UtshovChapter 96
96.1
वैशंपायन उवाच
हते चित्राङ्गदे भीष्मो बाले भ्रातरि चानघ
पालयामास तद्राज्यं सत्यवत्या मते स्थितः
Vaishampayana uvacha
Hate chitrangade bhishmo bale bhratari chanagha
Palayamasa tadrajyam satyavatya mate sthitah
96.2
संप्राप्तयौवनं पश्यन्भ्रातरं धीमतां वरम्
भीष्मो विचित्रवीर्यस्य विवाहायाकरोन्मतिम्
Sampraptayauvanam pashyanbhrataram dhimatam varam
Bhishmo vichitraviryasya vivahayakaronmatim
96.3
अथ काशिपतेर्भीष्मः कन्यास्तिस्रोऽप्सरःसमाः
शुश्राव सहिता राजन्वृण्वतीर्वै स्वयं वरम्
Atha kashipaterbhishmah kanyastisropsarahsamah
Shushrava sahita rajanvrinvatirvai svayam varam
96.4
ततः स रथिनां श्रेष्ठो रथेनैकेन वर्मभृत्
जगामानुमते मातुः पुरीं वाराणसीं प्रति
Tatah sa rathinam shreshtho rathenaikena varmabhrit
Jagamanumate matuh purim varanasim prati
96.5
तत्र राज्ञः समुदितान्सर्वतः समुपागतान्
ददर्श कन्यास्ताश्चैव भीष्मः शंतनुनन्दनः
Tatra ragyah samuditansarvatah samupagatan
Dadarsha kanyastashchaiva bhishmah shantanunandanah
96.6
कीर्त्यमानेषु राज्ञां तु नामस्वथ सहस्रशः
भीष्मः स्वयं तदा राजन्वरयामास ताः प्रभुः
Kirtyamaneshu ragyam tu namasvatha sahasrashah
Bhishmah svayam tada rajanvarayamasa tah prabhuh
96.7
उवाच च महीपालान्राजञ्जलदनिःस्वनः
रथमारोप्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः
Uvacha cha mahipalanrajanjaladanihsvanah
Rathamaropya tah kanya bhishmah praharatam varah
96.8
आहूय दानं कन्यानां गुणवद्भ्यः स्मृतं बुधैः
अलंकृत्य यथाशक्ति प्रदाय च धनान्यपि
Ahuya danam kanyanam gunavadbhyah smritam budhaih
Alankritya yathashakti pradaya cha dhananyapi
96.9
प्रयच्छन्त्यपरे कन्यां मिथुनेन गवामपि
वित्तेन कथितेनान्ये बलेनान्येऽनुमान्य च
Prayachchhantyapare kanyam mithunena gavamapi
Vittena kathitenanye balenanyenumanya cha
96.10
प्रमत्तामुपयान्त्यन्ये स्वयमन्ये च विन्दते
अष्टमं तमथो वित्त विवाहं कविभिः स्मृतम्
Pramattamupayantyanye svayamanye cha vindate
Ashtamam tamatho vitta vivaham kavibhih smritam
96.11
स्वयंवरं तु राजन्याः प्रशंसन्त्युपयान्ति च
प्रमथ्य तु हृतामाहुर्ज्यायसीं धर्मवादिनः
Svayanvaram tu rajanyah prashansantyupayanti cha
Pramathya tu hritamahurjyayasim dharmavadinah
96.12
ता इमाः पृथिवीपाला जिहीर्षामि बलादितः
ते यतध्वं परं शक्त्या विजयायेतराय वा
स्थितोऽहं पृथिवीपाला युद्धाय कृतनिश्चयः
Ta imah prithivipala jihirshami baladitah
Te yatadhvam param shaktya vijayayetaraya va
Sthitoham prithivipala yuddhaya kritanishchayah
96.13
एवमुक्त्वा महीपालान्काशिराजं च वीर्यवान्
सर्वाः कन्याः स कौरव्यो रथमारोपयत्स्वकम्
आमन्त्र्य च स तान्प्रायाच्छीघ्रं कन्याः प्रगृह्य ताः
Evamuktva mahipalankashirajam cha viryavan
Sarvah kanyah sa kauravyo rathamaropayatsvakam
Amantrya cha sa tanprayachchhighram kanyah pragrihya tah
96.14
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे समुत्पेतुरमर्षिताः
संस्पृशन्तः स्वकान्बाहून्दशन्तो दशनच्छदान्
Tataste parthivah sarve samutpeturamarshitah
Sansprishantah svakanbahundashanto dashanachchhadan
96.15
तेषामाभरणान्याशु त्वरितानां विमुञ्चताम्
आमुञ्चतां च वर्माणि संभ्रमः सुमहानभूत्
