UtshovChapter 12
12.1
वैशंपायन उवाच
तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे यदूनामृषभस्ततः
अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
Vaishampayana uvacha
Tasminprayate durdharshe yadunamrishabhastatah
Abravitpundarikakshah kuntiputram yudhishthiram
12.2
एष पाण्डव ते भ्राता पुत्रशोकमपारयन्
जिघांसुर्द्रौणिमाक्रन्दे याति भारत भारतः
Esha pandava te bhrata putrashokamaparayan
Jighansurdraunimakrande yati bharata bharatah
12.3
भीमः प्रियस्ते सर्वेभ्यो भ्रातृभ्यो भरतर्षभ
तं कृच्छ्रगतमद्य त्वं कस्मान्नाभ्यवपद्यसे
Bhimah priyaste sarvebhyo bhratribhyo bharatarshabha
Tam krichchhragatamadya tvam kasmannabhyavapadyase
12.4
यत्तदाचष्ट पुत्राय द्रोणः परपुरंजयः
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम दहेद्यत्पृथिवीमपि
Yattadachashta putraya dronah parapuranjayah
Astram brahmashiro nama dahedyatprithivimapi
12.5
तन्महात्मा महाभागः केतुः सर्वधनुष्मताम्
प्रत्यपादयदाचार्यः प्रीयमाणो धनंजयम्
Tanmahatma mahabhagah ketuh sarvadhanushmatam
Pratyapadayadacharyah priyamano dhananjayam
12.6
तत्पुत्रोऽस्यैवमेवैनमन्वयाचदमर्षणः
ततः प्रोवाच पुत्राय नातिहृष्टमना इव
Tatputrosyaivamevainamanvayachadamarshanah
Tatah provacha putraya natihrishtamana iva
12.7
विदितं चापलं ह्यासीदात्मजस्य महात्मनः
सर्वधर्मविदाचार्यो नान्विषत्सततं सुतम्
Viditam chapalam hyasidatmajasya mahatmanah
Sarvadharmavidacharyo nanvishatsatatam sutam
12.8
परमापद्गतेनापि न स्म तात त्वया रणे
इदमस्त्रं प्रयोक्तव्यं मानुषेषु विशेषतः
Paramapadgatenapi na sma tata tvaya rane
Idamastram prayoktavyam manusheshu visheshatah
12.9
इत्युक्तवान्गुरुः पुत्रं द्रोणः पश्चादथोक्तवान्
न त्वं जातु सतां मार्गे स्थातेति पुरुषर्षभ
Ityuktavanguruh putram dronah pashchadathoktavan
Na tvam jatu satam marge sthateti purusharshabha
12.10
स तदाज्ञाय दुष्टात्मा पितुर्वचनमप्रियम्
निराशः सर्वकल्याणैः शोचन्पर्यपतन्महीम्
Sa tadagyaya dushtatma piturvachanamapriyam
Nirashah sarvakalyanaih shochanparyapatanmahim
12.11
ततस्तदा कुरुश्रेष्ठ वनस्थे त्वयि भारत
अवसद्द्वारकामेत्य वृष्णिभिः परमार्चितः
Tatastada kurushreshtha vanasthe tvayi bharata
Avasaddvarakametya vrishnibhih paramarchitah
12.12
स कदाचित्समुद्रान्ते वसन्द्रारवतीमनु
एक एकं समागम्य मामुवाच हसन्निव
Sa kadachitsamudrante vasandraravatimanu
Eka ekam samagamya mamuvacha hasanniva
12.13
यत्तदुग्रं तपः कृष्ण चरन्सत्यपराक्रमः
अगस्त्याद्भारताचार्यः प्रत्यपद्यत मे पिता
Yattadugram tapah krishna charansatyaparakramah
Agastyadbharatacharyah pratyapadyata me pita
12.14
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम देवगन्धर्वपूजितम्
