UtshovChapter 25
25.1
गान्धार्युवाच
काम्बोजं पश्य दुर्धर्षं काम्बोजास्तरणोचितम्
शयानमृषभस्कन्धं हतं पांसुशु माधव
Gandharyuvacha
Kambojam pashya durdharsham kambojastaranochitam
Shayanamrishabhaskandham hatam pansushu madhava
25.2
यस्य क्षतजसंदिग्धौ बाहू चन्दनरूषितौ
अवेक्ष्य कृपणं भार्या विलपत्यतिदुःखिता
Yasya kshatajasandigdhau bahu chandanarushitau
Avekshya kripanam bharya vilapatyatiduhkhita
25.3
इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू शुभतलाङ्गुली
ययोर्विवरमापन्नां न रतिर्मां पुराजहत्
Imau tau parighaprakhyau bahu shubhatalanguli
Yayorvivaramapannam na ratirmam purajahat
25.4
कां गतिं नु गमिष्यामि त्वया हीना जनेश्वर
दूरबन्धुरनाथेव अतीव मधुरस्वरा
Kam gatim nu gamishyami tvaya hina janeshvara
Durabandhuranatheva ativa madhurasvara
25.5
आतपे क्लाम्यमानानां विविधानामिव स्रजाम्
क्लान्तानामपि नारीणां न श्रीर्जहति वै तनुम्
Atape klamyamananam vividhanamiva srajam
Klantanamapi narinam na shrirjahati vai tanum
25.6
शयानमभितः शूरं कालिङ्गं मधुसूदन
पश्य दीप्ताङ्गदयुगप्रतिबद्धमहाभुजम्
Shayanamabhitah shuram kalingam madhusudana
Pashya diptangadayugapratibaddhamahabhujam
25.7
मागधानामधिपतिं जयत्सेनं जनार्दन
परिवार्य प्ररुदिता मागध्यः पश्य योषितः
Magadhanamadhipatim jayatsenam janardana
Parivarya prarudita magadhyah pashya yoshitah
25.8
आसामायतनेत्राणां सुस्वराणां जनार्दन
मनःश्रुतिहरो नादो मनो मोहयतीव मे
Asamayatanetranam susvaranam janardana
Manahshrutiharo nado mano mohayativa me
25.9
प्रकीर्णसर्वाभरणा रुदन्त्यः शोककर्शिताः
स्वास्तीर्णशयनोपेता मागध्यः शेरते भुवि
Prakirnasarvabharana rudantyah shokakarshitah
Svastirnashayanopeta magadhyah sherate bhuvi
25.10
कोसलानामधिपतिं राजपुत्रं बृहद्बलम्
भर्तारं परिवार्यैताः पृथक्प्ररुदिताः स्त्रियः
Kosalanamadhipatim rajaputram brihadbalam
Bhartaram parivaryaitah prithakpraruditah striyah
25.11
अस्य गात्रगतान्बाणान्कार्ष्णिबाहुबलार्पितान्
उद्धरन्त्यसुखाविष्टा मूर्छमानाः पुनः पुनः
Asya gatragatanbanankarshnibahubalarpitan
Uddharantyasukhavishta murchhamanah punah punah
25.12
आसां सर्वानवद्यानामातपेन परिश्रमात्
प्रम्लाननलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव
Asam sarvanavadyanamatapena parishramat
Pramlananalinabhani bhanti vaktrani madhava
25.13
द्रोणेन निहताः शूराः शेरते रुचिराङ्गदाः
द्रोणेनाभिमुखाः सर्वे भ्रातरः पञ्च केकयाः
Dronena nihatah shurah sherate ruchirangadah
Dronenabhimukhah sarve bhratarah pancha kekayah
25.14
तप्तकाञ्चनवर्माणस्ताम्रध्वजरथस्रजः
भासयन्ति महीं भासा ज्वलिता इव पावकाः
Taptakanchanavarmanastamradhvajarathasrajah
Bhasayanti mahim bhasa jvalita iva pavakah
25.15
द्रोणेन द्रुपदं संख्ये पश्य माधव पातितम्
महाद्विपमिवारण्ये सिंहेन महता हतम्
Dronena drupadam sankhye pashya madhava patitam
Mahadvipamivaranye sinhena mahata hatam
25.16
पाञ्चालराज्ञो विपुलं पुण्डरीकाक्ष पाण्डुरम्
आतपत्रं समाभाति शरदीव दिवाकरः
Panchalaragyo vipulam pundarikaksha panduram
Atapatram samabhati sharadiva divakarah
25.17
एतास्तु द्रुपदं वृद्धं स्नुषा भार्याश्च दुःखिताः
दग्ध्वा गच्छन्ति पाञ्चाल्यं राजानमपसव्यतः
