UtshovChapter 26
26.1
वासुदेव उवाच
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारि मा च शोके मनः कृथाः
तवैव ह्यपराधेन कुरवो निधनं गताः
Vasudeva uvacha
Uttishthottishtha gandhari ma cha shoke manah krithah
Tavaiva hyaparadhena kuravo nidhanam gatah
26.2
या त्वं पुत्रं दुरात्मानमीर्षुमत्यन्तमानिनम्
दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे
Ya tvam putram duratmanamirshumatyantamaninam
Duryodhanam puraskritya dushkritam sadhu manyase
26.3
निष्ठुरं वैरपरुषं वृद्धानां शासनातिगम्
कथमात्मकृतं दोषं मय्याधातुमिहेच्छसि
Nishthuram vairaparusham vriddhanam shasanatigam
Kathamatmakritam dosham mayyadhatumihechchhasi
26.4
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते
Mritam va yadi va nashtam yotitamanushochati
Duhkhena labhate duhkham dvavanarthau prapadyate
26.5
तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भं; गौर्वोढारं धावितारं तुरंगी
शूद्रा दासं पशुपालं तु वैश्या; वधार्थीयं त्वद्विधा राजपुत्री
Taporthiyam brahmani dhatta garbham; gaurvodharam dhavitaram turangi
Shudra dasam pashupalam tu vaishya; vadharthiyam tvadvidha rajaputri
26.6
वैशंपायन उवाच
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचोऽप्रियम्
तूष्णीं बभूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना
Vaishampayana uvacha
Tachchhrutva vasudevasya punaruktam vachopriyam
Tushnim babhuva gandhari shokavyakulalochana
26.7
धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिर्निगृह्याबुद्धिजं तमः
पर्यपृच्छत धर्मात्मा धर्मराजं युधिष्ठिरम्
Dhritarashtrastu rajarshirnigrihyabuddhijam tamah
Paryaprichchhata dharmatma dharmarajam yudhishthiram
26.8
जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानामसि पाण्डव
हतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्व मे
Jivatam parimanagyah sainyanamasi pandava
Hatanam yadi janishe parimanam vadasva me
26.9
युधिष्ठिर उवाच
दशायुतानामयुतं सहस्राणि च विंशतिः
कोट्यः षष्टिश्च षट्चैव येऽस्मिन्राजमृधे हताः
Yudhishthira uvacha
Dashayutanamayutam sahasrani cha vinshatih
Kotyah shashtishcha shatchaiva yesminrajamridhe hatah
26.10
अलक्ष्याणां तु वीराणां सहस्राणि चतुर्दश
दश चान्यानि राजेन्द्र शतं षष्टिश्च पञ्च च
Alakshyanam tu viranam sahasrani chaturdasha
Dasha chanyani rajendra shatam shashtishcha pancha cha
26.11
धृतराष्ट्र उवाच
युधिष्ठिर गतिं कां ते गताः पुरुषसत्तमाः
आचक्ष्व मे महाबाहो सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः
Dhritarashtra uvacha
Yudhishthira gatim kam te gatah purushasattamah
Achakshva me mahabaho sarvagyo hyasi me matah
26.12
युधिष्ठिर उवाच
यैर्हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे
देवराजसमाँल्लोकान्गतास्ते सत्यविक्रमाः
Yudhishthira uvacha
Yairhutani sharirani hrishtaih paramasanyuge
Devarajasamanllokangataste satyavikramah
26.13
ये त्वहृष्टेन मनसा मर्तव्यमिति भारत
युध्यमाना हताः संख्ये ते गन्धर्वैः समागताः
Ye tvahrishtena manasa martavyamiti bharata
Yudhyamana hatah sankhye te gandharvaih samagatah
26.14
ये तु संग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः
शस्त्रेण निधनं प्राप्ता गतास्ते गुह्यकान्प्रति
Ye tu sangramabhumishtha yachamanah paranmukhah