Teshamabharananyashu tvaritanam vimunchatam
Amunchatam cha varmani sambhramah sumahanabhut
96.16
ताराणामिव संपातो बभूव जनमेजय
भूषणानां च शुभ्राणां कवचानां च सर्वशः
Taranamiva sampato babhuva janamejaya
Bhushananam cha shubhranam kavachanam cha sarvashah
96.17
सवर्मभिर्भूषणैस्ते द्राग्भ्राजद्भिरितस्ततः
सक्रोधामर्षजिह्मभ्रूसकषायदृशस्तथा
Savarmabhirbhushanaiste dragbhrajadbhiritastatah
Sakrodhamarshajihmabhrusakashayadrishastatha
96.18
सूतोपकॢप्तान्रुचिरान्सदश्वोद्यतधूर्गतान्
रथानास्थाय ते वीराः सर्वप्रहरणान्विताः
प्रयान्तमेकं कौरव्यमनुसस्रुरुदायुधाः
Sutopakliptanruchiransadashvodyatadhurgatan
Rathanasthaya te virah sarvapraharananvitah
Prayantamekam kauravyamanusasrurudayudhah
96.19
ततः समभवद्युद्धं तेषां तस्य च भारत
एकस्य च बहूनां च तुमुलं लोमहर्षणम्
Tatah samabhavadyuddham tesham tasya cha bharata
Ekasya cha bahunam cha tumulam lomaharshanam
96.20
ते त्विषून्दशसाहस्रांस्तस्मै युगपदाक्षिपन्
अप्राप्तांश्चैव तानाशु भीष्मः सर्वांस्तदाच्छिनत्
Te tvishundashasahasranstasmai yugapadakshipan
Apraptanshchaiva tanashu bhishmah sarvanstadachchhinat
96.21
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे सर्वतः परिवारयन्
ववर्षुः शरवर्षेण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदाः
Tataste parthivah sarve sarvatah parivarayan
Vavarshuh sharavarshena varshenevadrimambudah
96.22
स तद्बाणमयं वर्षं शरैरावार्य सर्वतः
ततः सर्वान्महीपालान्प्रत्यविध्यत्त्रिभिस्त्रिभिः
Sa tadbanamayam varsham sharairavarya sarvatah
Tatah sarvanmahipalanpratyavidhyattribhistribhih
96.23
तस्याति पुरुषानन्याँल्लाघवं रथचारिणः
रक्षणं चात्मनः संख्ये शत्रवोऽप्यभ्यपूजयन्
Tasyati purushananyanllaghavam rathacharinah
Rakshanam chatmanah sankhye shatravopyabhyapujayan
96.24
तान्विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रविशारदः
कन्याभिः सहितः प्रायाद्भारतो भारतान्प्रति
Tanvinirjitya tu rane sarvashastravisharadah
Kanyabhih sahitah prayadbharato bharatanprati
96.25
ततस्तं पृष्ठतो राजञ्शाल्वराजो महारथः
अभ्याहनदमेयात्मा भीष्मं शांतनवं रणे
Tatastam prishthato rajanshalvarajo maharathah
Abhyahanadameyatma bhishmam shantanavam rane
96.26
वारणं जघने निघ्नन्दन्ताभ्यामपरो यथा
वाशितामनुसंप्राप्तो यूथपो बलिनां वरः
Varanam jaghane nighnandantabhyamaparo yatha
Vashitamanusamprapto yuthapo balinam varah
96.27
स्त्रीकाम तिष्ठ तिष्ठेति भीष्ममाह स पार्थिवः
शाल्वराजो महाबाहुरमर्षेणाभिचोदितः
Strikama tishtha tishtheti bhishmamaha sa parthivah
Shalvarajo mahabahuramarshenabhichoditah
96.28
ततः स पुरुषव्याघ्रो भीष्मः परबलार्दनः
तद्वाक्याकुलितः क्रोधाद्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्
Tatah sa purushavyaghro bhishmah parabalardanah
Tadvakyakulitah krodhadvidhumogniriva jvalan
96.29
क्षत्रधर्मं समास्थाय व्यपेतभयसंभ्रमः
निवर्तयामास रथं शाल्वं प्रति महारथः
Kshatradharmam samasthaya vyapetabhayasambhramah
Nivartayamasa ratham shalvam prati maharathah
96.30
निवर्तमानं तं दृष्ट्वा राजानः सर्व एव ते
प्रेक्षकाः समपद्यन्त भीष्मशाल्वसमागमे