तदद्य मयि दाशार्ह यथा पितरि मे तथा
Astram brahmashiro nama devagandharvapujitam
Tadadya mayi dasharha yatha pitari me tatha
12.15
अस्मत्तस्तदुपादाय दिव्यमस्त्रं यदूत्तम
ममाप्यस्त्रं प्रयच्छ त्वं चक्रं रिपुहरं रणे
Asmattastadupadaya divyamastram yaduttama
Mamapyastram prayachchha tvam chakram ripuharam rane
12.16
स राजन्प्रीयमाणेन मयाप्युक्तः कृताञ्जलिः
याचमानः प्रयत्नेन मत्तोऽस्त्रं भरतर्षभ
Sa rajanpriyamanena mayapyuktah kritanjalih
Yachamanah prayatnena mattostram bharatarshabha
12.17
देवदानवगन्धर्वमनुष्यपतगोरगाः
न समा मम वीर्यस्य शतांशेनापि पिण्डिताः
Devadanavagandharvamanushyapatagoragah
Na sama mama viryasya shatanshenapi pinditah
12.18
इदं धनुरियं शक्तिरिदं चक्रमियं गदा
यद्यदिच्छसि चेदस्त्रं मत्तस्तत्तद्ददानि ते
Idam dhanuriyam shaktiridam chakramiyam gada
Yadyadichchhasi chedastram mattastattaddadani te
12.19
यच्छक्नोषि समुद्यन्तुं प्रयोक्तुमपि वा रणे
तद्गृहाण विनास्त्रेण यन्मे दातुमभीप्ससि
Yachchhaknoshi samudyantum prayoktumapi va rane
Tadgrihana vinastrena yanme datumabhipsasi
12.20
स सुनाभं सहस्रारं वज्रनाभमयस्मयम्
वव्रे चक्रं महाबाहो स्पर्धमानो मया सह
Sa sunabham sahasraram vajranabhamayasmayam
Vavre chakram mahabaho spardhamano maya saha
12.21
गृहाण चक्रमित्युक्तो मया तु तदनन्तरम्
जग्राहोपेत्य सहसा चक्रं सव्येन पाणिना
न चैतदशकत्स्थानात्संचालयितुमच्युत
Grihana chakramityukto maya tu tadanantaram
Jagrahopetya sahasa chakram savyena panina
Na chaitadashakatsthanatsanchalayitumachyuta
12.22
अथ तद्दक्षिणेनापि ग्रहीतुमुपचक्रमे
सर्वयत्नेन तेनापि गृह्णन्नेतदकल्पयत्
Atha taddakshinenapi grahitumupachakrame
Sarvayatnena tenapi grihnannetadakalpayat
12.23
ततः सर्वबलेनापि यच्चैतन्न शशाक सः
उद्धर्तुं वा चालयितुं द्रौणिः परमदुर्मनाः
कृत्वा यत्नं परं श्रान्तः स न्यवर्तत भारत
Tatah sarvabalenapi yachchaitanna shashaka sah
Uddhartum va chalayitum draunih paramadurmanah
Kritva yatnam param shrantah sa nyavartata bharata
12.24
निवृत्तमथ तं तस्मादभिप्रायाद्विचेतसम्
अहमामन्त्र्य सुस्निग्धमश्वत्थामानमब्रुवम्
Nivrittamatha tam tasmadabhiprayadvichetasam
Ahamamantrya susnigdhamashvatthamanamabruvam
12.25
यः स देवमनुष्येषु प्रमाणं परमं गतः
गाण्डीवधन्वा श्वेताश्वः कपिप्रवरकेतनः
Yah sa devamanushyeshu pramanam paramam gatah
Gandivadhanva shvetashvah kapipravaraketanah
12.26
यः साक्षाद्देवदेवेशं शितिकण्ठमुमापतिम्
द्वंद्वयुद्धे पराजिष्णुस्तोषयामास शंकरम्
Yah sakshaddevadevesham shitikanthamumapatim
Dvandvayuddhe parajishnustoshayamasa shankaram
12.27
यस्मात्प्रियतरो नास्ति ममान्यः पुरुषो भुवि
नादेयं यस्य मे किंचिदपि दाराः सुतास्तथा