Etastu drupadam vriddham snusha bharyashcha duhkhitah
Dagdhva gachchhanti panchalyam rajanamapasavyatah
25.18
धृष्टकेतुं महेष्वासं चेदिपुंगवमङ्गनाः
द्रोणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतसः
Dhrishtaketum maheshvasam chedipungavamanganah
Dronena nihatam shuram haranti hritachetasah
25.19
द्रोणास्त्रमभिहत्यैष विमर्दे मधुसूदन
महेष्वासो हतः शेते नद्या हृत इव द्रुमः
Dronastramabhihatyaisha vimarde madhusudana
Maheshvaso hatah shete nadya hrita iva drumah
25.20
एष चेदिपतिः शूरो धृष्टकेतुर्महारथः
शेते विनिहतः संख्ये हत्वा शत्रून्सहस्रशः
Esha chedipatih shuro dhrishtaketurmaharathah
Shete vinihatah sankhye hatva shatrunsahasrashah
25.21
वितुद्यमानं विहगैस्तं भार्याः प्रत्युपस्थिताः
चेदिराजं हृषीकेश हतं सबलबान्धवम्
Vitudyamanam vihagaistam bharyah pratyupasthitah
Chedirajam hrishikesha hatam sabalabandhavam
25.22
दाशार्हीपुत्रजं वीरं शयानं सत्यविक्रमम्
आरोप्याङ्के रुदन्त्येताश्चेदिराजवराङ्गनाः
Dasharhiputrajam viram shayanam satyavikramam
Aropyanke rudantyetashchedirajavaranganah
25.23
अस्य पुत्रं हृषीकेश सुवक्त्रं चारुकुण्डलम्
द्रोणेन समरे पश्य निकृत्तं बहुधा शरैः
Asya putram hrishikesha suvaktram charukundalam
Dronena samare pashya nikrittam bahudha sharaih
25.24
पितरं नूनमाजिस्थं युध्यमानं परैः सह
नाजहात्पृष्ठतो वीरमद्यापि मधुसूदन
Pitaram nunamajistham yudhyamanam paraih saha
Najahatprishthato viramadyapi madhusudana
25.25
एवं ममापि पुत्रस्य पुत्रः पितरमन्वगात्
दुर्योधनं महाबाहो लक्ष्मणः परवीरहा
Evam mamapi putrasya putrah pitaramanvagat
Duryodhanam mahabaho lakshmanah paraviraha
25.26
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पतितौ पश्य माधव
हिमान्ते पुष्पितौ शालौ मरुता गलिताविव
Vindanuvindavavantyau patitau pashya madhava
Himante pushpitau shalau maruta galitaviva
25.27
काञ्चनाङ्गदवर्माणौ बाणखड्गधनुर्धरौ
ऋषभप्रतिरूपाक्षौ शयानौ विमलस्रजौ
Kanchanangadavarmanau banakhadgadhanurdharau
Rishabhapratirupakshau shayanau vimalasrajau
25.28
अवध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्व एव त्वया सह
ये मुक्ता द्रोणभीष्माभ्यां कर्णाद्वैकर्तनात्कृपात्
Avadhyah pandavah krishna sarva eva tvaya saha
Ye mukta dronabhishmabhyam karnadvaikartanatkripat
25.29
दुर्योधनाद्द्रोणसुतात्सैन्धवाच्च महारथात्
सोमदत्ताद्विकर्णाच्च शूराच्च कृतवर्मणः
ये हन्युः शस्त्रवेगेन देवानपि नरर्षभाः
Duryodhanaddronasutatsaindhavachcha maharathat
Somadattadvikarnachcha shurachcha kritavarmanah
Ye hanyuh shastravegena devanapi nararshabhah
25.30
त इमे निहताः संख्ये पश्य कालस्य पर्ययम्
नातिभारोऽस्ति दैवस्य ध्रुवं माधव कश्चन
यदिमे निहताः शूराः क्षत्रियैः क्षत्रियर्षभाः
Ta ime nihatah sankhye pashya kalasya paryayam
Natibharosti daivasya dhruvam madhava kashchana
Yadime nihatah shurah kshatriyaih kshatriyarshabhah
25.31
तदैव निहताः कृष्ण मम पुत्रास्तरस्विनः
यदैवाकृतकामस्त्वमुपप्लव्यं गतः पुनः
Tadaiva nihatah krishna mama putrastarasvinah
Yadaivakritakamastvamupaplavyam gatah punah
25.32
शंतनोश्चैव पुत्रेण प्राज्ञेन विदुरेण च
