UtshovChapter 73
73.1
वैशंपायन उवाच
कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः
कचादधीत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ
Vaishampayana uvacha
Kritavidye kache prapte hrishtarupa divaukasah
Kachadadhitya tam vidyam kritartha bharatarshabha
73.2
सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन्
कालस्ते विक्रमस्याद्य जहि शत्रून्पुरंदर
Sarva eva samagamya shatakratumathabruvan
Kalaste vikramasyadya jahi shatrunpurandara
73.3
एवमुक्तस्तु सहितैस्त्रिदशैर्मघवांस्तदा
तथेत्युक्त्वोपचक्राम सोऽपश्यत वने स्त्रियः
Evamuktastu sahitaistridashairmaghavanstada
Tathetyuktvopachakrama sopashyata vane striyah
73.4
क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे
वायुभूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत्
Kridantinam tu kanyanam vane chaitrarathopame
Vayubhutah sa vastrani sarvanyeva vyamishrayat
73.5
ततो जलात्समुत्तीर्य कन्यास्ताः सहितास्तदा
वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथासन्नान्यनेकशः
Tato jalatsamuttirya kanyastah sahitastada
Vastrani jagrihustani yathasannanyanekashah
73.6
तत्र वासो देवयान्याः शर्मिष्ठा जगृहे तदा
व्यतिमिश्रमजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः
Tatra vaso devayanyah sharmishtha jagrihe tada
Vyatimishramajananti duhita vrishaparvanah
73.7
ततस्तयोर्मिथस्तत्र विरोधः समजायत
देवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते
Tatastayormithastatra virodhah samajayata
Devayanyashcha rajendra sharmishthayashcha tatkrite
73.8
देवयान्युवाच
कस्माद्गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि
समुदाचारहीनाया न ते श्रेयो भविष्यति
Devayanyuvacha
Kasmadgrihnasi me vastram shishya bhutva mamasuri
Samudacharahinaya na te shreyo bhavishyati
73.9
शर्मिष्ठोवाच
आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम
स्तौति वन्दति चाभीक्ष्णं नीचैः स्थित्वा विनीतवत्
Sharmishthovacha
Asinam cha shayanam cha pita te pitaram mama
Stauti vandati chabhikshnam nichaih sthitva vinitavat
73.10
याचतस्त्वं हि दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः
सुताहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः
Yachatastvam hi duhita stuvatah pratigrihnatah
Sutaham stuyamanasya dadatopratigrihnatah
73.11
अनायुधा सायुधाया रिक्ता क्षुभ्यसि भिक्षुकि
लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न हि त्वां गणयाम्यहम्
Anayudha sayudhaya rikta kshubhyasi bhikshuki
Lapsyase pratiyoddharam na hi tvam ganayamyaham
73.12
वैशंपायन उवाच
समुच्छ्रयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससि
शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे ततः स्वपुरमाव्रजत्
Vaishampayana uvacha
Samuchchhrayam devayanim gatam saktam cha vasasi
Sharmishtha prakshipatkupe tatah svapuramavrajat
73.13
हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चया
अनवेक्ष्य ययौ वेश्म क्रोधवेगपरायणा
Hateyamiti vigyaya sharmishtha papanishchaya
Anavekshya yayau veshma krodhavegaparayana
73.14
अथ तं देशमभ्यागाद्ययातिर्नहुषात्मजः
श्रान्तयुग्यः श्रान्तहयो मृगलिप्सुः पिपासितः
Atha tam deshamabhyagadyayatirnahushatmajah
Shrantayugyah shrantahayo mrigalipsuh pipasitah
73.15
स नाहुषः प्रेक्षमाण उदपानं गतोदकम्
ददर्श कन्यां तां तत्र दीप्तामग्निशिखामिव
Sa nahushah prekshamana udapanam gatodakam
Dadarsha kanyam tam tatra diptamagnishikhamiva
73.16
तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्याममरवर्णिनीम्
सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना
Tamaprichchhatsa drishtvaiva kanyamamaravarninim
Santvayitva nripashreshthah samna paramavalguna
73.17
का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला
दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा
Ka tvam tamranakhi shyama sumrishtamanikundala
Dirgham dhyayasi chatyartham kasmachchhvasishi chatura
73.18
कथं च पतितास्यस्मिन्कूपे वीरुत्तृणावृते
दुहिता चैव कस्य त्वं वद सर्वं सुमध्यमे
Katham cha patitasyasminkupe viruttrinavrite
Duhita chaiva kasya tvam vada sarvam sumadhyame
73.19
देवयान्युवाच
योऽसौ देवैर्हतान्दैत्यानुत्थापयति विद्यया
तस्य शुक्रस्य कन्याहं स मां नूनं न बुध्यते
Devayanyuvacha
Yosau devairhatandaityanutthapayati vidyaya