Nivartamanam tam drishtva rajanah sarva eva te
Prekshakah samapadyanta bhishmashalvasamagame
96.31
तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वाशितान्तरे
अन्योन्यमभिवर्तेतां बलविक्रमशालिनौ
Tau vrishaviva nardantau balinau vashitantare
Anyonyamabhivartetam balavikramashalinau
96.32
ततो भीष्मं शांतनवं शरैः शतसहस्रशः
शाल्वराजो नरश्रेष्ठः समवाकिरदाशुगैः
Tato bhishmam shantanavam sharaih shatasahasrashah
Shalvarajo narashreshthah samavakiradashugaih
96.33
पूर्वमभ्यर्दितं दृष्ट्वा भीष्मं शाल्वेन ते नृपाः
विस्मिताः समपद्यन्त साधु साध्विति चाब्रुवन्
Purvamabhyarditam drishtva bhishmam shalvena te nripah
Vismitah samapadyanta sadhu sadhviti chabruvan
96.34
लाघवं तस्य ते दृष्ट्वा संयुगे सर्वपार्थिवाः
अपूजयन्त संहृष्टा वाग्भिः शाल्वं नराधिपाः
Laghavam tasya te drishtva sanyuge sarvaparthivah
Apujayanta sanhrishta vagbhih shalvam naradhipah
96.35
क्षत्रियाणां तदा वाचः श्रुत्वा परपुरंजयः
क्रुद्धः शांतनवो भीष्मस्तिष्ठ तिष्ठेत्यभाषत
Kshatriyanam tada vachah shrutva parapuranjayah
Kruddhah shantanavo bhishmastishtha tishthetyabhashata
96.36
सारथिं चाब्रवीत्क्रुद्धो याहि यत्रैष पार्थिवः
यावदेनं निहन्म्यद्य भुजंगमिव पक्षिराट्
Sarathim chabravitkruddho yahi yatraisha parthivah
Yavadenam nihanmyadya bhujangamiva pakshirat
96.37
ततोऽस्त्रं वारुणं सम्यग्योजयामास कौरवः
तेनाश्वांश्चतुरोऽमृद्नाच्छाल्वराज्ञो नराधिप
Tatostram varunam samyagyojayamasa kauravah
Tenashvanshchaturomridnachchhalvaragyo naradhipa
96.38
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य शाल्वराज्ञः स कौरवः
भीष्मो नृपतिशार्दूल न्यवधीत्तस्य सारथिम्
अस्त्रेण चाप्यथैकेन न्यवधीत्तुरगोत्तमान्
Astrairastrani sanvarya shalvaragyah sa kauravah
Bhishmo nripatishardula nyavadhittasya sarathim
Astrena chapyathaikena nyavadhitturagottaman
96.39
कन्याहेतोर्नरश्रेष्ठ भीष्मः शांतनवस्तदा
जित्वा विसर्जयामास जीवन्तं नृपसत्तमम्
ततः शाल्वः स्वनगरं प्रययौ भरतर्षभ
Kanyahetornarashreshtha bhishmah shantanavastada
Jitva visarjayamasa jivantam nripasattamam
Tatah shalvah svanagaram prayayau bharatarshabha
96.40
राजानो ये च तत्रासन्स्वयंवरदिदृक्षवः
स्वान्येव तेऽपि राष्ट्राणि जग्मुः परपुरंजय
Rajano ye cha tatrasansvayanvaradidrikshavah
Svanyeva tepi rashtrani jagmuh parapuranjaya
96.41
एवं विजित्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः
प्रययौ हास्तिनपुरं यत्र राजा स कौरवः
Evam vijitya tah kanya bhishmah praharatam varah
Prayayau hastinapuram yatra raja sa kauravah
96.42
सोऽचिरेणैव कालेन अत्यक्रामन्नराधिप
वनानि सरितश्चैव शैलांश्च विविधद्रुमान्
Sochirenaiva kalena atyakramannaradhipa
Vanani saritashchaiva shailanshcha vividhadruman
96.43
अक्षतः क्षपयित्वारीन्संख्येऽसंख्येयविक्रमः
आनयामास काश्यस्य सुताः सागरगासुतः
Akshatah kshapayitvarinsankhyesankhyeyavikramah
Anayamasa kashyasya sutah sagaragasutah
96.44
स्नुषा इव स धर्मात्मा भगिन्य इव चानुजाः
यथा दुहितरश्चैव प्रतिगृह्य ययौ कुरून्
Snusha iva sa dharmatma bhaginya iva chanujah
Yatha duhitarashchaiva pratigrihya yayau kurun
96.45
ताः सर्वा गुणसंपन्ना भ्राता भ्रात्रे यवीयसे
