UtshovChapter 92
92.1
वैशंपायन उवाच
ततः प्रतीपो राजा स सर्वभूतहिते रतः
निषसाद समा बह्वीर्गङ्गातीरगतो जपन्
Vaishampayana uvacha
Tatah pratipo raja sa sarvabhutahite ratah
Nishasada sama bahvirgangatiragato japan
92.2
तस्य रूपगुणोपेता गङ्गा श्रीरिव रूपिणी
उत्तीर्य सलिलात्तस्माल्लोभनीयतमाकृतिः
Tasya rupagunopeta ganga shririva rupini
Uttirya salilattasmallobhaniyatamakritih
92.3
अधीयानस्य राजर्षेर्दिव्यरूपा मनस्विनी
दक्षिणं शालसंकाशमूरुं भेजे शुभानना
Adhiyanasya rajarsherdivyarupa manasvini
Dakshinam shalasankashamurum bheje shubhanana
92.4
प्रतीपस्तु महीपालस्तामुवाच मनस्विनीम्
करवाणि किं ते कल्याणि प्रियं यत्तेऽभिकाङ्क्षितम्
Pratipastu mahipalastamuvacha manasvinim
Karavani kim te kalyani priyam yattebhikankshitam
92.5
स्त्र्युवाच
त्वामहं कामये राजन्कुरुश्रेष्ठ भजस्व माम्
त्यागः कामवतीनां हि स्त्रीणां सद्भिर्विगर्हितः
Stryuvacha
Tvamaham kamaye rajankurushreshtha bhajasva mam
Tyagah kamavatinam hi strinam sadbhirvigarhitah
92.6
प्रतीप उवाच
नाहं परस्त्रियं कामाद्गच्छेयं वरवर्णिनि
न चासवर्णां कल्याणि धर्म्यं तद्विद्धि मे व्रतम्
Pratipa uvacha
Naham parastriyam kamadgachchheyam varavarnini
Na chasavarnam kalyani dharmyam tadviddhi me vratam
92.7
स्त्र्युवाच
नाश्रेयस्यस्मि नागम्या न वक्तव्या च कर्हिचित्
भज मां भजमानां त्वं राजन्कन्यां वरस्त्रियम्
Stryuvacha
Nashreyasyasmi nagamya na vaktavya cha karhichit
Bhaja mam bhajamanam tvam rajankanyam varastriyam
92.8
प्रतीप उवाच
मयातिवृत्तमेतत्ते यन्मां चोदयसि प्रियम्
अन्यथा प्रतिपन्नं मां नाशयेद्धर्मविप्लवः
Pratipa uvacha
Mayativrittametatte yanmam chodayasi priyam
Anyatha pratipannam mam nashayeddharmaviplavah
92.9
प्राप्य दक्षिणमूरुं मे त्वमाश्लिष्टा वराङ्गने
अपत्यानां स्नुषाणां च भीरु विद्ध्येतदासनम्
Prapya dakshinamurum me tvamashlishta varangane
Apatyanam snushanam cha bhiru viddhyetadasanam
92.10
सव्यतः कामिनीभागस्त्वया स च विवर्जितः
तस्मादहं नाचरिष्ये त्वयि कामं वराङ्गने
Savyatah kaminibhagastvaya sa cha vivarjitah
Tasmadaham nacharishye tvayi kamam varangane
92.11
स्नुषा मे भव कल्याणि पुत्रार्थे त्वां वृणोम्यहम्
स्नुषापक्षं हि वामोरु त्वमागम्य समाश्रिता
Snusha me bhava kalyani putrarthe tvam vrinomyaham
Snushapaksham hi vamoru tvamagamya samashrita
92.12
स्त्र्युवाच
एवमप्यस्तु धर्मज्ञ संयुज्येयं सुतेन ते
त्वद्भक्त्यैव भजिष्यामि प्रख्यातं भारतं कुलम्
Stryuvacha
Evamapyastu dharmagya sanyujyeyam sutena te
Tvadbhaktyaiva bhajishyami prakhyatam bharatam kulam
92.13
पृथिव्यां पार्थिवा ये च तेषां यूयं परायणम्
गुणा न हि मया शक्या वक्तुं वर्षशतैरपि
कुलस्य ये वः प्रस्थितास्तत्साधुत्वमनुत्तमम्
Prithivyam parthiva ye cha tesham yuyam parayanam
Guna na hi maya shakya vaktum varshashatairapi
