UtshovChapter 99
99.1
भीष्म उवाच
पुनर्भरतवंशस्य हेतुं संतानवृद्धये
वक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदतः शृणु
Bhishma uvacha
Punarbharatavanshasya hetum santanavriddhaye
Vakshyami niyatam matastanme nigadatah shrinu
99.2
ब्राह्मणो गुणवान्कश्चिद्धनेनोपनिमन्त्र्यताम्
विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत्प्रजाः
Brahmano gunavankashchiddhanenopanimantryatam
Vichitraviryakshetreshu yah samutpadayetprajah
99.3
वैशंपायन उवाच
ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया
विहसन्तीव सव्रीडमिदं वचनमब्रवीत्
Vaishampayana uvacha
Tatah satyavati bhishmam vacha sansajjamanaya
Vihasantiva savridamidam vachanamabravit
99.4
सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत
विश्वासात्ते प्रवक्ष्यामि संतानाय कुलस्य च
न ते शक्यमनाख्यातुमापद्धीयं तथाविधा
Satyametanmahabaho yatha vadasi bharata
Vishvasatte pravakshyami santanaya kulasya cha
Na te shakyamanakhyatumapaddhiyam tathavidha
99.5
त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गतिः
तस्मान्निशम्य वाक्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम्
Tvameva nah kule dharmastvam satyam tvam para gatih
Tasmannishamya vakyam me kurushva yadanantaram
99.6
धर्मयुक्तस्य धर्मात्मन्पितुरासीत्तरी मम
सा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवने
Dharmayuktasya dharmatmanpiturasittari mama
Sa kadachidaham tatra gata prathamayauvane
99.7
अथ धर्मभृतां श्रेष्ठः परमर्षिः पराशरः
आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन्यमुनां नदीम्
Atha dharmabhritam shreshthah paramarshih parasharah
Ajagama tarim dhimanstarishyanyamunam nadim
99.8
स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत्तदा
सान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं बहु
Sa taryamano yamunam mamupetyabravittada
Santvapurvam munishreshthah kamarto madhuram bahu
99.9
तमहं शापभीता च पितुर्भीता च भारत
वरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे
Tamaham shapabhita cha piturbhita cha bharata
Varairasulabhairukta na pratyakhyatumutsahe
99.10
अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत्
तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत
Abhibhuya sa mam balam tejasa vashamanayat
Tamasa lokamavritya naugatameva bharata
99.11
मत्स्यगन्धो महानासीत्पुरा मम जुगुप्सितः
तमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात्स मे मुनिः
Matsyagandho mahanasitpura mama jugupsitah
Tamapasya shubham gandhamimam pradatsa me munih
99.12
ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सृज्य मामकम्
द्वीपेऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि
Tato mamaha sa munirgarbhamutsrijya mamakam
Dvipesya eva saritah kanyaiva tvam bhavishyasi
99.13
पाराशर्यो महायोगी स बभूव महानृषिः
कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति स्मृतः
Parasharyo mahayogi sa babhuva mahanrishih
Kanyaputro mama pura dvaipayana iti smritah
99.14
यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवानृषिः
लोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्ण्यात्कृष्णत्वमेव च
Yo vyasya vedanshchaturastapasa bhagavanrishih
Loke vyasatvamapede karshnyatkrishnatvameva cha
99.15
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिषः
स नियुक्तो मया व्यक्तं त्वया च अमितद्युते
भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणमपत्यं जनयिष्यति
Satyavadi shamaparastapasvi dagdhakilbishah
Sa niyukto maya vyaktam tvaya cha amitadyute
Bhratuh kshetreshu kalyanamapatyam janayishyati
99.16
स हि मामुक्तवांस्तत्र स्मरेः कृत्येषु मामिति
तं स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वमिच्छसि
