UtshovChapter 16
16.1
वैशंपायन उवाच
एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामाविकर्तनम्
अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं दिव्येन चक्षुषा
Vaishampayana uvacha
Evamuktva tu gandhari kurunamavikartanam
Apashyattatra tishthanti sarvam divyena chakshusha
16.2
पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी
उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी
Pativrata mahabhaga samanavratacharini
Ugrena tapasa yukta satatam satyavadini
16.3
वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः
दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत्
Varadanena krishnasya maharsheh punyakarmanah
Divyagyanabalopeta vividham paryadevayat
16.4
ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथान्तिके
रणाजिरं नृवीराणामद्भुतं लोमहर्षणम्
Dadarsha sa buddhimati duradapi yathantike
Ranajiram nriviranamadbhutam lomaharshanam
16.5
अस्थिकेशपरिस्तीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम्
शरीरैर्बहुसाहस्रैर्विनिकीर्णं समन्ततः
Asthikeshaparistirnam shonitaughapariplutam
Sharirairbahusahasrairvinikirnam samantatah
16.6
गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराविलैः
शरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः
Gajashvarathayodhanamavritam rudhiravilaih
Sharirairashiraskaishcha videhaishcha shiroganaih
16.7
गजाश्वनरवीराणां निःसत्त्वैरभिसंवृतम्
सृगालबडकाकोलकङ्ककाकनिषेवितम्
Gajashvanaraviranam nihsattvairabhisanvritam
Srigalabadakakolakankakakanishevitam
16.8
रक्षसां पुरुषादानां मोदनं कुरराकुलम्
अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम्
Rakshasam purushadanam modanam kurarakulam
Ashivabhih shivabhishcha naditam gridhrasevitam
16.9
ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः
पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः
Tato vyasabhyanugyato dhritarashtro mahipatih
Panduputrashcha te sarve yudhishthirapurogamah
16.10
वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम्
कुरुस्त्रियः समासाद्य जग्मुरायोधनं प्रति
Vasudevam puraskritya hatabandhum cha parthivam
Kurustriyah samasadya jagmurayodhanam prati
16.11
समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः
अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन्
Samasadya kurukshetram tah striyo nihateshvarah
Apashyanta hatanstatra putranbhratrinpitrinpatin
16.12
क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणान्वै गोमायुबडवायसैः
भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः
Kravyadairbhakshyamananvai gomayubadavayasaih
Bhutaih pishachai rakshobhirvividhaishcha nishacharaih
16.13
रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः
महार्हेभ्योऽथ यानेभ्यो विक्रोशन्त्यो निपेतिरे
Rudrakridanibham drishtva tada vishasanam striyah
Maharhebhyotha yanebhyo vikroshantyo nipetire
16.14
अदृष्टपूर्वं पश्यन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः
शरीरेष्वस्खलन्नन्या न्यपतंश्चापरा भुवि
Adrishtapurvam pashyantyo duhkharta bharatastriyah
Sharireshvaskhalannanya nyapatanshchapara bhuvi
16.15
श्रान्तानां चाप्यनाथानां नासीत्काचन चेतना
पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत्
Shrantanam chapyanathanam nasitkachana chetana
Panchalakuruyoshanam kripanam tadabhunmahat
16.16
दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम्
दृष्ट्वायोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा
Duhkhopahatachittabhih samantadanunaditam
Drishtvayodhanamatyugram dharmagya subalatmaja
16.17
ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्त्र्य पुरुषोत्तमम्
कुरूणां वैशसं दृष्ट्वा दुःखाद्वचनमब्रवीत्
Tatah sa pundarikakshamamantrya purushottamam
Kurunam vaishasam drishtva duhkhadvachanamabravit
16.18
पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः
प्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीरिव माधव
Pashyaitah pundarikaksha snusha me nihateshvarah
Prakirnakeshah kroshantih kuraririva madhava
16.19
अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान्
पृथगेवाभ्यधावन्त पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन्
Amustvabhisamagamya smarantyo bharatarshabhan
Prithagevabhyadhavanta putranbhratrinpitrinpatin
16.20
वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्राभिरावृतम्