Kulasya ye vah prasthitastatsadhutvamanuttamam
92.14
स मे नाभिजनज्ञः स्यादाचरेयं च यद्विभो
तत्सर्वमेव पुत्रस्ते न मीमांसेत कर्हिचित्
Sa me nabhijanagyah syadachareyam cha yadvibho
Tatsarvameva putraste na mimanseta karhichit
92.15
एवं वसन्ती पुत्रे ते वर्धयिष्याम्यहं प्रियम्
पुत्रैः पुण्यैः प्रियैश्चापि स्वर्गं प्राप्स्यति ते सुतः
Evam vasanti putre te vardhayishyamyaham priyam
Putraih punyaih priyaishchapi svargam prapsyati te sutah
92.16
वैशंपायन उवाच
तथेत्युक्त्वा तु सा राजंस्तत्रैवान्तरधीयत
पुत्रजन्म प्रतीक्षंस्तु स राजा तदधारयत्
Vaishampayana uvacha
Tathetyuktva tu sa rajanstatraivantaradhiyata
Putrajanma pratikshanstu sa raja tadadharayat
92.17
एतस्मिन्नेव काले तु प्रतीपः क्षत्रियर्षभः
तपस्तेपे सुतस्यार्थे सभार्यः कुरुनन्दन
Etasminneva kale tu pratipah kshatriyarshabhah
Tapastepe sutasyarthe sabharyah kurunandana
92.18
तयोः समभवत्पुत्रो वृद्धयोः स महाभिषः
शान्तस्य जज्ञे संतानस्तस्मादासीत्स शंतनुः
Tayoh samabhavatputro vriddhayoh sa mahabhishah
Shantasya jagye santanastasmadasitsa shantanuh
92.19
संस्मरंश्चाक्षयाँल्लोकान्विजितान्स्वेन कर्मणा
पुण्यकर्मकृदेवासीच्छंतनुः कुरुसत्तम
Sansmaranshchakshayanllokanvijitansvena karmana
Punyakarmakridevasichchhantanuh kurusattama
92.20
प्रतीपः शंतनुं पुत्रं यौवनस्थं ततोऽन्वशात्
पुरा मां स्त्री समभ्यागाच्छंतनो भूतये तव
Pratipah shantanum putram yauvanastham tatonvashat
Pura mam stri samabhyagachchhantano bhutaye tava
92.21
त्वामाव्रजेद्यदि रहः सा पुत्र वरवर्णिनी
कामयानाभिरूपाढ्या दिव्या स्त्री पुत्रकाम्यया
सा त्वया नानुयोक्तव्या कासि कस्यासि वाङ्गने
Tvamavrajedyadi rahah sa putra varavarnini
Kamayanabhirupadhya divya stri putrakamyaya
Sa tvaya nanuyoktavya kasi kasyasi vangane
92.22
यच्च कुर्यान्न तत्कार्यं प्रष्टव्या सा त्वयानघ
मन्नियोगाद्भजन्तीं तां भजेथा इत्युवाच तम्
Yachcha kuryanna tatkaryam prashtavya sa tvayanagha
Manniyogadbhajantim tam bhajetha ityuvacha tam
92.23
एवं संदिश्य तनयं प्रतीपः शंतनुं तदा
स्वे च राज्येऽभिषिच्यैनं वनं राजा विवेश ह
Evam sandishya tanayam pratipah shantanum tada
Sve cha rajyebhishichyainam vanam raja vivesha ha
92.24
स राजा शंतनुर्धीमान्ख्यातः पृथ्व्यां धनुर्धरः
बभूव मृगयाशीलः सततं वनगोचरः
Sa raja shantanurdhimankhyatah prithvyam dhanurdharah
Babhuva mrigayashilah satatam vanagocharah
92.25
स मृगान्महिषांश्चैव विनिघ्नन्राजसत्तमः
गङ्गामनुचचारैकः सिद्धचारणसेविताम्
Sa mriganmahishanshchaiva vinighnanrajasattamah
Gangamanuchacharaikah siddhacharanasevitam
92.26
स कदाचिन्महाराज ददर्श परमस्त्रियम्
जाज्वल्यमानां वपुषा साक्षात्पद्मामिव श्रियम्
Sa kadachinmaharaja dadarsha paramastriyam
Jajvalyamanam vapusha sakshatpadmamiva shriyam
92.27
सर्वानवद्यां सुदतीं दिव्याभरणभूषिताम्