Sa hi mamuktavanstatra smareh krityeshu mamiti
Tam smarishye mahabaho yadi bhishma tvamichchhasi
99.17
तव ह्यनुमते भीष्म नियतं स महातपाः
विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिष्यति
Tava hyanumate bhishma niyatam sa mahatapah
Vichitraviryakshetreshu putranutpadayishyati
99.18
महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिरब्रवीत्
धर्ममर्थं च कामं च त्रीनेतान्योऽनुपश्यति
Maharsheh kirtane tasya bhishmah pranjalirabravit
Dharmamartham cha kamam cha trinetanyonupashyati
99.19
अर्थमर्थानुबन्धं च धर्मं धर्मानुबन्धनम्
कामं कामानुबन्धं च विपरीतान्पृथक्पृथक्
यो विचिन्त्य धिया सम्यग्व्यवस्यति स बुद्धिमान्
Arthamarthanubandham cha dharmam dharmanubandhanam
Kamam kamanubandham cha viparitanprithakprithak
Yo vichintya dhiya samyagvyavasyati sa buddhiman
99.20
तदिदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नः
उक्तं भवत्या यच्छ्रेयः परमं रोचते मम
Tadidam dharmayuktam cha hitam chaiva kulasya nah
Uktam bhavatya yachchhreyah paramam rochate mama
99.21
ततस्तस्मिन्प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन
कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम्
Tatastasminpratigyate bhishmena kurunandana
Krishnadvaipayanam kali chintayamasa vai munim
99.22
स वेदान्विब्रुवन्धीमान्मातुर्विज्ञाय चिन्तितम्
प्रादुर्बभूवाविदितः क्षणेन कुरुनन्दन
Sa vedanvibruvandhimanmaturvigyaya chintitam
Pradurbabhuvaviditah kshanena kurunandana
99.23
तस्मै पूजां तदा दत्त्वा सुताय विधिपूर्वकम्
परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्नवैरभिषिच्य च
मुमोच बाष्पं दाशेयी पुत्रं दृष्ट्वा चिरस्य तम्
Tasmai pujam tada dattva sutaya vidhipurvakam
Parishvajya cha bahubhyam prasnavairabhishichya cha
Mumocha bashpam dasheyi putram drishtva chirasya tam
99.24
तामद्भिः परिषिच्यार्तां महर्षिरभिवाद्य च
मातरं पूर्वजः पुत्रो व्यासो वचनमब्रवीत्
Tamadbhih parishichyartam maharshirabhivadya cha
Mataram purvajah putro vyaso vachanamabravit
99.25
भवत्या यदभिप्रेतं तदहं कर्तुमागतः
शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव
Bhavatya yadabhipretam tadaham kartumagatah
Shadhi mam dharmatattvagye karavani priyam tava
99.26
तस्मै पूजां ततोऽकार्षीत्पुरोधाः परमर्षये
स च तां प्रतिजग्राह विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्
Tasmai pujam tatokarshitpurodhah paramarshaye
Sa cha tam pratijagraha vidhivanmantrapurvakam
99.27
तमासनगतं माता पृष्ट्वा कुशलमव्ययम्
सत्यवत्यभिवीक्ष्यैनमुवाचेदमनन्तरम्
Tamasanagatam mata prishtva kushalamavyayam
Satyavatyabhivikshyainamuvachedamanantaram
99.28
मातापित्रोः प्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवे
तेषां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशयः
Matapitroh prajayante putrah sadharanah kave
Tesham pita yatha svami tatha mata na sanshayah
99.29
विधातृविहितः स त्वं यथा मे प्रथमः सुतः
विचित्रवीर्यो ब्रह्मर्षे तथा मेऽवरजः सुतः
Vidhatrivihitah sa tvam yatha me prathamah sutah
Vichitraviryo brahmarshe tatha mevarajah sutah
99.30
यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वमपि मातृतः
भ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे
Yathaiva pitrito bhishmastatha tvamapi matritah
Bhrata vichitraviryasya yatha va putra manyase
99.31
अयं शांतनवः सत्यं पालयन्सत्यविक्रमः
बुद्धिं न कुरुतेऽपत्ये तथा राज्यानुशासने
Ayam shantanavah satyam palayansatyavikramah
Buddhim na kurutepatye tatha rajyanushasane
99.32
स त्वं व्यपेक्षया भ्रातुः संतानाय कुलस्य च
भीष्मस्य चास्य वचनान्नियोगाच्च ममानघ
Sa tvam vyapekshaya bhratuh santanaya kulasya cha
Bhishmasya chasya vachananniyogachcha mamanagha
