभव उच्यते
यतेत योगमास्थाय मित्रामित्रानवारयन्
Tatha vividhashilanamapi sambhava uchyate
Yateta yogamasthaya mitramitranavarayan
104.33
मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनः
मातीक्ष्णो मामृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव
Mridumapyavamanyante tikshnadudvijate janah
Matikshno mamridurbhustvam tikshno bhava mridurbhava
104.34
यथा वप्रे वेगवति सर्वतःसंप्लुतोदके
नित्यं विवरणाद्बाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः
Yatha vapre vegavati sarvatahsamplutodake
Nityam vivaranadbadhastatha rajyam pramadyatah
104.35
न बहूनभियुञ्जीत यौगपद्येन शात्रवान्
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर
Na bahunabhiyunjita yaugapadyena shatravan
Samna danena bhedena dandena cha purandara
104.36
एकैकमेषां निष्पिंषञ्शिष्टेषु निपुणं चरेत्
न च शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवारभेन्नृपः
Ekaikamesham nishpinshanshishteshu nipunam charet
Na cha shaktopi medhavi sarvanevarabhennripah
104.37
यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुला
पदातियन्त्रबहुला स्वनुरक्ता षडङ्गिनी
Yada syanmahati sena hayanagarathakula
Padatiyantrabahula svanurakta shadangini
104.38
यदा बहुविधां वृद्धिं मन्यते प्रतिलोमतः
तदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारयन्
Yada bahuvidham vriddhim manyate pratilomatah
Tada vivritya prahareddasyunamavicharayan
104.39
न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते; न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा
न सस्यघातो न च संकरक्रिया; न चापि भूयः प्रकृतेर्विचारणा
Na sama dandopanishatprashasyate; na mardavam shatrushu yatrikam sada
Na sasyaghato na cha sankarakriya; na chapi bhuyah prakritervicharana
104.40
मायाविभेदानुपसर्जनानि; पापं तथैव स्पशसंप्रयोगात्
आप्तैर्मनुष्यैरुपचारयेत; पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तः
Mayavibhedanupasarjanani; papam tathaiva spashasamprayogat
Aptairmanushyairupacharayeta; pureshu rashtreshu cha samprayuktah
104.41
पुराणि चैषामनुसृत्य भूमिपाः; पुरेषु भोगान्निखिलानिहाजयन्
पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि; प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन
Purani chaishamanusritya bhumipah; pureshu bhogannikhilanihajayan
Pureshu nitim vihitam yathavidhi; prayojayanto balavritrasudana
104.42
प्रदाय गूढानि वसूनि नाम; प्रच्छिद्य भोगानवधाय च स्वान्
दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा; पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति
Pradaya gudhani vasuni nama; prachchhidya bhoganavadhaya cha svan
Dushtah svadoshairiti kirtayitva; pureshu rashtreshu cha yojayanti
104.43
तथैव चान्यै रतिशास्त्रवेदिभिः; स्वलंकृतैः शास्त्रविधानदृष्टिभिः
सुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः; परेषु कृत्यानुपधारयस्व
Tathaiva chanyai ratishastravedibhih; svalankritaih shastravidhanadrishtibhih
Sushikshitairbhashyakathavisharadaih; pareshu krityanupadharayasva
104.44
इन्द्र उवाच
कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम
कथं दुष्टं विजानीयादेतत्पृष्टो ब्रवीहि मे
Indra uvacha
Kani lingani dushtasya bhavanti dvijasattama
Katham dushtam vijaniyadetatprishto bravihi me
104.45
बृहस्पतिरुवाच
परोक्षमगुणानाह सद्गुणानभ्यसूयति
परैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्मुखः
Brihaspatiruvacha
Parokshamagunanaha sadgunanabhyasuyati
Parairva kirtyamaneshu tushnimaste paranmukhah
104.46
तूष्णींभावेऽपि हि ज्ञानं न चेद्भवति कारणम्
विश्वासमोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम्
Tushnimbhavepi hi gyanam na chedbhavati karanam
Vishvasamoshthasandansham shirasashcha prakampanam
104.47
करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषते
अदृष्टितो विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते
Karotyabhikshnam sansrishtamasansrishtashcha bhashate
Adrishtito vikurute drishtva va nabhibhashate
104.48
पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधि
आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः
Prithagetya samashnati nedamadya yathavidhi
Asane shayane yane bhava lakshya visheshatah
104.49
आर्तिरार्ते प्रिये प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम्
विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत्
Artirarte priye pritiretavanmitralakshanam
Viparitam tu boddhavyamarilakshanameva tat
104.50
एतान्येवं यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिप
पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः
Etanyevam yathoktani budhyethastridashadhipa
Purushanam pradushtanam svabhavo balavattarah
104.51
इति दुष्टस्य विज्ञानमुक्तं ते सुरसत्तम
निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावदमरेश्वर
Iti dushtasya vigyanamuktam te surasattama
Nishamya shastratattvartham yathavadamareshvara
104.52
भीष्म उवाच
स तद्वचः शत्रुनिबर्हणे रत;स्तथा चकारावितथं बृहस्पतेः
चचार काले विजयाय चारिहा; वशं च शत्रूननयत्पुरंदरः
Bhishma uvacha
Sa tadvachah shatrunibarhane rata;statha chakaravitatham brihaspateh
Chachara kale vijayaya chariha; vasham cha shatrunanayatpurandarah