Yasmatpriyataro nasti mamanyah purusho bhuvi
Nadeyam yasya me kinchidapi darah sutastatha
12.28
तेनापि सुहृदा ब्रह्मन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा
नोक्तपूर्वमिदं वाक्यं यत्त्वं मामभिभाषसे
Tenapi suhrida brahmanparthenaklishtakarmana
Noktapurvamidam vakyam yattvam mamabhibhashase
12.29
ब्रह्मचर्यं महद्घोरं चीर्त्वा द्वादशवार्षिकम्
हिमवत्पार्श्वमभ्येत्य यो मया तपसार्चितः
Brahmacharyam mahadghoram chirtva dvadashavarshikam
Himavatparshvamabhyetya yo maya tapasarchitah
12.30
समानव्रतचारिण्यां रुक्मिण्यां योऽन्वजायत
सनत्कुमारस्तेजस्वी प्रद्युम्नो नाम मे सुतः
Samanavratacharinyam rukminyam yonvajayata
Sanatkumarastejasvi pradyumno nama me sutah
12.31
तेनाप्येतन्महद्दिव्यं चक्रमप्रतिमं मम
न प्रार्थितमभून्मूढ यदिदं प्रार्थितं त्वया
Tenapyetanmahaddivyam chakramapratimam mama
Na prarthitamabhunmudha yadidam prarthitam tvaya
12.32
रामेणातिबलेनैतन्नोक्तपूर्वं कदाचन
न गदेन न साम्बेन यदिदं प्रार्थितं त्वया
Ramenatibalenaitannoktapurvam kadachana
Na gadena na sambena yadidam prarthitam tvaya
12.33
द्वारकावासिभिश्चान्यैर्वृष्ण्यन्धकमहारथैः
नोक्तपूर्वमिदं जातु यदिदं प्रार्थितं त्वया
Dvarakavasibhishchanyairvrishnyandhakamaharathaih
Noktapurvamidam jatu yadidam prarthitam tvaya
12.34
भारताचार्यपुत्रः सन्मानितः सर्वयादवैः
चक्रेण रथिनां श्रेष्ठ किं नु तात युयुत्ससे
Bharatacharyaputrah sanmanitah sarvayadavaih
Chakrena rathinam shreshtha kim nu tata yuyutsase
12.35
एवमुक्तो मया द्रौणिर्मामिदं प्रत्युवाच ह
प्रयुज्य भवते पूजां योत्स्ये कृष्ण त्वयेत्युत
Evamukto maya draunirmamidam pratyuvacha ha
Prayujya bhavate pujam yotsye krishna tvayetyuta
12.36
ततस्ते प्रार्थितं चक्रं देवदानवपूजितम्
अजेयः स्यामिति विभो सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Tataste prarthitam chakram devadanavapujitam
Ajeyah syamiti vibho satyametadbravimi te
12.37
त्वत्तोऽहं दुर्लभं काममनवाप्यैव केशव
प्रतियास्यामि गोविन्द शिवेनाभिवदस्व माम्
Tvattoham durlabham kamamanavapyaiva keshava
Pratiyasyami govinda shivenabhivadasva mam
12.38
एतत्सुनाभं वृष्णीनामृषभेण त्वया धृतम्
चक्रमप्रतिचक्रेण भुवि नान्योऽभिपद्यते
Etatsunabham vrishninamrishabhena tvaya dhritam
Chakramapratichakrena bhuvi nanyobhipadyate
12.39
एतावदुक्त्वा द्रौणिर्मां युग्यमश्वान्धनानि च
आदायोपययौ बालो रत्नानि विविधानि च
Etavaduktva draunirmam yugyamashvandhanani cha
Adayopayayau balo ratnani vividhani cha
12.40
स संरम्भी दुरात्मा च चपलः क्रूर एव च
वेद चास्त्रं ब्रह्मशिरस्तस्माद्रक्ष्यो वृकोदरः
Sa sanrambhi duratma cha chapalah krura eva cha
Veda chastram brahmashirastasmadrakshyo vrikodarah