UtshovChapter 69
69.1
शकुन्तलोवाच
राजन्सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि
आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि
Shakuntalovacha
Rajansarshapamatrani parachchhidrani pashyasi
Atmano bilvamatrani pashyannapi na pashyasi
69.2
मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम्
ममैवोद्रिच्यते जन्म दुःषन्त तव जन्मतः
Menaka tridasheshveva tridashashchanu menakam
Mamaivodrichyate janma duhshanta tava janmatah
69.3
क्षितावटसि राजंस्त्वमन्तरिक्षे चराम्यहम्
आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव
Kshitavatasi rajanstvamantarikshe charamyaham
Avayorantaram pashya merusarshapayoriva
69.4
महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च
भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप
Mahendrasya kuberasya yamasya varunasya cha
Bhavananyanusanyami prabhavam pashya me nripa
69.5
सत्यश्चापि प्रवादोऽयं यं प्रवक्ष्यामि तेऽनघ
निदर्शनार्थं न द्वेषात्तच्छ्रुत्वा क्षन्तुमर्हसि
Satyashchapi pravadoyam yam pravakshyami tenagha
Nidarshanartham na dveshattachchhrutva kshantumarhasi
69.6
विरूपो यावदादर्शे नात्मनः पश्यते मुखम्
मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम्
Virupo yavadadarshe natmanah pashyate mukham
Manyate tavadatmanamanyebhyo rupavattaram
69.7
यदा तु मुखमादर्शे विकृतं सोऽभिवीक्षते
तदेतरं विजानाति आत्मानं नेतरं जनम्
Yada tu mukhamadarshe vikritam sobhivikshate
Tadetaram vijanati atmanam netaram janam
69.8
अतीव रूपसंपन्नो न किंचिदवमन्यते
अतीव जल्पन्दुर्वाचो भवतीह विहेठकः
Ativa rupasampanno na kinchidavamanyate
Ativa jalpandurvacho bhavatiha vihethakah
69.9
मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः
अशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकरः
Murkho hi jalpatam punsam shrutva vachah shubhashubhah
Ashubham vakyamadatte purishamiva sukarah
69.10
प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः
गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसः
Pragyastu jalpatam punsam shrutva vachah shubhashubhah
Gunavadvakyamadatte hansah kshiramivambhasah
69.11
अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यते
तथा परिवदन्नन्यांस्तुष्टो भवति दुर्जनः
Anyanparivadansadhuryatha hi paritapyate
Tatha parivadannanyanstushto bhavati durjanah
69.12
अभिवाद्य यथा वृद्धान्सन्तो गच्छन्ति निर्वृतिम्
एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः
Abhivadya yatha vriddhansanto gachchhanti nirvritim
Evam sajjanamakrushya murkho bhavati nirvritah
69.13
सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः
यत्र वाच्याः परैः सन्तः परानाहुस्तथाविधान्
Sukham jivantyadoshagya murkha doshanudarshinah
Yatra vachyah paraih santah paranahustathavidhan
69.14
अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते
यत्र दुर्जन इत्याह दुर्जनः सज्जनं स्वयम्
Ato hasyataram loke kinchidanyanna vidyate
Yatra durjana ityaha durjanah sajjanam svayam
69.15
सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव
अनास्तिकोऽप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः
Satyadharmachyutatpunsah kruddhadashivishadiva
Anastikopyudvijate janah kim punarastikah
69.16
स्वयमुत्पाद्य वै पुत्रं सदृशं योऽवमन्यते
तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति न च लोकानुपाश्नुते
Svayamutpadya vai putram sadrisham yovamanyate
Tasya devah shriyam ghnanti na cha lokanupashnute
69.17
कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रमब्रुवन्
उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्पुत्रं न संत्यजेत्
Kulavanshapratishtham hi pitarah putramabruvan
Uttamam sarvadharmanam tasmatputram na santyajet