तदैवोक्तास्मि मा स्नेहं कुरुष्वात्मसुतेष्विति
Shantanoshchaiva putrena pragyena vidurena cha
Tadaivoktasmi ma sneham kurushvatmasuteshviti
25.33
तयोर्न दर्शनं तात मिथ्या भवितुमर्हति
अचिरेणैव मे पुत्रा भस्मीभूता जनार्दन
Tayorna darshanam tata mithya bhavitumarhati
Achirenaiva me putra bhasmibhuta janardana
25.34
वैशंपायन उवाच
इत्युक्त्वा न्यपतद्भूमौ गान्धारी शोककर्शिता
दुःखोपहतविज्ञाना धैर्यमुत्सृज्य भारत
Vaishampayana uvacha
Ityuktva nyapatadbhumau gandhari shokakarshita
Duhkhopahatavigyana dhairyamutsrijya bharata
25.35
ततः कोपपरीताङ्गी पुत्रशोकपरिप्लुता
जगाम शौरिं दोषेण गान्धारी व्यथितेन्द्रिया
Tatah kopaparitangi putrashokaparipluta
Jagama shaurim doshena gandhari vyathitendriya
25.36
गान्धार्युवाच
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च द्रुग्धाः कृष्ण परस्परम्
उपेक्षिता विनश्यन्तस्त्वया कस्माज्जनार्दन
Gandharyuvacha
Pandava dhartarashtrashcha drugdhah krishna parasparam
Upekshita vinashyantastvaya kasmajjanardana
25.37
शक्तेन बहुभृत्येन विपुले तिष्ठता बले
उभयत्र समर्थेन श्रुतवाक्येन चैव ह
Shaktena bahubhrityena vipule tishthata bale
Ubhayatra samarthena shrutavakyena chaiva ha
25.38
इच्छतोपेक्षितो नाशः कुरूणां मधुसूदन
यस्मात्त्वया महाबाहो फलं तस्मादवाप्नुहि
Ichchhatopekshito nashah kurunam madhusudana
Yasmattvaya mahabaho phalam tasmadavapnuhi
25.39
पतिशुश्रूषया यन्मे तपः किंचिदुपार्जितम्
तेन त्वां दुरवापात्मञ्शप्स्ये चक्रगदाधर
Patishushrushaya yanme tapah kinchiduparjitam
Tena tvam duravapatmanshapsye chakragadadhara
25.40
यस्मात्परस्परं घ्नन्तो ज्ञातयः कुरुपाण्डवाः
उपेक्षितास्ते गोविन्द तस्माज्ज्ञातीन्वधिष्यसि
Yasmatparasparam ghnanto gyatayah kurupandavah
Upekshitaste govinda tasmajgyatinvadhishyasi
25.41
त्वमप्युपस्थिते वर्षे षट्त्रिंशे मधुसूदन
हतज्ञातिर्हतामात्यो हतपुत्रो वनेचरः
कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि
Tvamapyupasthite varshe shattrinshe madhusudana
Hatagyatirhatamatyo hataputro vanecharah
Kutsitenabhyupayena nidhanam samavapsyasi
25.42
तवाप्येवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवाः
स्त्रियः परिपतिष्यन्ति यथैता भरतस्त्रियः
Tavapyevam hatasuta nihatagyatibandhavah
Striyah paripatishyanti yathaita bharatastriyah
25.43
वैशंपायन उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं घोरं वासुदेवो महामनाः
उवाच देवीं गान्धारीमीषदभ्युत्स्मयन्निव
Vaishampayana uvacha
Tachchhrutva vachanam ghoram vasudevo mahamanah
Uvacha devim gandharimishadabhyutsmayanniva
25.44
संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यो मद्विद्यते शुभे
जानेऽहमेतदप्येवं चीर्णं चरसि क्षत्रिये
Sanharta vrishnichakrasya nanyo madvidyate shubhe
Janehametadapyevam chirnam charasi kshatriye
25.45
अवध्यास्ते नरैरन्यैरपि वा देवदानवैः
परस्परकृतं नाशमतः प्राप्स्यन्ति यादवाः
Avadhyaste narairanyairapi va devadanavaih
Parasparakritam nashamatah prapsyanti yadavah
25.46
इत्युक्तवति दाशार्हे पाण्डवास्त्रस्तचेतसः
बभूवुर्भृशसंविग्ना निराशाश्चापि जीविते
Ityuktavati dasharhe pandavastrastachetasah
Babhuvurbhrishasanvigna nirashashchapi jivite