क्वचिच्च वीरपत्नीभिर्हतवीराभिराकुलम्
Virasubhirmahabaho hataputrabhiravritam
Kvachichcha virapatnibhirhatavirabhirakulam
16.21
शोभितं पुरुषव्याघ्रैर्भीष्मकर्णाभिमन्युभिः
द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः
Shobhitam purushavyaghrairbhishmakarnabhimanyubhih
Dronadrupadashalyaishcha jvaladbhiriva pavakaih
16.22
काञ्चनैः कवचैर्निष्कैर्मणिभिश्च महात्मनाम्
अङ्गदैर्हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम्
Kanchanaih kavachairnishkairmanibhishcha mahatmanam
Angadairhastakeyuraih sragbhishcha samalankritam
16.23
वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैरपि
खड्गैश्च विमलैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः
Virabahuvisrishtabhih shaktibhih parighairapi
Khadgaishcha vimalaistikshnaih sasharaishcha sharasanaih
16.24
क्रव्यादसंघैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित्
क्वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैरपरैः क्वचित्
Kravyadasanghairmuditaistishthadbhih sahitaih kvachit
Kvachidakridamanaishcha shayanairaparaih kvachit
16.25
एतदेवंविधं वीर संपश्यायोधनं विभो
पश्यमाना च दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन
Etadevanvidham vira sampashyayodhanam vibho
Pashyamana cha dahyami shokenaham janardana
16.26
पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन
पञ्चानामिव भूतानां नाहं वधमचिन्तयम्
Panchalanam kurunam cha vinasham madhusudana
Panchanamiva bhutanam naham vadhamachintayam
16.27
तान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च निष्कर्षन्त्यसृगुक्षितान्
निगृह्य कवचेषूग्रा भक्षयन्ति सहस्रशः
Tansuparnashcha gridhrashcha nishkarshantyasrigukshitan
Nigrihya kavacheshugra bhakshayanti sahasrashah
16.28
जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोणभीष्मयोः
अभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति
Jayadrathasya karnasya tathaiva dronabhishmayoh
Abhimanyorvinasham cha kashchintayitumarhati
16.29
अवध्यकल्पान्निहतान्दृष्ट्वाहं मधुसूदन
गृध्रकङ्कबडश्येनश्वसृगालादनीकृतान्
Avadhyakalpannihatandrishtvaham madhusudana
Gridhrakankabadashyenashvasrigaladanikritan
16.30
अमर्षवशमापन्नान्दुर्योधनवशे स्थितान्
पश्येमान्पुरुषव्याघ्रान्संशान्तान्पावकानिव
Amarshavashamapannanduryodhanavashe sthitan
Pashyemanpurushavyaghransanshantanpavakaniva
16.31
शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च
विपन्नास्तेऽद्य वसुधां विवृतामधिशेरते
Shayananyuchitah sarve mriduni vimalani cha
Vipannastedya vasudham vivritamadhisherate
16.32
बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताः
शिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः
Bandibhih satatam kale stuvadbhirabhinanditah
Shivanamashiva ghorah shrinvanti vividha girah
16.33
ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः
चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते
Ye pura sherate virah shayaneshu yashasvinah
Chandanagurudigdhangastedya pansushu sherate
16.34
तेषामाभरणान्येते गृध्रगोमायुवायसाः
आक्षिपन्त्यशिवा घोरा विनदन्तः पुनः पुनः
Teshamabharananyete gridhragomayuvayasah
Akshipantyashiva ghora vinadantah punah punah
16.35
चापानि विशिखान्पीतान्निस्त्रिंशान्विमला गदाः
युद्धाभिमानिनः प्रीता जीवन्त इव बिभ्रति
Chapani vishikhanpitannistrinshanvimala gadah
Yuddhabhimaninah prita jivanta iva bibhrati
16.36
सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताः
ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते हरितस्रजः
Surupavarna bahavah kravyadairavaghattitah
Rishabhapratirupakshah sherate haritasrajah
16.37
अपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः
शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः
Apare punaralingya gadah parighabahavah
Sheratebhimukhah shura dayita iva yoshitah
16.38
बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च
न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन
Bibhratah kavachanyanye vimalanyayudhani cha
Na dharshayanti kravyada jivantiti janardana
16.39
क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम्
शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः
Kravyadaih krishyamananamaparesham mahatmanam
Shatakaumbhyah srajashchitra viprakirnah samantatah
16.40
एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम्