69.18
स्वपत्नीप्रभवान्पञ्च लब्धान्क्रीतान्विवर्धितान्
कृतानन्यासु चोत्पन्नान्पुत्रान्वै मनुरब्रवीत्
Svapatniprabhavanpancha labdhankritanvivardhitan
Kritananyasu chotpannanputranvai manurabravit
69.19
धर्मकीर्त्यावहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाः
त्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन्
Dharmakirtyavaha nrinam manasah pritivardhanah
Trayante narakajjatah putra dharmaplavah pitrin
69.20
स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुमर्हसि
आत्मानं सत्यधर्मौ च पालयानो महीपते
नरेन्द्रसिंह कपटं न वोढुं त्वमिहार्हसि
Sa tvam nripatishardula na putram tyaktumarhasi
Atmanam satyadharmau cha palayano mahipate
Narendrasinha kapatam na vodhum tvamiharhasi
69.21
वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात्क्रतुः
वरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम्
Varam kupashatadvapi varam vapishatatkratuh
Varam kratushatatputrah satyam putrashatadvaram
69.22
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते
Ashvamedhasahasram cha satyam cha tulaya dhritam
Ashvamedhasahasraddhi satyameva vishishyate
69.23
सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम्
सत्यं च वदतो राजन्समं वा स्यान्न वा समम्
Sarvavedadhigamanam sarvatirthavagahanam
Satyam cha vadato rajansamam va syanna va samam
69.24
नास्ति सत्यात्परो धर्मो न सत्याद्विद्यते परम्
न हि तीव्रतरं किंचिदनृतादिह विद्यते
Nasti satyatparo dharmo na satyadvidyate param
Na hi tivrataram kinchidanritadiha vidyate
69.25
राजन्सत्यं परं ब्रह्म सत्यं च समयः परः
मा त्याक्षीः समयं राजन्सत्यं संगतमस्तु ते
Rajansatyam param brahma satyam cha samayah parah
Ma tyakshih samayam rajansatyam sangatamastu te
69.26
अनृते चेत्प्रसङ्गस्ते श्रद्दधासि न चेत्स्वयम्
आत्मनो हन्त गच्छामि त्वादृशे नास्ति संगतम्
Anrite chetprasangaste shraddadhasi na chetsvayam
Atmano hanta gachchhami tvadrishe nasti sangatam
69.27
ऋतेऽपि त्वयि दुःषन्त शैलराजावतंसकाम्
चतुरन्तामिमामुर्वीं पुत्रो मे पालयिष्यति
Ritepi tvayi duhshanta shailarajavatansakam
Chaturantamimamurvim putro me palayishyati
69.28
वैशंपायन उवाच
एतावदुक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तला
अथान्तरिक्षे दुःषन्तं वागुवाचाशरीरिणी
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मन्त्रिभिश्चावृतं तदा
Vaishampayana uvacha
Etavaduktva vachanam pratishthata shakuntala
Athantarikshe duhshantam vaguvachasharirini
Ritvikpurohitacharyairmantribhishchavritam tada
69.29
भस्त्रा माता पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः
भरस्व पुत्रं दुःषन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम्
Bhastra mata pituh putro yena jatah sa eva sah
Bharasva putram duhshanta mavamansthah shakuntalam
69.30
रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात्
त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला
Retodhah putra unnayati naradeva yamakshayat
Tvam chasya dhata garbhasya satyamaha shakuntala
69.31
जाया जनयते पुत्रमात्मनोऽङ्गं द्विधा कृतम्
तस्माद्भरस्व दुःषन्त पुत्रं शाकुन्तलं नृप
Jaya janayate putramatmanongam dvidha kritam
Tasmadbharasva duhshanta putram shakuntalam nripa
69.32
अभूतिरेषा कस्त्यज्याज्जीवञ्जीवन्तमात्मजम्
शाकुन्तलं महात्मानं दौःषन्तिं भर पौरव
Abhutiresha kastyajyajjivanjivantamatmajam
Shakuntalam mahatmanam dauhshantim bhara paurava
69.33
भर्तव्योऽयं त्वया यस्मादस्माकं वचनादपि
तस्माद्भवत्वयं नाम्ना भरतो नाम ते सुतः
Bhartavyoyam tvaya yasmadasmakam vachanadapi
Tasmadbhavatvayam namna bharato nama te sutah
69.34
तच्छ्रुत्वा पौरवो राजा व्याहृतं वै दिवौकसाम्
पुरोहितममात्यांश्च संप्रहृष्टोऽब्रवीदिदम्