Shastrena nidhanam prapta gataste guhyakanprati
26.15
पीड्यमानाः परैर्ये तु हीयमाना निरायुधाः
ह्रीनिषेधा महात्मानः परानभिमुखा रणे
Pidyamanah parairye tu hiyamana nirayudhah
Hrinishedha mahatmanah paranabhimukha rane
26.16
छिद्यमानाः शितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः
गतास्ते ब्रह्मसदनं हता वीराः सुवर्चसः
Chhidyamanah shitaih shastraih kshatradharmaparayanah
Gataste brahmasadanam hata virah suvarchasah
26.17
ये तत्र निहता राजन्नन्तरायोधनं प्रति
यथा कथंचित्ते राजन्संप्राप्ता उत्तरान्कुरून्
Ye tatra nihata rajannantarayodhanam prati
Yatha kathanchitte rajansamprapta uttarankurun
26.18
धृतराष्ट्र उवाच
केन ज्ञानबलेनैवं पुत्र पश्यसि सिद्धवत्
तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि वै मया
Dhritarashtra uvacha
Kena gyanabalenaivam putra pashyasi siddhavat
Tanme vada mahabaho shrotavyam yadi vai maya
26.19
युधिष्ठिर उवाच
निदेशाद्भवतः पूर्वं वने विचरता मया
तीर्थयात्राप्रसङ्गेन संप्राप्तोऽयमनुग्रहः
Yudhishthira uvacha
Nideshadbhavatah purvam vane vicharata maya
Tirthayatraprasangena sampraptoyamanugrahah
26.20
देवर्षिर्लोमशो दृष्टस्ततः प्राप्तोऽस्म्यनुस्मृतिम्
दिव्यं चक्षुरपि प्राप्तं ज्ञानयोगेन वै पुरा
Devarshirlomasho drishtastatah praptosmyanusmritim
Divyam chakshurapi praptam gyanayogena vai pura
26.21
धृतराष्ट्र उवाच
येऽत्रानाथा जनस्यास्य सनाथा ये च भारत
कच्चित्तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम्
Dhritarashtra uvacha
Yetranatha janasyasya sanatha ye cha bharata
Kachchittesham sharirani dhakshyanti vidhipurvakam
26.22
न येषां सन्ति कर्तारो न च येऽत्राहिताग्नयः
वयं च कस्य कुर्यामो बहुत्वात्तात कर्मणः
Na yesham santi kartaro na cha yetrahitagnayah
Vayam cha kasya kuryamo bahutvattata karmanah
26.23
यान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च विकर्षन्ति ततस्ततः
तेषां तु कर्मणा लोका भविष्यन्ति युधिष्ठिर
Yansuparnashcha gridhrashcha vikarshanti tatastatah
Tesham tu karmana loka bhavishyanti yudhishthira
26.24
वैशंपायन उवाच
एवमुक्तो महाप्राज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
आदिदेश सुधर्माणं धौम्यं सूतं च संजयम्
Vaishampayana uvacha
Evamukto mahapragyah kuntiputro yudhishthirah
Adidesha sudharmanam dhaumyam sutam cha sanjayam
26.25
विदुरं च महाबुद्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम्
इन्द्रसेनमुखांश्चैव भृत्यान्सूतांश्च सर्वशः
Viduram cha mahabuddhim yuyutsum chaiva kauravam
Indrasenamukhanshchaiva bhrityansutanshcha sarvashah
26.26
भवन्तः कारयन्त्वेषां प्रेतकार्याणि सर्वशः
यथा चानाथवत्किंचिच्छरीरं न विनश्यति
Bhavantah karayantvesham pretakaryani sarvashah
Yatha chanathavatkinchichchhariram na vinashyati
26.27
शासनाद्धर्मराजस्य क्षत्ता सूतश्च संजयः
सुधर्मा धौम्यसहित इन्द्रसेनादयस्तथा
Shasanaddharmarajasya kshatta sutashcha sanjayah
Sudharma dhaumyasahita indrasenadayastatha
26.28
चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युत
घृतं तैलं च गन्धांश्च क्षौमाणि वसनानि च
Chandanagurukashthani tatha kaliyakanyuta
Ghritam tailam cha gandhanshcha kshaumani vasanani cha
26.29
समाहृत्य महार्हाणि दारूणां चैव संचयान्
रथांश्च मृदितांस्तत्र नानाप्रहरणानि च
Samahritya maharhani darunam chaiva sanchayan