कण्ठान्तरगतान्हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः
Ete gomayavo bhima nihatanam yashasvinam
Kanthantaragatanharanakshipanti sahasrashah
16.41
सर्वेष्वपररात्रेषु याननन्दन्त बन्दिनः
स्तुतिभिश्च परार्ध्याभिरुपचारैश्च शिक्षिताः
Sarveshvapararatreshu yananandanta bandinah
Stutibhishcha parardhyabhirupacharaishcha shikshitah
16.42
तानिमाः परिदेवन्ति दुःखार्ताः परमाङ्गनाः
कृपणं वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम्
Tanimah paridevanti duhkhartah paramanganah
Kripanam vrishnishardula duhkhashokardita bhrisham
16.43
रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि वै
मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव
Raktotpalavananiva vibhanti ruchirani vai
Mukhani paramastrinam parishushkani keshava
16.44
रुदितोपरता ह्येता ध्यायन्त्यः संपरिप्लुताः
कुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः
Ruditoparata hyeta dhyayantyah sampariplutah
Kurustriyobhigachchhanti tena tenaiva duhkhitah
16.45
एतान्यादित्यवर्णानि तपनीयनिभानि च
रोषरोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम्
Etanyadityavarnani tapaniyanibhani cha
Rosharodanatamrani vaktrani kuruyoshitam
16.46
आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम्
इतरेतरसंक्रन्दान्न विजानन्ति योषितः
Asamaparipurnartham nishamya paridevitam
Itaretarasankrandanna vijananti yoshitah
16.47
एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च
विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम्
Eta dirghamivochchhvasya vikrushya cha vilapya cha
Vispandamana duhkhena vira jahati jivitam
16.48
बह्व्यो दृष्ट्वा शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः
Bahvyo drishtva sharirani kroshanti vilapanti cha
Panibhishchapara ghnanti shiransi mridupanayah
16.49
शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गैर्यूथशः कृतैः
इतरेतरसंपृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी
Shirobhih patitairhastaih sarvangairyuthashah kritaih
Itaretarasampriktairakirna bhati medini
16.50
विशिरस्कानथो कायान्दृष्ट्वा घोराभिनन्दिनः
मुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च
Vishiraskanatho kayandrishtva ghorabhinandinah
Muhyantyanuchita naryo videhani shiransi cha
16.51
शिरः कायेन संधाय प्रेक्षमाणा विचेतसः
अपश्यन्त्यो परं तत्र नेदमस्येति दुःखिताः
Shirah kayena sandhaya prekshamana vichetasah
Apashyantyo param tatra nedamasyeti duhkhitah
16.52
बाहूरुचरणानन्यान्विशिखोन्मथितान्पृथक्
संदधत्योऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनः पुनः
Bahurucharanananyanvishikhonmathitanprithak
Sandadhatyosukhavishta murchhantyetah punah punah
16.53
उत्कृत्तशिरसश्चान्यान्विजग्धान्मृगपक्षिभिः
दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन्भरतयोषितः
Utkrittashirasashchanyanvijagdhanmrigapakshibhih
Drishtva kashchinna jananti bhartrinbharatayoshitah
16.54
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदन
प्रेक्ष्य भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्पतींश्च निहतान्परैः
Panibhishchapara ghnanti shiransi madhusudana
Prekshya bhratrinpitrinputranpatinshcha nihatanparaih
16.55
बाहुभिश्च सखड्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः
अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा
Bahubhishcha sakhadgaishcha shirobhishcha sakundalaih
Agamyakalpa prithivi mansashonitakardama
16.56
न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताः
भ्रातृभिः पितृभिः पुत्रैरुपकीर्णां वसुंधराम्
Na duhkheshuchitah purvam duhkham gahantyaninditah
Bhratribhih pitribhih putrairupakirnam vasundharam
16.57
यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन
स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः
Yuthaniva kishorinam sukeshinam janardana
Snushanam dhritarashtrasya pashya vrindanyanekashah
16.58
अतो दुःखतरं किं नु केशव प्रतिभाति मे
यदिमाः कुर्वते सर्वा रूपमुच्चावचं स्त्रियः
Ato duhkhataram kim nu keshava pratibhati me
Yadimah kurvate sarva rupamuchchavacham striyah
16.59
नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु
या पश्यामि हतान्पुत्रान्पौत्रान्भ्रातॄंश्च केशव
एवमार्ता विलपती ददर्श निहतं सुतम्
Nunamacharitam papam maya purveshu janmasu
Ya pashyami hatanputranpautranbhratrinshcha keshava
Evamarta vilapati dadarsha nihatam sutam