UtshovChapter 23
23.1
गान्धार्युवाच
एष शल्यो हतः शेते साक्षान्नकुलमातुलः
धर्मज्ञेन सता तात धर्मराजेन संयुगे
Gandharyuvacha
Esha shalyo hatah shete sakshannakulamatulah
Dharmagyena sata tata dharmarajena sanyuge
23.2
यस्त्वया स्पर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ
स एष निहतः शेते मद्रराजो महारथः
Yastvaya spardhate nityam sarvatra purusharshabha
Sa esha nihatah shete madrarajo maharathah
23.3
येन संगृह्णता तात रथमाधिरथेर्युधि
जयार्थं पाण्डुपुत्राणां तथा तेजोवधः कृतः
Yena sangrihnata tata rathamadhiratheryudhi
Jayartham panduputranam tatha tejovadhah kritah
23.4
अहो धिक्पश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम्
मुखं पद्मपलाशाक्षं वडैरादष्टमव्रणम्
Aho dhikpashya shalyasya purnachandrasudarshanam
Mukham padmapalashaksham vadairadashtamavranam
23.5
एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनसप्रभा
आस्याद्विनिःसृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभिः
Esha chamikarabhasya taptakanchanasaprabha
Asyadvinihsrita jihva bhakshyate krishna pakshibhih
23.6
युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशोभनम्
रुदन्त्यः पर्युपासन्ते मद्रराजकुलस्त्रियः
Yudhishthirena nihatam shalyam samitishobhanam
Rudantyah paryupasante madrarajakulastriyah
23.7
एताः सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं नरर्षभम्
क्रोशन्त्यभिसमासाद्य क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्
Etah susukshmavasana madrarajam nararshabham
Kroshantyabhisamasadya kshatriyah kshatriyarshabham
23.8
शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः स्थिताः
वाशिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नमिवर्षभम्
Shalyam nipatitam naryah parivaryabhitah sthitah
Vashita grishtayah panke parimagnamivarshabham
23.9
शल्यं शरणदं शूरं पश्यैनं रथसत्तमम्
शयानं वीरशयने शरैर्विशकलीकृतम्
Shalyam sharanadam shuram pashyainam rathasattamam
Shayanam virashayane sharairvishakalikritam
23.10
एष शैलालयो राजा भगदत्तः प्रतापवान्
गजाङ्कुशधरः श्रेष्ठः शेते भुवि निपातितः
Esha shailalayo raja bhagadattah pratapavan
Gajankushadharah shreshthah shete bhuvi nipatitah
23.11
यस्य रुक्ममयी माला शिरस्येषा विराजते
श्वापदैर्भक्ष्यमाणस्य शोभयन्तीव मूर्धजान्
Yasya rukmamayi mala shirasyesha virajate
Shvapadairbhakshyamanasya shobhayantiva murdhajan
23.12
एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत्सुदारुणम्
लोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य बलिना यथा
Etena kila parthasya yuddhamasitsudarunam
Lomaharshanamatyugram shakrasya balina yatha
23.13
योधयित्वा महाबाहुरेष पार्थं धनंजयम्
संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः
Yodhayitva mahabahuresha partham dhananjayam
Sanshayam gamayitva cha kuntiputrena patitah
23.14
यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्चन
स एष निहतः शेते भीष्मो भीष्मकृदाहवे
Yasya nasti samo loke shaurye virye cha kashchana
Sa esha nihatah shete bhishmo bhishmakridahave
23.15
पश्य शांतनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम्
युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यमम्बरात्
Pashya shantanavam krishna shayanam suryavarchasam
Yuganta iva kalena patitam suryamambarat
23.16
एष तप्त्वा रणे शत्रूञ्शस्त्रतापेन वीर्यवान्
नरसूर्योऽस्तमभ्येति सूर्योऽस्तमिव केशव
Esha taptva rane shatrunshastratapena viryavan
Narasuryostamabhyeti suryostamiva keshava
23.17
शरतल्पगतं वीरं धर्मे देवापिना समम्
शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते
Sharatalpagatam viram dharme devapina samam
Shayanam virashayane pashya shuranishevite
23.18
कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम्
आविश्य शेते भगवान्स्कन्दः शरवणं यथा
Karninalikanarachairastirya shayanottamam
Avishya shete bhagavanskandah sharavanam yatha
23.19
अतूलपूर्णं गाङ्गेयस्त्रिभिर्बाणैः समन्वितम्
उपधायोपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना
Atulapurnam gangeyastribhirbanaih samanvitam
Upadhayopadhanagryam dattam gandivadhanvana
23.20
पालयानः पितुः शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशाः
एष शांतनवः शेते माधवाप्रतिमो युधि
Palayanah pituh shastramurdhvareta mahayashah
Esha shantanavah shete madhavapratimo yudhi
23.21
धर्मात्मा तात धर्मज्ञः पारंपर्येण निर्णये
अमर्त्य इव मर्त्यः सन्नेष प्राणानधारयत्
Dharmatma tata dharmagyah paramparyena nirnaye
Amartya iva martyah sannesha prananadharayat
23.22