Rathanshcha mriditanstatra nanapraharanani cha
26.30
चिताः कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यान्नराधिपान्
दाहयामासुरव्यग्रा विधिदृष्टेन कर्मणा
Chitah kritva prayatnena yathamukhyannaradhipan
Dahayamasuravyagra vidhidrishtena karmana
26.31
दुर्योधनं च राजानं भ्रातॄंश्चास्य शताधिकान्
शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसमेव च
Duryodhanam cha rajanam bhratrinshchasya shatadhikan
Shalyam shalam cha rajanam bhurishravasameva cha
26.32
जयद्रथं च राजानमभिमन्युं च भारत
दौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्थिवम्
Jayadratham cha rajanamabhimanyum cha bharata
Dauhshasanim lakshmanam cha dhrishtaketum cha parthivam
26.33
बृहन्तं सोमदत्तं च सृञ्जयांश्च शताधिकान्
राजानं क्षेमधन्वानं विराटद्रुपदौ तथा
Brihantam somadattam cha srinjayanshcha shatadhikan
Rajanam kshemadhanvanam viratadrupadau tatha
26.34
शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्
युधामन्युं च विक्रान्तमुत्तमौजसमेव च
Shikhandinam cha panchalyam dhrishtadyumnam cha parshatam
Yudhamanyum cha vikrantamuttamaujasameva cha
26.35
कौसल्यं द्रौपदेयांश्च शकुनिं चापि सौबलम्
अचलं वृषकं चैव भगदत्तं च पार्थिवम्
Kausalyam draupadeyanshcha shakunim chapi saubalam
Achalam vrishakam chaiva bhagadattam cha parthivam
26.36
कर्णं वैकर्तनं चैव सहपुत्रममर्षणम्
केकयांश्च महेष्वासांस्त्रिगर्तांश्च महारथान्
Karnam vaikartanam chaiva sahaputramamarshanam
Kekayanshcha maheshvasanstrigartanshcha maharathan
26.37
घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं बकभ्रातरमेव च
अलम्बुसं च राजानं जलसंधं च पार्थिवम्
Ghatotkacham rakshasendram bakabhratarameva cha
Alambusam cha rajanam jalasandham cha parthivam
26.38
अन्यांश्च पार्थिवान्राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः
घृतधाराहुतैर्दीप्तैः पावकैः समदाहयन्
Anyanshcha parthivanrajanshatashotha sahasrashah
Ghritadharahutairdiptaih pavakaih samadahayan
26.39
पितृमेधाश्च केषांचिदवर्तन्त महात्मनाम्
सामभिश्चाप्यगायन्त तेऽन्वशोच्यन्त चापरैः
Pitrimedhashcha keshanchidavartanta mahatmanam
Samabhishchapyagayanta tenvashochyanta chaparaih
26.40
साम्नामृचां च नादेन स्त्रीणां च रुदितस्वनैः
कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपद्यत
Samnamricham cha nadena strinam cha ruditasvanaih
Kashmalam sarvabhutanam nishayam samapadyata
26.41
ते विधूमाः प्रदीप्ताश्च दीप्यमानाश्च पावकाः
नभसीवान्वदृश्यन्त ग्रहास्तन्वभ्रसंवृताः
Te vidhumah pradiptashcha dipyamanashcha pavakah
Nabhasivanvadrishyanta grahastanvabhrasanvritah
26.42
ये चाप्यनाथास्तत्रासन्नानादेशसमागताः
तांश्च सर्वान्समानाय्य राशीन्कृत्वा सहस्रशः
Ye chapyanathastatrasannanadeshasamagatah
Tanshcha sarvansamanayya rashinkritva sahasrashah
26.43
चित्वा दारुभिरव्यग्रः प्रभूतैः स्नेहतापितैः
दाहयामास विदुरो धर्मराजस्य शासनात्
Chitva darubhiravyagrah prabhutaih snehatapitaih
Dahayamasa viduro dharmarajasya shasanat
26.44
कारयित्वा क्रियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिरः
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुखोऽगमत्
Karayitva kriyastesham kururajo yudhishthirah
Dhritarashtram puraskritya gangamabhimukhogamat