सूक्ष्माम्बरधरामेकां पद्मोदरसमप्रभाम्
Sarvanavadyam sudatim divyabharanabhushitam
Sukshmambaradharamekam padmodarasamaprabham
92.28
तां दृष्ट्वा हृष्टरोमाभूद्विस्मितो रूपसंपदा
पिबन्निव च नेत्राभ्यां नातृप्यत नराधिपः
Tam drishtva hrishtaromabhudvismito rupasampada
Pibanniva cha netrabhyam natripyata naradhipah
92.29
सा च दृष्ट्वैव राजानं विचरन्तं महाद्युतिम्
स्नेहादागतसौहार्दा नातृप्यत विलासिनी
Sa cha drishtvaiva rajanam vicharantam mahadyutim
Snehadagatasauharda natripyata vilasini
92.30
तामुवाच ततो राजा सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा
देवी वा दानवी वा त्वं गन्धर्वी यदि वाप्सराः
Tamuvacha tato raja santvayanshlakshnaya gira
Devi va danavi va tvam gandharvi yadi vapsarah
92.31
यक्षी वा पन्नगी वापि मानुषी वा सुमध्यमे
या वा त्वं सुरगर्भाभे भार्या मे भव शोभने
Yakshi va pannagi vapi manushi va sumadhyame
Ya va tvam suragarbhabhe bharya me bhava shobhane
92.32
एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञः सस्मितं मृदु वल्गु च
वसूनां समयं स्मृत्वा अभ्यगच्छदनिन्दिता
Etachchhrutva vacho ragyah sasmitam mridu valgu cha
Vasunam samayam smritva abhyagachchhadanindita
92.33
उवाच चैव राज्ञः सा ह्लादयन्ती मनो गिरा
भविष्यामि महीपाल महिषी ते वशानुगा
Uvacha chaiva ragyah sa hladayanti mano gira
Bhavishyami mahipala mahishi te vashanuga
92.34
यत्तु कुर्यामहं राजञ्शुभं वा यदि वाशुभम्
न तद्वारयितव्यास्मि न वक्तव्या तथाप्रियम्
Yattu kuryamaham rajanshubham va yadi vashubham
Na tadvarayitavyasmi na vaktavya tathapriyam
92.35
एवं हि वर्तमानेऽहं त्वयि वत्स्यामि पार्थिव
वारिता विप्रियं चोक्ता त्यजेयं त्वामसंशयम्
Evam hi vartamaneham tvayi vatsyami parthiva
Varita vipriyam chokta tyajeyam tvamasanshayam
92.36
तथेति राज्ञा सा तूक्ता तदा भरतसत्तम
प्रहर्षमतुलं लेभे प्राप्य तं पार्थिवोत्तमम्
Tatheti ragya sa tukta tada bharatasattama
Praharshamatulam lebhe prapya tam parthivottamam
92.37
आसाद्य शंतनुस्तां च बुभुजे कामतो वशी
न प्रष्टव्येति मन्वानो न स तां किंचिदूचिवान्
Asadya shantanustam cha bubhuje kamato vashi
Na prashtavyeti manvano na sa tam kinchiduchivan
92.38
स तस्याः शीलवृत्तेन रूपौदार्यगुणेन च
उपचारेण च रहस्तुतोष जगतीपतिः
Sa tasyah shilavrittena rupaudaryagunena cha
Upacharena cha rahastutosha jagatipatih
92.39
दिव्यरूपा हि सा देवी गङ्गा त्रिपथगा नदी
मानुषं विग्रहं श्रीमत्कृत्वा सा वरवर्णिनी
Divyarupa hi sa devi ganga tripathaga nadi
Manusham vigraham shrimatkritva sa varavarnini
92.40
भाग्योपनतकामस्य भार्येवोपस्थिताभवत्
शंतनो राजसिंहस्य देवराजसमद्युतेः
Bhagyopanatakamasya bharyevopasthitabhavat
Shantano rajasinhasya devarajasamadyuteh
92.41
संभोगस्नेहचातुर्यैर्हावलास्यैर्मनोहरैः
राजानं रमयामास यथा रेमे तथैव सः