नास्ति युद्धे कृती कश्चिन्न विद्वान्न पराक्रमी
यत्र शांतनवो भीष्मः शेतेऽद्य निहतः परैः
Nasti yuddhe kriti kashchinna vidvanna parakrami
Yatra shantanavo bhishmah shetedya nihatah paraih
23.23
स्वयमेतेन शूरेण पृच्छ्यमानेन पाण्डवैः
धर्मज्ञेनाहवे मृत्युराख्यातः सत्यवादिना
Svayametena shurena prichchhyamanena pandavaih
Dharmagyenahave mrityurakhyatah satyavadina
23.24
प्रनष्टः कुरुवंशश्च पुनर्येन समुद्धृतः
स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम्
Pranashtah kuruvanshashcha punaryena samuddhritah
Sa gatah kurubhih sardham mahabuddhih parabhavam
23.25
धर्मेषु कुरवः कं नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव
गते देवव्रते स्वर्गं देवकल्पे नरर्षभे
Dharmeshu kuravah kam nu pariprakshyanti madhava
Gate devavrate svargam devakalpe nararshabhe
23.26
अर्जुनस्य विनेतारमाचार्यं सात्यकेस्तथा
तं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुसत्तमम्
Arjunasya vinetaramacharyam satyakestatha
Tam pashya patitam dronam kurunam gurusattamam
23.27
अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वरः
भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणोऽपि माधव
Astram chaturvidham veda yathaiva tridasheshvarah
Bhargavo va mahaviryastatha dronopi madhava
23.28
यस्य प्रसादाद्बीभत्सुः पाण्डवः कर्म दुष्करम्
चकार स हतः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन्
Yasya prasadadbibhatsuh pandavah karma dushkaram
Chakara sa hatah shete nainamastranyapalayan
23.29
यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति स्म पाण्डवान्
सोऽयं शस्त्रभृतां श्रेष्ठो द्रोणः शस्त्रैः पृथक्कृतः
Yam purodhaya kurava ahvayanti sma pandavan
Soyam shastrabhritam shreshtho dronah shastraih prithakkritah
23.30
यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नेरिवाभवत्
स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावकः
Yasya nirdahatah senam gatiragnerivabhavat
Sa bhumau nihatah shete shantarchiriva pavakah
23.31
धनुर्मुष्टिरशीर्णश्च हस्तावापश्च माधव
द्रोणस्य निहतस्यापि दृश्यते जीवतो यथा
Dhanurmushtirashirnashcha hastavapashcha madhava
Dronasya nihatasyapi drishyate jivato yatha
23.32
वेदा यस्माच्च चत्वारः सर्वास्त्राणि च केशव
अनपेतानि वै शूराद्यथैवादौ प्रजापतेः
Veda yasmachcha chatvarah sarvastrani cha keshava
Anapetani vai shuradyathaivadau prajapateh
23.33
वन्दनार्हाविमौ तस्य बन्दिभिर्वन्दितौ शुभौ
गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ
Vandanarhavimau tasya bandibhirvanditau shubhau
Gomayavo vikarshanti padau shishyashatarchitau
23.34
द्रोणं द्रुपदपुत्रेण निहतं मधुसूदन
कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना
Dronam drupadaputrena nihatam madhusudana
Kripi kripanamanvaste duhkhopahatachetana
23.35
तां पश्य रुदतीमार्तां मुक्तकेशीमधोमुखीम्
हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम्
Tam pashya rudatimartam muktakeshimadhomukhim
Hatam patimupasantim dronam shastrabhritam varam
23.36
बाणैर्भिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव
उपास्ते वै मृधे द्रोणं जटिला ब्रह्मचारिणी
Banairbhinnatanutranam dhrishtadyumnena keshava
Upaste vai mridhe dronam jatila brahmacharini
23.37
प्रेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणमातुरा
हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी
Pretakritye cha yatate kripi kripanamatura
Hatasya samare bhartuh sukumari yashasvini
23.38
अग्नीनाहृत्य विधिवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वशः
द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगाः
Agninahritya vidhivachchitam prajvalya sarvashah
Dronamadhaya gayanti trini samani samagah
23.39
किरन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्मचारिणः
धनुर्भिः शक्तिभिश्चैव रथनीडैश्च माधव
Kiranti cha chitamete jatila brahmacharinah
Dhanurbhih shaktibhishchaiva rathanidaishcha madhava
23.40
शस्त्रैश्च विविधैरन्यैर्धक्ष्यन्ते भूरितेजसम्
त एते द्रोणमाधाय शंसन्ति च रुदन्ति च
Shastraishcha vividhairanyairdhakshyante bhuritejasam
Ta ete dronamadhaya shansanti cha rudanti cha
23.41
सामभिस्त्रिभिरन्तःस्थैरनुशंसन्ति चापरे
अग्नावग्निमिवाधाय द्रोणं हुत्वा हुताशने
Samabhistribhirantahsthairanushansanti chapare
Agnavagnimivadhaya dronam hutva hutashane
23.42
गच्छन्त्यभिमुखा गङ्गां द्रोणशिष्या द्विजातयः
अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तदा
Gachchhantyabhimukha gangam dronashishya dvijatayah
Apasavyam chitim kritva puraskritya kripim tada