Tachchhrutva pauravo raja vyahritam vai divaukasam
Purohitamamatyanshcha samprahrishtobravididam
69.35
शृण्वन्त्वेतद्भवन्तोऽस्य देवदूतस्य भाषितम्
अहमप्येवमेवैनं जानामि स्वयमात्मजम्
Shrinvantvetadbhavantosya devadutasya bhashitam
Ahamapyevamevainam janami svayamatmajam
69.36
यद्यहं वचनादेव गृह्णीयामिममात्मजम्
भवेद्धि शङ्का लोकस्य नैवं शुद्धो भवेदयम्
Yadyaham vachanadeva grihniyamimamatmajam
Bhaveddhi shanka lokasya naivam shuddho bhavedayam
69.37
तं विशोध्य तदा राजा देवदूतेन भारत
हृष्टः प्रमुदितश्चापि प्रतिजग्राह तं सुतम्
Tam vishodhya tada raja devadutena bharata
Hrishtah pramuditashchapi pratijagraha tam sutam
69.38
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय सस्नेहं परिषस्वजे
सभाज्यमानो विप्रैश्च स्तूयमानश्च बन्दिभिः
स मुदं परमां लेभे पुत्रसंस्पर्शजां नृपः
Murdhni chainamupaghraya sasneham parishasvaje
Sabhajyamano vipraishcha stuyamanashcha bandibhih
Sa mudam paramam lebhe putrasansparshajam nripah
69.39
तां चैव भार्यां धर्मज्ञः पूजयामास धर्मतः
अब्रवीच्चैव तां राजा सान्त्वपूर्वमिदं वचः
Tam chaiva bharyam dharmagyah pujayamasa dharmatah
Abravichchaiva tam raja santvapurvamidam vachah
69.40
कृतो लोकपरोक्षोऽयं संबन्धो वै त्वया सह
तस्मादेतन्मया देवि त्वच्छुद्ध्यर्थं विचारितम्
Krito lokaparokshoyam sambandho vai tvaya saha
Tasmadetanmaya devi tvachchhuddhyartham vicharitam
69.41
मन्यते चैव लोकस्ते स्त्रीभावान्मयि संगतम्
पुत्रश्चायं वृतो राज्ये मया तस्माद्विचारितम्
Manyate chaiva lokaste stribhavanmayi sangatam
Putrashchayam vrito rajye maya tasmadvicharitam
69.42
यच्च कोपितयात्यर्थं त्वयोक्तोऽस्म्यप्रियं प्रिये
प्रणयिन्या विशालाक्षि तत्क्षान्तं ते मया शुभे
Yachcha kopitayatyartham tvayoktosmyapriyam priye
Pranayinya vishalakshi tatkshantam te maya shubhe
69.43
तामेवमुक्त्वा राजर्षिर्दुःषन्तो महिषीं प्रियाम्
वासोभिरन्नपानैश्च पूजयामास भारत
Tamevamuktva rajarshirduhshanto mahishim priyam
Vasobhirannapanaishcha pujayamasa bharata
69.44
दुःषन्तश्च ततो राजा पुत्रं शाकुन्तलं तदा
भरतं नामतः कृत्वा यौवराज्येऽभ्यषेचयत्
Duhshantashcha tato raja putram shakuntalam tada
Bharatam namatah kritva yauvarajyebhyashechayat
69.45
तस्य तत्प्रथितं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः
भास्वरं दिव्यमजितं लोकसंनादनं महत्
Tasya tatprathitam chakram pravartata mahatmanah
Bhasvaram divyamajitam lokasannadanam mahat
69.46
स विजित्य महीपालांश्चकार वशवर्तिनः
चचार च सतां धर्मं प्राप चानुत्तमं यशः
Sa vijitya mahipalanshchakara vashavartinah
Chachara cha satam dharmam prapa chanuttamam yashah
69.47
स राजा चक्रवर्त्यासीत्सार्वभौमः प्रतापवान्
ईजे च बहुभिर्यज्ञैर्यथा शक्रो मरुत्पतिः
Sa raja chakravartyasitsarvabhaumah pratapavan
Ije cha bahubhiryagyairyatha shakro marutpatih
69.48
याजयामास तं कण्वो दक्षवद्भूरिदक्षिणम्
श्रीमान्गोविततं नाम वाजिमेधमवाप सः
यस्मिन्सहस्रं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ
Yajayamasa tam kanvo dakshavadbhuridakshinam
Shrimangovitatam nama vajimedhamavapa sah
Yasminsahasram padmanam kanvaya bharato dadau
69.49
भरताद्भारती कीर्तिर्येनेदं भारतं कुलम्
अपरे ये च पूर्वे च भारता इति विश्रुताः
Bharatadbharati kirtiryenedam bharatam kulam
Apare ye cha purve cha bharata iti vishrutah
69.50
भरतस्यान्ववाये हि देवकल्पा महौजसः
बभूवुर्ब्रह्मकल्पाश्च बहवो राजसत्तमाः
Bharatasyanvavaye hi devakalpa mahaujasah
Babhuvurbrahmakalpashcha bahavo rajasattamah
69.51
येषामपरिमेयानि नामधेयानि सर्वशः
तेषां तु ते यथामुख्यं कीर्तयिष्यामि भारत
महाभागान्देवकल्पान्सत्यार्जवपरायणान्
Yeshamaparimeyani namadheyani sarvashah
Tesham tu te yathamukhyam kirtayishyami bharata
Mahabhagandevakalpansatyarjavaparayanan