99.33
अनुक्रोशाच्च भूतानां सर्वेषां रक्षणाय च
आनृशंस्येन यद्ब्रूयां तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि
Anukroshachcha bhutanam sarvesham rakshanaya cha
Anrishansyena yadbruyam tachchhrutva kartumarhasi
99.34
यवीयसस्तव भ्रातुर्भार्ये सुरसुतोपमे
रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च धर्मतः
Yaviyasastava bhraturbharye surasutopame
Rupayauvanasampanne putrakame cha dharmatah
99.35
तयोरुत्पादयापत्यं समर्थो ह्यसि पुत्रक
अनुरूपं कुलस्यास्य संतत्याः प्रसवस्य च
Tayorutpadayapatyam samartho hyasi putraka
Anurupam kulasyasya santatyah prasavasya cha
99.36
व्यास उवाच
वेत्थ धर्मं सत्यवति परं चापरमेव च
यथा च तव धर्मज्ञे धर्मे प्रणिहिता मतिः
Vyasa uvacha
Vettha dharmam satyavati param chaparameva cha
Yatha cha tava dharmagye dharme pranihita matih
99.37
तस्मादहं त्वन्नियोगाद्धर्ममुद्दिश्य कारणम्
ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं ह्येतत्पुरातनम्
Tasmadaham tvanniyogaddharmamuddishya karanam
Ipsitam te karishyami drishtam hyetatpuratanam
99.38
भ्रातुः पुत्रान्प्रदास्यामि मित्रावरुणयोः समान्
व्रतं चरेतां ते देव्यौ निर्दिष्टमिह यन्मया
Bhratuh putranpradasyami mitravarunayoh saman
Vratam charetam te devyau nirdishtamiha yanmaya
99.39
संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्धे भविष्यतः
न हि मामव्रतोपेता उपेयात्काचिदङ्गना
Sanvatsaram yathanyayam tatah shuddhe bhavishyatah
Na hi mamavratopeta upeyatkachidangana
99.40
सत्यवत्युवाच
यथा सद्यः प्रपद्येत देवी गर्भं तथा कुरु
अराजकेषु राष्ट्रेषु नास्ति वृष्टिर्न देवताः
Satyavatyuvacha
Yatha sadyah prapadyeta devi garbham tatha kuru
Arajakeshu rashtreshu nasti vrishtirna devatah
99.41
कथमराजकं राष्ट्रं शक्यं धारयितुं प्रभो
तस्माद्गर्भं समाधत्स्व भीष्मस्तं वर्धयिष्यति
Kathamarajakam rashtram shakyam dharayitum prabho
Tasmadgarbham samadhatsva bhishmastam vardhayishyati
99.42
व्यास उवाच
यदि पुत्रः प्रदातव्यो मया क्षिप्रमकालिकम्
विरूपतां मे सहतामेतदस्याः परं व्रतम्
Vyasa uvacha
Yadi putrah pradatavyo maya kshipramakalikam
Virupatam me sahatametadasyah param vratam
99.43
यदि मे सहते गन्धं रूपं वेषं तथा वपुः
अद्यैव गर्भं कौसल्या विशिष्टं प्रतिपद्यताम्
Yadi me sahate gandham rupam vesham tatha vapuh
Adyaiva garbham kausalya vishishtam pratipadyatam
99.44
वैशंपायन उवाच
समागमनमाकाङ्क्षन्निति सोऽन्तर्हितो मुनिः
ततोऽभिगम्य सा देवी स्नुषां रहसि संगताम्
धर्म्यमर्थसमायुक्तमुवाच वचनं हितम्
Vaishampayana uvacha
Samagamanamakankshanniti sontarhito munih
Tatobhigamya sa devi snusham rahasi sangatam
Dharmyamarthasamayuktamuvacha vachanam hitam
99.45
कौसल्ये धर्मतन्त्रं यद्ब्रवीमि त्वां निबोध मे
भरतानां समुच्छेदो व्यक्तं मद्भाग्यसंक्षयात्
Kausalye dharmatantram yadbravimi tvam nibodha me
Bharatanam samuchchhedo vyaktam madbhagyasankshayat
99.46
व्यथितां मां च संप्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम्
भीष्मो बुद्धिमदान्मेऽत्र धर्मस्य च विवृद्धये
Vyathitam mam cha samprekshya pitrivansham cha piditam
Bhishmo buddhimadanmetra dharmasya cha vivriddhaye
99.47
सा च बुद्धिस्तवाधीना पुत्रि ज्ञातं मयेति ह
नष्टं च भारतं वंशं पुनरेव समुद्धर
Sa cha buddhistavadhina putri gyatam mayeti ha
Nashtam cha bharatam vansham punareva samuddhara
99.48
पुत्रं जनय सुश्रोणि देवराजसमप्रभम्
स हि राज्यधुरं गुर्वीमुद्वक्ष्यति कुलस्य नः
Putram janaya sushroni devarajasamaprabham
Sa hi rajyadhuram gurvimudvakshyati kulasya nah
99.49
सा धर्मतोऽनुनीयैनां कथंचिद्धर्मचारिणीम्
भोजयामास विप्रांश्च देवर्षीनतिथींस्तथा
Sa dharmatonuniyainam kathanchiddharmacharinim
Bhojayamasa vipranshcha devarshinatithinstatha