Sambhogasnehachaturyairhavalasyairmanoharaih
Rajanam ramayamasa yatha reme tathaiva sah
92.42
स राजा रतिसक्तत्वादुत्तमस्त्रीगुणैर्हृतः
संवत्सरानृतून्मासान्न बुबोध बहून्गतान्
Sa raja ratisaktatvaduttamastrigunairhritah
Sanvatsaranritunmasanna bubodha bahungatan
92.43
रममाणस्तया सार्धं यथाकामं जनेश्वरः
अष्टावजनयत्पुत्रांस्तस्याममरवर्णिनः
Ramamanastaya sardham yathakamam janeshvarah
Ashtavajanayatputranstasyamamaravarninah
92.44
जातं जातं च सा पुत्रं क्षिपत्यम्भसि भारत
प्रीणामि त्वाहमित्युक्त्वा गङ्गास्रोतस्यमज्जयत्
Jatam jatam cha sa putram kshipatyambhasi bharata
Prinami tvahamityuktva gangasrotasyamajjayat
92.45
तस्य तन्न प्रियं राज्ञः शंतनोरभवत्तदा
न च तां किंचनोवाच त्यागाद्भीतो महीपतिः
Tasya tanna priyam ragyah shantanorabhavattada
Na cha tam kinchanovacha tyagadbhito mahipatih
92.46
अथ तामष्टमे पुत्रे जाते प्रहसितामिव
उवाच राजा दुःखार्तः परीप्सन्पुत्रमात्मनः
Atha tamashtame putre jate prahasitamiva
Uvacha raja duhkhartah paripsanputramatmanah
92.47
मा वधीः कासि कस्यासि किं हिंससि सुतानिति
पुत्रघ्नि सुमहत्पापं मा प्रापस्तिष्ठ गर्हिते
Ma vadhih kasi kasyasi kim hinsasi sutaniti
Putraghni sumahatpapam ma prapastishtha garhite
92.48
स्त्र्युवाच
पुत्रकाम न ते हन्मि पुत्रं पुत्रवतां वर
जीर्णस्तु मम वासोऽयं यथा स समयः कृतः
Stryuvacha
Putrakama na te hanmi putram putravatam vara
Jirnastu mama vasoyam yatha sa samayah kritah
92.49
अहं गङ्गा जह्नुसुता महर्षिगणसेविता
देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थमुषिटाहं त्वया सह
Aham ganga jahnusuta maharshiganasevita
Devakaryarthasiddhyarthamushitaham tvaya saha
92.50
अष्टेमे वसवो देवा महाभागा महौजसः
वसिष्ठशापदोषेण मानुषत्वमुपागताः
Ashteme vasavo deva mahabhaga mahaujasah
Vasishthashapadoshena manushatvamupagatah
92.51
तेषां जनयिता नान्यस्त्वदृते भुवि विद्यते
मद्विधा मानुषी धात्री न चैवास्तीह काचन
Tesham janayita nanyastvadrite bhuvi vidyate
Madvidha manushi dhatri na chaivastiha kachana
92.52
तस्मात्तज्जननीहेतोर्मानुषत्वमुपागता
जनयित्वा वसूनष्टौ जिता लोकास्त्वयाक्षयाः
Tasmattajjananihetormanushatvamupagata
Janayitva vasunashtau jita lokastvayakshayah
92.53
देवानां समयस्त्वेष वसूनां संश्रुतो मया
जातं जातं मोक्षयिष्ये जन्मतो मानुषादिति
Devanam samayastvesha vasunam sanshruto maya
Jatam jatam mokshayishye janmato manushaditi
92.54
तत्ते शापाद्विनिर्मुक्ता आपवस्य महात्मनः
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि पुत्रं पाहि महाव्रतम्
Tatte shapadvinirmukta apavasya mahatmanah
Svasti testu gamishyami putram pahi mahavratam
92.55
एष पर्यायवासो मे वसूनां संनिधौ कृतः
मत्प्रसूतं विजानीहि गङ्गादत्तमिमं सुतम्
Esha paryayavaso me vasunam sannidhau kritah
Matprasutam vijanihi gangadattamimam sutam