Tasya shukrasya kanyaham sa mam nunam na budhyate
73.20
एष मे दक्षिणो राजन्पाणिस्ताम्रनखाङ्गुलिः
समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः
Esha me dakshino rajanpanistamranakhangulih
Samuddhara grihitva mam kulinastvam hi me matah
73.21
जानामि हि त्वां संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम्
तस्मान्मां पतितामस्मात्कूपादुद्धर्तुमर्हसि
Janami hi tvam sanshantam viryavantam yashasvinam
Tasmanmam patitamasmatkupaduddhartumarhasi
73.22
वैशंपायन उवाच
तामथ ब्राह्मणीं स्त्रीं च विज्ञाय नहुषात्मजः
गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततोऽवटात्
Vaishampayana uvacha
Tamatha brahmanim strim cha vigyaya nahushatmajah
Grihitva dakshine panavujjahara tatovatat
73.23
उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपः
आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ
Uddhritya chainam tarasa tasmatkupannaradhipah
Amantrayitva sushronim yayatih svapuram yayau
73.24
देवयान्युवाच
त्वरितं घूर्णिके गच्छ सर्वमाचक्ष्व मे पितुः
नेदानीं हि प्रवक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः
Devayanyuvacha
Tvaritam ghurnike gachchha sarvamachakshva me pituh
Nedanim hi pravakshyami nagaram vrishaparvanah
73.25
वैशंपायन उवाच
सा तु वै त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम्
दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं संभ्रमाविष्टचेतना
Vaishampayana uvacha
Sa tu vai tvaritam gatva ghurnikasuramandiram
Drishtva kavyamuvachedam sambhramavishtachetana
73.26
आचक्षे ते महाप्राज्ञ देवयानी वने हता
शर्मिष्ठया महाभाग दुहित्रा वृषपर्वणः
Achakshe te mahapragya devayani vane hata
Sharmishthaya mahabhaga duhitra vrishaparvanah
73.27
श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिष्ठया हताम्
त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाणः सुतां वने
Shrutva duhitaram kavyastatra sharmishthaya hatam
Tvaraya niryayau duhkhanmargamanah sutam vane
73.28
दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वने
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्
Drishtva duhitaram kavyo devayanim tato vane
Bahubhyam samparishvajya duhkhito vakyamabravit
73.29
आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः
मन्ये दुश्चरितं तेऽस्ति यस्येयं निष्कृतिः कृता
Atmadoshairniyachchhanti sarve duhkhasukhe janah
Manye dushcharitam testi yasyeyam nishkritih krita
73.30
देवयान्युवाच
निष्कृतिर्मेऽस्तु वा मास्तु शृणुष्वावहितो मम
शर्मिष्ठया यदुक्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः
सत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानामसि गायनः
Devayanyuvacha
Nishkritirmestu va mastu shrinushvavahito mama
Sharmishthaya yaduktasmi duhitra vrishaparvanah
Satyam kilaitatsa praha daityanamasi gayanah
73.31
एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
वचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम्
Evam hi me kathayati sharmishtha varshaparvani
Vachanam tikshnaparusham krodharaktekshana bhrisham
73.32
स्तुवतो दुहिता हि त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः
सुताहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः
Stuvato duhita hi tvam yachatah pratigrihnatah
Sutaham stuyamanasya dadatopratigrihnatah
73.33
इति मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः
क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णा पुनः पुनः
Iti mamaha sharmishtha duhita vrishaparvanah
Krodhasanraktanayana darpapurna punah punah
73.34
यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः
प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता हि सखी मया
Yadyaham stuvatastata duhita pratigrihnatah
Prasadayishye sharmishthamityukta hi sakhi maya
73.35
शुक्र उवाच
स्तुवतो दुहिता न त्वं भद्रे न प्रतिगृह्णतः
अस्तोतुः स्तूयमानस्य दुहिता देवयान्यसि
Shukra uvacha
Stuvato duhita na tvam bhadre na pratigrihnatah
Astotuh stuyamanasya duhita devayanyasi
73.36
वृषपर्वैव तद्वेद शक्रो राजा च नाहुषः
अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वन्द्वमैश्वरं हि बलं मम
Vrishaparvaiva tadveda shakro raja cha nahushah
Achintyam brahma nirdvandvamaishvaram hi balam mama