भीष्मो विचित्रवीर्याय प्रददौ विक्रमाहृताः
Tah sarva gunasampanna bhrata bhratre yaviyase
Bhishmo vichitraviryaya pradadau vikramahritah
96.46
सतां धर्मेण धर्मज्ञः कृत्वा कर्मातिमानुषम्
भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य विवाहायोपचक्रमे
सत्यवत्या सह मिथः कृत्वा निश्चयमात्मवान्
Satam dharmena dharmagyah kritva karmatimanusham
Bhraturvichitraviryasya vivahayopachakrame
Satyavatya saha mithah kritva nishchayamatmavan
96.47
विवाहं कारयिष्यन्तं भीष्मं काशिपतेः सुता
ज्येष्ठा तासामिदं वाक्यमब्रवीद्ध सती तदा
Vivaham karayishyantam bhishmam kashipateh suta
Jyeshtha tasamidam vakyamabraviddha sati tada
96.48
मया सौभपतिः पूर्वं मनसाभिवृतः पतिः
तेन चास्मि वृता पूर्वमेष कामश्च मे पितुः
Maya saubhapatih purvam manasabhivritah patih
Tena chasmi vrita purvamesha kamashcha me pituh
96.49
मया वरयितव्योऽभूच्छाल्वस्तस्मिन्स्वयंवरे
एतद्विज्ञाय धर्मज्ञ ततस्त्वं धर्ममाचर
Maya varayitavyobhuchchhalvastasminsvayanvare
Etadvigyaya dharmagya tatastvam dharmamachara
96.50
एवमुक्तस्तया भीष्मः कन्यया विप्रसंसदि
चिन्तामभ्यगमद्वीरो युक्तां तस्यैव कर्मणः
Evamuktastaya bhishmah kanyaya viprasansadi
Chintamabhyagamadviro yuktam tasyaiva karmanah
96.51
स विनिश्चित्य धर्मज्ञो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः
अनुजज्ञे तदा ज्येष्टामम्बां काशिपतेः सुताम्
Sa vinishchitya dharmagyo brahmanairvedaparagaih
Anujagye tada jyeshtamambam kashipateh sutam
96.52
अम्बिकाम्बालिके भार्ये प्रादाद्भ्रात्रे यवीयसे
भीष्मो विचित्रवीर्याय विधिदृष्टेन कर्मणा
Ambikambalike bharye pradadbhratre yaviyase
Bhishmo vichitraviryaya vidhidrishtena karmana
96.53
तयोः पाणिं गृहीत्वा स रूपयौवनदर्पितः
विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कामात्मा समपद्यत
Tayoh panim grihitva sa rupayauvanadarpitah
Vichitraviryo dharmatma kamatma samapadyata
96.54
ते चापि बृहती श्यामे नीलकुञ्चितमूर्धजे
रक्ततुङ्गनखोपेते पीनश्रोणिपयोधरे
Te chapi brihati shyame nilakunchitamurdhaje
Raktatunganakhopete pinashronipayodhare
96.55
आत्मनः प्रतिरूपोऽसौ लब्धः पतिरिति स्थिते
विचित्रवीर्यं कल्याणं पूजयामासतुस्तु ते
Atmanah pratiruposau labdhah patiriti sthite
Vichitraviryam kalyanam pujayamasatustu te
96.56
स चाश्विरूपसदृशो देवसत्त्वपराक्रमः
सर्वासामेव नारीणां चित्तप्रमथनोऽभवत्
Sa chashvirupasadrisho devasattvaparakramah
Sarvasameva narinam chittapramathanobhavat
96.57
ताभ्यां सह समाः सप्त विहरन्पृथिवीपतिः
विचित्रवीर्यस्तरुणो यक्ष्माणं समपद्यत
Tabhyam saha samah sapta viharanprithivipatih
Vichitraviryastaruno yakshmanam samapadyata
96.58
सुहृदां यतमानानामाप्तैः सह चिकित्सकैः
जगामास्तमिवादित्यः कौरव्यो यमसादनम्
Suhridam yatamananamaptaih saha chikitsakaih
Jagamastamivadityah kauravyo yamasadanam
96.59
प्रेतकार्याणि सर्वाणि तस्य सम्यगकारयत्
राज्ञो विचित्रवीर्यस्य सत्यवत्या मते स्थितः
ऋत्विग्भिः सहितो भीष्मः सर्वैश्च कुरुपुंगवैः
Pretakaryani sarvani tasya samyagakarayat
Ragyo vichitraviryasya satyavatya mate sthitah
Ritvigbhih sahito bhishmah sarvaishcha kurupungavaih